Düşüş zamanı iki hərəkət nədir 

Məqalə 32, 1988

Xulin traktatında (7:2) müdriklərimiz deyirlər: «Rav Xanin dedi: yuxarıdan onun barəsində xəbər verilməsə, insan aşağıda barmağını belə tərpətməz, necə ki deyilmişdir: “Yaradan insanın addımlarını möhkəmləndirir”¹, “bəs insan öz yolunu necə anlayacaq?”²».

Və anlamaq lazımdır ki, müdriklərimiz bununla ruhani işə münasibətdə nəyə işarə ediblər ki, biz bilək: «yuxarıdan onun barəsində xəbər verilməsə, insan aşağıda barmağını belə tərpətməz».

Bunu aydınlaşdırmaq üçün yaradılışın məqsədini və yaradılanların islahını daim xatırlamaq lazımdır ki, bunlar bir-birinə zidd iki anlayışdır. Çünki yaradılışın məqsədi ondan ibarətdir ki, yaradılanlar Yaradan tərəfindən xeyir və həzz alsınlar, necə ki deyilmişdir ki, Onun istəyi Öz yaratdıqlarına həzz verməkdir. Yaradılışın islahı isə bunun tam əksidir, yəni Yaradana həzz verməkdir. Başqa sözlə, yaradılışın məqsədi yaradılanların xeyrinədir, halbuki yaradılışın islahı ondan ibarətdir ki, yaradılanlar həmişə yalnız Yaradanın xeyri haqqında düşünsünlər. Və yaradılanlar bu pilləyə çatana qədər (yəni onlar üçün özləri naminə heç nəyə ehtiyac qalmayana və yaşamaq istədikləri hər şey yalnız onların əməllərindən Yaradan üçün fayda olması olana qədər), və hələ də öz mənfəətləri naminə yaşamaq istədikləri müddətdə, yaradılanlar Yaradanın onlara verməyi düşündüyü xeyir və həzzi almağa qadir deyillər.

“Lişma” işinə münasibətdə isə mükafat və cəza onların Yaradana nə dərəcədə vermək istədiklərinə görə müəyyən olunur. Yəni onlarda Yaradana vermək arzusu olduqda, bu, onlarda mükafat adlanır, lakin gördükdə ki, bütün arzuları yalnız özləri üçündür və arzularında Yaradana xidmət etmək istiqamətində heç bir imkan yoxdur, bu, onlarda cəza sayılır. Buradan da belə çıxır ki, insan özünü düşüş vəziyyətində hiss etdikdə, yəni onda Yaradana vermək üçün heç bir arzu və canatma olmadıqda, bu zaman iki variant mövcuddur:

1.O, bu vəziyyətdən heç bir əzab hiss etmir və bu cür alçaqlığa düşdüyünə görə heç bir ağrı duymur. Əksinə, bu vəziyyətlə barışır və əvvəllər “bu, zibil olduğu üçün insan üçün qida deyil” dediyi şeylərdən məmnunluq axtarmağa başlayır. Halbuki indi o görür ki, ruhani şeylərdən həyat qüvvəsi ala bilmir, çünki onda ruhaniyə qarşı dad pozulub və hələlik yaşamaq və maddi şeylərdən məmnunluq almaq istəyir. Və deyir: mən elə bir vaxtı gözləyirəm ki, müqavimətsiz işləyə bilim, yəni yuxarıdan mənə oyanış veriləndə, onda mən işə qayıdacsahibim, hələlik isə mən indi olduğum vəziyyətdə qalmaq istəyirəm.

2.O, bu vəziyyəti düşüş vəziyyəti kimi hiss etdikdə, artıq ağrı və xisarón duyur, çünki özünü artıq insan kimi olmağa layiq gördüyü bir vəziyyətdən düşdüyünü hiss edir. Yəni qidalandığı və bütün həyat qüvvəsini aldığı qida yalnız heyvaniyə aid olmayan şeylər idi və o düşünürdü ki, artıq az qalıb Padşahın sarayına daxil olacaq və Tövratın və ehkamların dadlarını hiss edəcək. Və heç bir bilik və hazırlıq olmadan görür ki, heç vaxt mövcud olduğunu düşünmədiyi bir dibdədir.

Başqa sözlə, o, həyatdakı məqsədini artıq bildiyini aydın şəkildə dərk etdikdən sonra indi özünü zibil qutularının yanında duran və insanlar tərəfindən atılmış tullantıları yeyən pişiklərin arasında görür. Çünki insanlar bundan həzz ala bilmirlər, bu insan üçün qida deyil. Halbuki indi o özü, insan xüsusiyyətində olarkən bu həyat haqqında “bunlar tullantıdır” dediyi şeylərdən həzz alır. İndi isə özü vaxtilə atdığı tullantıları yeyir. Buna görə də öz alçaqlığına baxdıqda, hansı vəziyyətə düşdüyünə görə onda ağrı və əzab yaranır.

Lakin bundan əlavə, bu vəziyyətdə bəzən belə olur ki, insan “günahını ağırlaşdırır”, yəni təkcə alçaqlıq vəziyyətində olmaqla kifayətlənmir, həm də ümidsizliyə düşür və deyir ki, Yaradanın hər ağızdan çıxan duanı eşitdiyinə inanmağa qadir deyil. Əksinə, o zaman deyir: “Mən artıq dəfələrlə ən yüksək zirvədə olmuşam və dəfələrlə bu vəziyyətə düşmüşəm, deməli, bu iş mənlik deyil, çünki gördüyümə görə bunun sonu yoxdur və belə bir vəziyyət bütün həyatım boyu davam edə bilər. Belə olan halda, niyə boş yerə özümü üzüm ki, bəlkə Yaradan nəhayət məni eşidər? Axı hər kəs keçmişindən, onunla baş verənlərdən aldığı təəssüratlara əsasən öyrənir”. Belə çıxır ki, bu ümidsizlik onu işdən uzaqlaşdırır və o, döyüş meydanından qaçmaq istəyir.

Lakin insan yalnız iki şeyə inanmalıdır ki, yalnız onların vasitəsilə ruhani işdə irəliləyə bilsin:

1.Onun ruhani işində olan bütün düşüşləri və yad fikirləri özü seçməyib, bütün bunlar Yaradandan gəlir, yəni Yaradan bu vəziyyətləri ona göndərib və dünyada başqa heç bir qüvvə yoxdur. Necə ki, mənim sahibim, atam və müəllimim deyirdi: insan inanmalıdır ki, dünyada başqa heç bir qüvvə yoxdur və hər şey yalnız Yaradandan gəlir (bax: “Şamati”, məqalə 1, “Ondan başqa heç kim yoxdur”).

Və doğrudan da, anlamaq lazımdır ki, Yaradan niyə bütün bu vəziyyətləri göndərir. Axı bu, müdriklərimizin ifadə etdiyi ümumi qəbul olunmuş fikrə ziddir: «Təmizlənməyə gələnə kömək edirlər»³. Burada isə əksini görürük: kömək almaq və hər gün irəlilədiyini görmək əvəzinə, o görür ki, geriyə gedir, yəni hər dəfə nə qədər eqoist sevgiyə batdığını görür. Yəni hər gün vermək arzusuna yaxınlaşmaq əvəzinə, hər gün eqoist sevgiyə yaxınlaşdığını görür.

Yəni o, vermək üçün işləməyə başlamazdan əvvəl, eqoist sevgidə belə bir dad və həzz yox idi və o düşünürdü ki, istədiyi an, bir anda özünə görə alma arzusunu ləğv edəcək və özü üçün heç bir mükafat olmadan işləyə biləcək. Lakin indi o görür ki, alma xüsusiyyətinin icazəsi olmadan bir addım belə ata bilmir və müdriklərin təsvir etdiyi vəziyyətə düşür: günahkar ürəyinin hakimiyyəti altındadır, saleh isə ürəyinə hökm edir⁴, — burada ürək arzu adlanır. Bu o deməkdir ki, o sürgündədir və özünə görə alma arzusu onun üzərində hədsiz hakimiyyətə malikdir və insanda “almaq arzusu” adlanan öz ürəyinə qarşı getməyə imkan verən heç bir qüvvə yoxdur. Və bu, «günahkar ürəyinin hakimiyyəti altındadır» ifadəsinin mənasıdır.

Lakin sual budur ki, ürəyinin hakimiyyəti altında olduğu deyilən günahkar kimdir. Bu, məhz o zaman olur ki, insan elə bir vəziyyətə gəlir ki, Tövratı və ehkamları vermək naminə yerinə yetirə bilmədiyinə görə “Yaradanını ittiham etdiyini” görür və əksinə, eqoist sevgiyə batdığını görür. Və ürəyi ona deyəndə: «Mən dediyimi et!», o, düşünmədən gedir və nə etdiyini düşünməyə belə vaxtı olmur. Bu da müdriklərimizin dediyi şeydir: «İnsana axmaqlıq ruhu daxil olmadıqca, o, günah işlətməz»⁵. Və yalnız hərəkəti etdikdən sonra özünə təəccüblənir ki, necə bir axmaqlıq etdiyini görür. Məhz onda, bu vəziyyətdə insan müdriklərin dediyini görür ki, «günahkar ürəyinin hakimiyyəti altındadır».

Bəs cavab nədir ki, Yaradan niyə ona bunu, yəni aşağı vəziyyətləri göndərir? — insan həqiqəti görsün deyə, yəni onun alma arzusu eqoist sevgini artırmaq üçün nələr etməyə hazırdır. O, heç nəyə diqqət yetirmir və həzz çıxara bildiyi hər şeydən istənilən şeyi etməyə hazırdır.

Buna görə də belə çıxır ki, Yaradan hər dəfə ona öz həqiqi vəziyyətini görməyə kömək edir, yəni onun ürəyində gizlənmiş, lakin öz xəstəliyini görmədiyi şeyi açır. Buna görə Yaradandan kömək gəlir ki, xəstəliyinin bütün ağırlığını ona aşkar etsin. Yəni inanmağa ehtiyac yoxdur ki, alma arzusu şərdir, çünki indi o, bunu özü görür. Bu, özünü pis hiss edən və analizlər, müayinələ etdirmək üçün xəstəxanaya yatan insan kimidir. Analizlər, Allah eləməsin, göstərdi ki, onda müəyyən xəstəliklər var, yəni ürəyi və ağciyərləri xəstədir. Qohumları isə xəstəxananın rəhbərliyinə şikayətə getdilər ki, biz insanı yüngül temperaturla gətirmişdik və s., təhlükəli xəstəliklərlə yox, Allah eləməsin, siz isə, yəni həkimlər və rentgenoloqlar, oğlumuza təhlükəli xəstəliklər yoluxdurmusunuz.

Bizimlə də eynidir: alma arzumuz o qədər pis deyildi ki, təhlükəli sayılsın və bizə dedilər ki, tezliklə kamilliyə çatacağıq, bu kamillik üçün biz öz şərimizi qəbul edirdik və burada işləməyə başladıq. Və birdən, etdiyiniz analizlərdən və müayinələrdən sonra görürük ki, bizim şərimiz çox təhlükəli bir şeydir, onun üzündən insan ölə və bütün ruhani həyatını itirə bilər. Şübhə yoxdur ki, maddi həyatda olduğu kimi, xəstəxanaya da təşəkkür etmək lazımdır ki, onlar onun xəstəliklərini, yəni bədənindəki şəri aşkar ediblər. Bundan əlavə, Yaradana da təşəkkür etməliyik ki, O, bizim şərimizin təhlükəsini bizə açdı; bu şər həqiqətən ölümcül təhlükəlidir, çünki biz bütün ruhani həyatımızı itirə bilərik.

Və biz, şübhəsiz, Yaradana təşəkkür etməliyik ki, O bizə əziyyət çəkdiyimiz xəstəliyi aşkar etməyə kömək etdi, çünki əvvəllər biz yalnız bir az nasaz olduğumuzu düşünürdük. Yaradan isə bizə həqiqəti açdı. Belə çıxır ki, biz həqiqətən də irəliləmişik və həqiqəti görməyə başlamışıq, yəni şərimizin həqiqi formasını.

Bundan da aydınlaşdırmaq lazımdır ki, ruhani işdə «yuxarıdan onun barəsində xəbər verilməsə, insan aşağıda barmağını belə tərpətməz»⁶ nə deməkdir. «Barmaq» insanın bilik daxilində gördüyü şey adlanır, necə ki deyilmişdir: «Hər kəs barmağı ilə göstərir»⁷, yaxud «barmaqla göstərmək» ifadəsində olduğu kimi. «Tərpətmək» xisarón deməkdir. «Aşağıda» isə özünü xisarónda hiss edən insan deməkdir, yəni əhəmiyyət baxımından aşağıdadır, başqa sözlə, Yaradandan uzaqdır. O, bu xəbəri yalnız «yuxarıdan xəbər verildikdə» hiss edir.

«Yuxarıdan» nə deməkdir sualına isə iki izah var:

1.«Yuxarıdan xəbər verilir» — yəni bu, ona fərdi idarəetmə vasitəsilə gəlir. Yəni demək olmaz ki, o özünü «tərpətməkdən» qorumadığına görə, yəni bədənini kifayət qədər qoruyub saxlamadığına görə belə oldu. Axı insana özünü zərərdən necə qorumaq barədə qanunlar verilib ki, bədənə ziyan dəyməsin. O isə qorumadı və buna görə bədənində «tərpətmək» adlanan xisarón aldı. Lakin hətta o, yüz cür ehtiyat tədbiri görsəydi belə, bu ona kömək etməzdi, çünki onun barəsində qərar yuxarıdan qəbul edilmişdi. Raşi izah etdiyi kimi: «“Xəbər verirlər” — onun barəsində qərar qəbul olunub»⁸. Başqa sözlə, bu, yuxarıdan verilmiş qərardır və bunda insanın günahı yoxdur. Lakin soruşmaq olar: niyə onun barəsində belə qərar yuxarıdan qəbul olunub?

2.«Yuxarıdan» həm də «əhəmiyyət baxımından yuxarı» deməkdir. Yəni insan öz işində xisarón aldı, o zaman ki, bilik daxilində işləyirdi və yuxarıda deyildiyi kimi bu «aşağıda barmağı tərpətmək» adlanır. Yəni indi o görür ki, aşağı vəziyyətdədir, başqa sözlə, həqiqi yolda iş baxımından çılpaq və kasıbdır. Və sual yaranır: onun aşağı vəziyyətdə olduğunu görməsi Tövratı və ehkamları kifayət qədər yerinə yetirmədiyinə görəmi gəlib, yoxsa əksinə, o, daha böyük enerji ilə işləməyə başladığına görə düşüş vəziyyətinə gəlib ki, bu da «aşağıda barmağı tərpətmək» xüsusiyyəti adlanır? Şübhəsiz demək lazımdır ki, bu, onun işə əlavə enerji qoyması sayəsində gəlib. Lakin «bir ehkam digərini doğurur»⁹ qaydasına görə o, özünü yüksək vəziyyətdə görməli idi, bəs niyə o aşağı vəziyyətdədir?

Cavab budur ki, «onun barəsində yuxarıdan xəbər verilir». Yəni onun barəsində «yuxarıdan» qərar qəbul olunub ki, onu əhəmiyyət baxımından daha yüksək bir yerə qoysunlar. Buna görə də ona öz həqiqi vəziyyəti açıldı, [ona] şəri göstərildi ki, nəyə görə dua etməli olduğunu bilsin. Axı şübhəsizdir ki, maddi [aləmdə] belə bir fərqi görə bilərik: insan kiməsə borc almaq üçün gəlib ondan pul istədikdə, yaxud başqa birinin yanına gəlib bir xidmət xahiş etdikdə ki, onun üçün zamin dursun və onu həbsə salmasınlar, yaxud ölüm hökmünə məhkum olunmuş bir insan xahiş edir və onu ölümdən xilas edə bilən yalnız bir nəfər var. Şübhə yoxdur ki, bu xahişlər arasında böyük fərq var.

Ruhaniyyətdə isə bu, kelimə münasibətdə başa düşülür, çünki ruhaniyyatda dua və xahiş «kli» adlanır. Və «klisiz nur olmaz» qaydasına görə, insanın Yaradana dua edib Ondan kömək istəməsi ilə kamillik əldə etməsi arasında fərq var. Başqa sözlə, əslində o, Tövratı və ehkamları yerinə yetirir və xeyriyyəçiliklə məşğuldur, lakin eşitdiyi söz-söhbətlərdən anlayır ki, Tövratı və ehkamları yerinə yetirməsinin indiki halından daha böyük kamillik mövcuddur, yəni həm miqdar, həm də keyfiyyət baxımından. Və o, ayəyə inanır: «Yer üzündə elə saleh yoxdur ki, xeyir etsin və günah işlətməsin»¹⁰, buna görə də Yaradandan ona kömək etməsini xahiş edir. Belə çıxır ki, ona yalnız çox kiçik bir şey çatışmır, borc almaq üçün kiməsə gələn insan kimi. Və qəbul olunmuş normalara görə, ona demək olar ki, o, başqa birindən də borc ala bilər, yəni borcla bağlı məsələyə xüsusi diqqət yetirilmir. Buna görə də qəbul olunmuş normalara əsasən, əgər borc verən ona borc verməkdən imtina edərsə, o, onu rahat buraxır.

Halbuki o, ölüm hökmünə məhkum olunubsa və onu ölümdən xilas edə bilən yalnız bir nəfər varsa və o, bu xidməti göstərməkdən imtina edibsə, qəbul olunmur ki, insan ondan ayrılıb desin ki, başqasının yanına gedəcək ki, onu ölümdən xilas etsin. Axı onu yalnız padşah əhv edə bilər. Buna görə də heç kim padşahdan ayrılmır, padşahın onu əhv etməsi üçün hər cür imkanı axtarır.

Ruhaniyyətdə da belədir — həqiqi kli, yəni Yaradandan dolma almaq üçün həqiqi ehtiyac lazımdır. Buna görə də yuxarıdan ona öz həqiqi vəziyyətini göstərdikdə, yəni onun əslində çılpaq və yoxsul olduğunu göstərdikdə, məhz bu anda bu klini doldurmaq imkanı yaranır. Və insan dərk edir ki, ona «tam inam» xüsusiyyəti adlanan ruhani həyat çatışmır və onun ruhaniyyətlə heç bir əlaqəsi yoxdur, yəni o, səmalar naminə heç olmasa nəsə etdiyini deyə bilməz və etdiyi hər şey yalnız özü üçündür. Yəni onun bütün müqəddəslik binası dağılmışdır və etdiyi hər şey yalnız boş sözlərdir. Bu, həqiqi dua adlanır, çünki onun müraciət edəcəyi heç kim yoxdur və ona yalnız Yaradan kömək edə bilər, Misirdən çıxış haqqında deyildiyi kimi ki, bu, bilavasitə Yaradanın özü vasitəsilə baş verdi. Necə ki deyilmişdir: «Mən sizin Rəbbiniz Yaradanam, sizi Misir torpağından çıxaran»¹¹.

Və bu, yalnız padşahın əhv edə biləcəyi ölüm hökmünə məhkum olunmuş insana bənzəyir. Belə çıxır ki, insan özünü günahkar xüsusiyyətində hiss etdikdə və «günahkarlar sağ ikən ölü adlanırlar»¹², bu, onun ölüm hökmünə məhkum edildiyi deməkdir. Lakin insan Yaradandan ona həyatını hədiyyə etməsini xahiş etdikdə, bu o deməkdir ki, onda dolma almağa hazır olan kli var, çünki insan Yaradandan artıq bir şey istəmir, yalnız ruhani həyatı istəyir.

Və deyilənlərdən belə çıxır ki, bir tərəfdən insan deməlidir: «Əgər mən özüm üçün olmasam, onda kim mənim üçün olacaq?»13, yəni insan özü öz seçimini etməlidir, yəni bacardığı hər şeyi, başqa sözlə, onu eqoist sevgidən çıxmağa kömək edəcəyini düşündüyü hər şeyi etməyə borcludur. Digər tərəfdən isə insan deməlidir ki, hər şey yuxarıdan gəlir, yuxarıda deyildiyi kimi: «İnsana yuxarıdan xəbər verilmədikcə, o aşağıda barmağını belə tərpətməz». Və insan artıq öz şərinin dərk edilməsinə gəlib çatdıqdan sonra – onun həyatını hansı təhlükəyə atdığını gördükdən sonra – bu, əməl adlanır və bu əməli də o, Yaradanın hesabına yazmalıdır.

Sonra isə o, bu əməl üçün dua qaldırmalıdır, başqa sözlə, insan həm xisaronu, həm də onun dolumunu Yaradanla birləşdirməlidir. Yəni insan vermək üçün işləməyə başlayandan və həqiqətə çatmaq üçün fədakarcasına çalışandan sonra, Yaradan ona xisaron hissini göndərir və insan bunu yalnız vermək xüsusiyyətinə çatmaq üçün böyük zəhmət qoyduqdan sonra hiss edə bilər. O zaman ona bildirilir ki, o, həyat adlanan Yaradanla yapışmadan nə qədər uzaqdır, necə ki yazılmışdır: «Siz isə Yaradanınız Rəbbinizə tutunanlar, bu gün hamınız sağsınız»14. Və o zaman dua qaldırdıqda, bu, həyata ehtiyac (xisaron) üçün edilən dua adlanır, yəni insan onsuz da yaşaya biləcəyi şeylər üçün dua etmir, yalnız həyat üçün dua edir ki, bu da Yaradana tam inam xüsusiyyəti adlanır.