İşdə "Güclünü Zəiflərin Əlinə Verdin" Nə Deməkdir

Məqalə № 13, 1991

İşin qaydası belədir: İnsan hər şeyi Yaradanın xatirinə etmək istədikdə, əməllərinin mükafat almaq üçün deyil, vermək üçün olmasını istədikdə, bu təbiətə ziddir, çünki insan öz mənfəəti üçün almaq istəyi ilə yaradılmışdır. Buna görə də bizə özünə məhəbbətdən çıxmaq və yalnız Yaradanın xatirinə vermək üçün işləmək əməli verilmişdir.

Özünə məhəbbətin hökmranlığından çıxmaq işini yerinə yetirə bilmək üçün bizə "Yaxınını özün kimi sev" Mitzvası [ehkam/xeyirxah əməl] verilmişdir ki, Ravvin  Akivanın dediyi kimi, "Tövratda böyük qaydadır." "Tövratın Bəxş Edilməsi" kitabında izah edildiyi kimi, bunun vasitəsilə biz özümüz üçün almaq istəyinin hökmranlığından çıxacağıq və Yaradanın xatirinə işləyə biləcəyik.

Və "Yaxınını özün kimi sev" barədə iki şərh etməliyik:

1. Hərfi mənada, insan və onun Yoldaşı arasında.
2. İnsan və Yaradan arasında, müdriklərimizin dediyi kimi, (Midraş Rabba, Yitro, 27:1), "Yoldaşını və atanın Yoldaşını tərk etmə." "Yoldaşın" Yaradandır, necə yazılmışdır, "Qardaşlarım və yoldaşlarım xatirinə," bu, Yaradan kimi şərh edilir, o onları "qardaşlar" və "yoldaşlar" adlandırmışdır. Beləliklə, "Yaxınını özün kimi sev" Yaradana özün kimi məhəbbətə nail olmağa işarə edir.

Beləliklə, "Yaxınını özün kimi sev"də iki fərqləndirmə var:

1. Dərman kimi deməliyik. Yəni, insanın Yoldaşını sevməli olmasının səbəbi yalnız bunun vasitəsilə Yaradanı da sevə bilməsidir, "Tövratın Bəxş Edilməsi" kitabında təqdim edildiyi kimi. Beləliklə, yoldaşların məhəbbətində olduğu kimi, insan yoldaşlara vəhdətq istədikdə, kiminlə bağlanacağını seçir. Başqa sözlə, insan özü üçün yoldaşlar seçdikdə, yaxşı keyfiyyətlərə malik olanları axtarır.

Eynilə, insan Yaradanı sevmək istədikdə, Yaradanın əzəmətini və əhəmiyyətini görməyə çalışmalıdır. Bu, insanda Yaradana məhəbbət oyandırır. Əgər o, Yaradanın əzəmətini və əhəmiyyətini görə bilmirsə, çünki insandakı şər Yaradana böhtan atırsa, o zaman insanın üstün olmaq gücünə malik olmaq üçün Yaradanın köməyinə dua etməlidir və bilikdən yuxarı deməlidir, "Mən Yaradanın əzəmətinə və əhəmiyyətinə inanmaq istəyirəm ki, Onu sevə bilim," necə yazılmışdır, "Və Rəbbini, Allahını bütün ürəyinlə və bütün ruhunla sevəcəksən." Başqa sözlə, yoldaşların məhəbbəti məqsədə çatmaq üçün vasitədir, məqsəd isə Yaradana məhəbbətdir.

Bununla biz müdriklərimizin dediklərini şərh edə bilərik, "Tövratın düzgün davranışla olması yaxşıdır, çünki hər ikisində çəkilən zəhmət günah azaldır." Bu o deməkdir ki, düzgün davranışda çəkilən zəhmət, yəni insan və onun Yoldaşı arasındakı iş, Yaradanı sevməyə gəlmək üçün bir dərmandır və o "Tövrat" adlanır. Tövratın mahiyyəti ondadır ki, Tövrat vasitəsilə insan Tövratın verəninə birləşir. Müdriklərimiz bu barədə dedilər, "Yaradan dedi, 'Mən şər başlanğıc yaratmışam; Mən Tövratın ədviyyat kimi vermişəm.'" Yəni, ədviyyat olan Tövrat vasitəsilə, insan Yaradanla Dvekut [vəhdət] ilə mükafatlandırılır və bu, "onu islah etmək" kimi almaq edilir.

Bu, "Hər ikisində çəkilən zəhmət günah azaldır" mənasıdır. Başqa sözlə, insan və onun Yoldaşı arasında və insan və Yaradan arasında əməklə, yəni Tövratda səy göstərməklə, günah azalır. Yəni, bütün günahların oradan yayıgldığı,bilik ağacının günahı, hər ikisi iləislah olunur.

Yazıda deyilir (Məzmurlar 33, Sevinin ... Ey Salehləri), "Budur, Rəbbin gözü Ondan qorxanların üzərindədir, Onun mərhəmətini gözləyənlərin üzərində; ruhlarını ölümdən xilas etmək və onları aclıqda sağ saxlamaq üçün." Anlamalıyıq "Rəbbin gözü [xüsusi olaraq] Ondan qorxanların üzərindədir" nə deməkdir. Axı Yaradanın gözləri hər yeri dolanır. Biz inanmalıyıq ki, Yaradan bütün dünyaya xüsusi nəzarətlə, Xeyirxah və Xeyir Verən kimi nəzarət edir və bu, mütləq yalnız Ondan qorxanlara aid deyil.

Şərh etməliyik ki, biz Yaradan haqqında yalnız "Əməllərinlə Səni tanıyırıq" perspektivindən danışırıq. Bu o deməkdir ki, məhz Ondan qorxanlar hiss edirlər ki, Yaradanın gözü bütün dünyaya nəzarət edir. Başqa sözlə, yalnız Yaradandan qorxanlar dərk edirlər ki, Yaradan dünyaya şəxsi nəzarəti ilə nəzarət edir,Xeyirxah, Xeyir verən kimi. Ancaq dünyanın qalan hissəsi üçün nəzarəti üzərində simanın gizlənməsi var, çünki onlar Onun nəzarətinı Xeyirxah və Xeyir Verən kimi dərk edə bilmirlər.

"Zoar Kitabının Müqəddiməsi"ndə yazılmışdır (Bənd 138), "“Alanlar Onun yaradılış düşüncəsində bizim xeyrimizə nəzərdə tutduğu bütün xeyirxahlığını ala biləcək şəkildə tamamlanmayınca, idarəetmə yaxşı və pis formasında olmalıdır.”

Başqa sözlə, almaq qablarımız özümüz üçün almaqla çirkləndikcə, Onun nəzarətinı Xeyirxah və Xeyir Verən kimi görmək mümkün deyil. Əksinə, Yaradanın gözünü görə bilənlər, Onun rəhbərliyinin Xeyirxah və Xeyir Verən olduğunu görənlər yalnız "Onun mərhəmətini gözləyənlər"dir. Çünki "Onun mərhəməti" o deməkdir ki, onlar Yaradandan Xesed [mərhəmət] keyfiyyətini almaq üçün həsrət çəkirlər - vermə keyfiyyətini - bu, "formanın ekvivalentliyi" adlanır, " Yaradanla Dvekut [vəhdət]" kimi tanınır.

Buna görə də, onlar vermə keyfiyyəti ilə mükafatlandırıldıqda, almaq qabları artıq çirklənmir. O zaman onlar "Rəbbin gözü" ilə mükafatlandırılırlar, hiss etmək üçün ki, Onun nəzarəti Xeyixah və Xeyir Verəndir. Ancaq Xesed keyfiyyətini, yəni vermə qabları əldə etmək istəməyənlər, xeyir və şərin təsiri altındadırlar.

Bəs Yaradan “vermək kelim” adlanan, ikinci təbiət olan Xesedi kimə verir? Hamıya yox. Yaradanın ona Xesed xüsusiyyətini verməsini gözləyən bir çox insanlar var. Lakin Yaradan “vermək kelim” adlanan Xesedi, Xesed məsələsini yalnız bir əlavə hesab edən insanlara, yəni özlərini kamil sayan və Yaradanın onlara Xesed xüsusiyyətini yaxşı bir əlavətək verməsinə ehtiyacı olduğunu düşünənlərə vermir.

Bu ona görədir ki, yuxarıdan yalnız doldurulma üçün kelim olanlara verilir. Başqa sözlə, əgər həqiqi bir çatışmazlıq yoxdursa, onu doldurmaq mümkün deyil. Bəs ehtiyacı dəqiq nə vaxt doyurmaq mümkündür? O zaman ki, insan dəbdəbə istəmir, zərurət istəyir. O zaman insan alır, çünki dəbdəbə çatışmazlıq hesab edilmir.

“Nəfslərini ölümdən xilas etmək üçün Onun mərhəmətini gözləyənlərə” yazıldığı zaman, Onun mərhəmətini gözləyən bu yuxarıda qeyd olunan insanlar kimlərdir? Yəni, Yaradanın onlara Xesed xüsusiyyətini verməsi üçün onlar hansı məqsədlə yanıb-tutuşurlar? Bu, məhz Xesed xüsusiyyətinə ehtiyac duyduqlarını hiss edən insanlardır, “nəfslərini ölümdən xilas etmək üçün”.

Başqa sözlə, bu, məhz Yaradanla Dvekuta nail olmaq istəyən insanlardadır, Həyatların Həyatına tutunmaq üçün. Əks halda, əgər onlarda Dvekut yoxdursa, onlar özlərini ölüyə bərabər hiss edirlər, necə ki, müdriklərimiz dedilər: “Günahkarlar, həyatda ikən ‘ölü’ adlanır.” Buna görə də onlar Yaradandan onları ölümdən xilas etməsini istəyirlər, çünki forma fərqliliyi onları Həyatların Həyatından ayırır.

Yaradanla Dvekut həyat hesab olunur, necə ki yazılıb: “Amma siz, Allahınız Rəbbə tutunanlar, bu gün hər biriniz sağsınız.” Belə çıxır ki, onların Xesed xüsusiyyətini istəmələrinin səbəbi “Günahkarlar, həyatda ikən ‘ölü’ adlanır” kimi olmaq istəməmələridir və Yaradan Xesed xüsusiyyətini, yəni vermək kelimini, məhz onlara verir.

“Nəfslərini ölümdən xilas etmək üçün” yazıldığı zaman, yəni onun Yaradandan ona Xesed xüsusiyyətini verməsini istəməsi “nəfslərini ölümdən xilas etmək üçün” olmasıdır, bu “çatışmazlıq” adlanır; bu isə doldurulmanı ala bilən bir Kli adlanır. Lakin Yaradanın köməyinə dəbdəbə kimi ehtiyacı olan insanların həqiqi kelimləri yoxdur, Yaradanın onlara “nəfslərini ölümdən xilas etmək üçün” kelim verməsinə həqiqi ehtiyacları yoxdur, əksinə, bu onlar üçün dəbdəbədir.

Buna görə də onlar alma kelimi ilə qalırlar, yalnız öz faydalarını düşünürlər. Onlar hiss etmirlər ki, onların kelimləri çirklənib, bu kelimə Keduşanı daxil etmək mümkün deyil, çünki Keduşa ( müqəddəslik) ilə öz faydası bir-birinə ziddir.

Belə çıxır ki, yalnız o insanlar ki, əgər vermə əməllərini yerinə yetirə bilməsələr Həyatların Həyatından ayrılacaqlarını anlayırlar, Yaradandan onlara vermə gücünü verməsini istəyəcəklər. Bu ikinci təbiətdir, necə ki Baal Sulam dedi ki, Yaradan birinci təbiəti, alma istəyini verdiyi üçün, birinci təbiəti ikinci təbiətə çevirmək mümkün deyil. Əksinə, bunu yalnız Yaradan edə bilər.

Misirdən çıxışda olduğu kimi, Yaradan Özü onları Misir padşahı Fironun hakimiyyətindən xilas etdi, necə ki, müdriklərimiz Pesax Aqadasında dedilər: “Rəbb bizi Misirdən çıxardı, nə mələk vasitəsilə, nə seraf vasitəsilə və nə də elçi vasitəsilə, yalnız Yaradanın Özü.”

Lakin insan nə vaxt elə bir kömək alır ki, Yaradan onu Misir hökmranlığından, yəni özünə alma istəyindən xilas etsin? Bu, məhz insanın həqiqi ehtiyacı olanda olur, dəbdəbə olanda yox. Buna görə də, əgər insan Yaradanla Dvekuta nail olmaq istəyirsə, o, ehtiyaca görə kömək alır. Başqa sözlə, o hiss etməlidir ki, onda çatışmazlıq var, yəni kamillik çatışmazlığı deyil, həyat çatışmazlığı var, çünki ondakı şər o qədər genişdir. Buna görə də ona yuxarıdan bildirilir ki, o, günahkardır, necə ki Zoarda “Və ya onun günahını ona bildirsin” deyilən barədə yazılıb. O soruşur: “Kim ona bildirdi?” Və cavab verir: “Yaradan ona bildirdi ki, o günah edib.”

Bu o deməkdir ki, Yaradan ona həqiqəti göstərir: Yaradanın nə qədər uzağında olduğunu və müqəddəslik həyatına həqiqətən ehtiyacı olduğunu. Beləliklə, o zaman insan Yaradandan ona kömək etməsini və ona vermək istəyini verməsini xahiş edir, çünki o, həyat çatışmazlığı içindədir. Və onda, artıq həqiqi ehtiyacı olduğuna görə, Yaradan ona vermək istəyini verir, hansı ki ikinci təbiətdir.

Yuxarıda deyilənlərə əsasən, (“Və möcüzələrdən”) yazılanı belə izah etməliyik: “Və Sən, Öz böyük mərhəmətinlə, güclüləri zəiflərin əlinə, çoxları azların əlinə, murdarları təmizlərin əlinə verdin.” Bu, bizi onu deməyə gətirir ki, insan özünün nə qədər zəif olduğunu, ondakı şərin nə qədər çoxl olduğunu, onun öhdəsindən gələ bilmədiyini və nə qədər murdar olduğunu görən bir vəziyyətə gəlməzdən əvvəl, yuxarıdan doldurulmanı almaq mümkün deyil. Çünki onda hələ də doldurulmanı ala bilən tam bir Kli yoxdur, bu isə Klinin çatışmazlığı ilə bağlıdır.

Buna görə yazılıb: “Çünki siz bütün xalqların ən azısınız.” Başqa sözlə, “Rəbb Sizə məhəbbətini yönəltmədi və Sizi seçmədi, ona görə ki, siz hər hansı xalqdan sayca çox idiniz, çünki siz bütün xalqların ən azı idiniz.” Beləliklə, insan özünün bütün dünyadan daha pis olduğunu gördüyü zaman, məhz alçaqlıq vəziyyətində Yaradan səni seçir və səni Misirin hökmranlığından xilas edir, necə ki yazılıb: “Mən Misir torpağından səni çıxarmış olan Rəbbin, sənin Allahınam, ...sənin Allahın olmaq üçün.”

(Məzmurda, Xanuka nəğməsində yazılıb): “Səni ucaldacağam, ey Rəbb, çünki Sən məni qaldırdın və düşmənlərimi mənim üzərimdə sevindirmədin.” Biz başa düşməliyik ki, Davudun düşmənləri kimlərdir ki, Davud dedi: “və düşmənlərimi mənim üzərimdə sevindirmədin.” Biz bunu belə izah etməliyik ki, məlumdur: Davud Malxut hesab olunur, yəni səma padşahlığı. Yəni yaradılanlar səma padşahlığının yükünü öz üzərlərinə “O böyükdür və hökmrandır” deyə bir niyyətlə götürməlidirlər, mükafat almaq üçün yox, öz faydaları üçün yox.

Lakin bütün dünya buna qarşı durur və hər şeyi  öz faydası üçün yox,Yaradan üçün etməyə nifrət edir. Buna görə də Keduşa tamamilə verməkdir, yəni Yaradana həzz verməkdir, necə ki yazılıb: “Müqəddəs olun, çünki Mən, Rəbbiniz, müqəddəsəm.” Beləliklə, Yaradan yaradılanlara verdiyi kimi, yaradılanlar da Yaradana verməlidirlər, çünki bu “forma bərabərliyi” adlanır və bu da Yaradanla vəhdət hesab olunur.

Belə çıxır ki, Yaradan üçün yox, yalnız özləri üçün işləmək  istəyənlərin hamısı “Yaradanın düşmənləri” adlanır, yəni səma padşahlığının düşmənləri. Buna görə onlar “Davudun düşmənləri” adlanırlar və Davudun sözlərinin mənası budur: “və düşmənlərimi mənim üzərimdə sevindirmədin.”

Ümumilikdə danışsaq, yalnız iki fərqləndirmə var: 1) Yaradan, 2) yaradılanlar. Başqa sözlə, Yaradan yaradılanları onlara həzzə və zövq vermək üçün yaratdı, necə ki yazılıb: “Onun yaratdıqlarına yaxşılıq etmək arzusu.” Günahdan əvvəl Adam Rişonun ruhunun kamilliyi var idi, çünki o zaman onda BYA-dan NaRaN və Atsılutdan NaRaN var idi. Yalnız günahdan sonra onun NaRaN-ı uzaqlaşdı və o yalnız Nefeş ilə qaldı.

Sonra o, tövbə etməli idi, Klipot-a düşmüş bütün kelimini qaldırmalı və onları Keduşa ilə yenidən birləşdirməli idi, yəni yenidən Ona, vermək üçün tutunmalı idi. Bu “tövbə” adlanır [ivritcə—“qayıtmaq”], necə ki Zoarda yazılıb: “Hey Vav-a qayıdacaq.”

Hey, almaq niyyəti ilə alan Malxut deməkdir və bütün ruhlar ondan yayılır. Buna görə Malxut “İsrailin yığıncağı” adlanır ki, bütün ruhları özündə saxlayır. Bu Malxut üzərinə bir islah qoyuldu ki, onu vermək üçün işləməyə islah etsin. Bu iş yaradılanlara verildi; onlar Tövrat və ehkamlar ilə vermək niyyəti ilə məşğul olmaqla, hər birinin öz ruhunun kökündə, Atsılutun Malxutunda, vermək niyyəti ilə işləməsinə səbəb olurlar. Bununla onlar yuxarıda “Yaradanın və Onun Şxinasının birləşməsi” adlanan birləşməyə səbəb olurlar; yəni Şxina adlanan Malxut ilə HaVaYaH-ın “Vav”ı adlanan ZA-nin birləşməsinə. Zoarın “Hey Vav-a qayıdacaq” dediyi “tövbə”nin mənası budur.

Ümumilikdə, biz üç fərqləndirmə etməliyik: “bir”, “yeganə” və “birləşmiş”. “On Sfironun Tədrisi”ndə (Hissə 1, Maddə 1) yazılıb: “Bir, Onun bərabərliyin vahidliyində olduğunu göstərir. Yeganə, Ondan yayılanı göstərir, yəni Ondakı bütün bu çoxluqlar, Onun mahiyyəti kimi vahiddir. Və Birləşmiş onu göstərir ki, hərçənd O, çox əmələ təsir edir, onların hamısını bir qüvvə işlədib görür və onların hamısı qayıdıb yeganənin formasında birləşir.”

“Bir”in mənası odur ki, O bərabərliyin vahidliyindədir, yəni O yaradılışı bir tək arzu ilə yaratdı — yaratdıqlarına xeyir vermək. “Yeganə” o deməkdir ki, biz çoxlu əməllər- yəni Onu həm yaxşı, həm də pis edən kimi görürük, O “Yeganə” adlanır, çünki Onun müxtəlif əməllərinin hamısının bir tək nəticəsi var — yaxşılıq etmək. Belə çıxır ki, O hər bir tək əməldə yeganədir və bütün müxtəlif əməlləri boyunca dəyişmir. Hər bir əməl üzərində bir tək forma var — xeyir vermək.

Buna inanmaq lazımdır. Başqa sözlə, hərçənd insan hiss edir ki, bu əməl Yaradandan gəlir və bu, xoş bir əməl deyil, yenə də inanmalıdır ki, bu əməl ona xeyirə nail olmağa imkan verəcək. Hərçənd o bunu başa düşmür,lakin belə olduğuna inanmaq və buna görə Yaradana şükür etmək insanın işidir.

Müdriklərimiz dedilər: “Pisə də, yaxşıya xeyir-dua verdiyi kimi, xeyir-dua verməlidir.” Başqa sözlə, insan inanmalıdır ki, bu onun öz xeyrinədir, yoxsa Yaradan ona o halları hiss etdirməzdi, çünki Onun arzusu yaradılanlara yaxşılıq etməkdir, çünki bu, yaradılış düşüncəsi idi.

"Dvekut" o deməkdir ki, insan artıq bütün çoxlu təklərin Unikal formasını aldığını görməklə, yəni hər pis üçün artıq ona məxsus yaxşılığı aldığını görməklə mükafatlandırılıb. İnsan yalnız kelimini vermək üçün işləməyə islah etdikdən sonra “Dvekut”-a layiq olur. O zaman insan yaradılış məqsədi ilə mükafatlandırılır, buisə tamamilə xeyirdir.

Bu, məzmurda yazılanın mənasıdır: Davud üçün evin açılması. “Evin açılması” Məbədə aiddir. İşdə isə insanın qəlbi Yaradan üçün bir Məbəd olmalıdır, necə ki yazılıb: “Və Mənim üçün bir müqəddəs məkan etsinlər, Mən onların arasında məskən salım.” İnsan Şxinanın hüzuruna layiq olmalıdır, necə ki müdriklərimiz dedilər: “Rəhmli olanın qəlbə ehtiyacı var”, yəni Yaradanın ehtiyacı olan yeganə şey insanın qəlbidir, ona vermək istədiyini ona vermək üçün.

Və insan “Dvekut”-a layiq olduqda, görür ki, Məbədin qurulmasına nail olub. Davud bunun haqqında dedi: “Səni ucaldacağam, ey Rəbbim, çünki Sən məni qaldırdın və düşmənlərimi mənim üzərimdə sevindirmədin.” Bu o deməkdir ki, bütün düşmənlər — Keduşaya mane olan özünə alma arzularıdır —Yaradan onu bütün düşmənlərdən xilas etdi və o, Keduşaya daxil olmağa layiq oldu. Bu, “Ey Rəbbim, Sən mənim canımı ölülər aləmindən qaldırdın; Sən məni diri saxladın ki, mən quyuya enməyim” sözlərinin mənasıdır.

Biz (“Atalarımızın Köməyi”ndə) deyirik: “Sən birincisən; Sən sonuncusan; və Səndən başqa, bizim xilas edən və qurtaran Padşahımız yoxdur.” Biz həmçinin deyirik: “Aləm yaradılmamışdan əvvəl də Sənsən; aləm yaradıldıqdan sonra da Sənsən; bu aləmdə də Sənsən; və gələcək aləm üçün də Sənsən.” Biz bunu sözün hərfi mənasında, Yaradanın böyüklüyünə aid edərək başa düşürük. Lakin bu, əməldə bizə nə deyir?

Məlumdur ki, işin qaydası budur: insan öz alma kelimini islah etməlidir ki, hər şeyi vermək üçün etmək gücünə malik olsun. Və o, bacardığı hər şeyi etməli və bütün gücünü sərf etməlidir. O zaman o, belə bir nəticəyə gəlir ki, Yaradanın köməyi olmadan onun özünə alma istəyinin hakimiyyətindən çıxmasının heç bir yolu yoxdur. Bu, “xilas” adlanır, yəni o, Misirdəki sürgündən çıxır, başqa sözlə, özünə alma istəyinin hakimiyyətindən çıxır.

Hamı başa düşür ki, xilas məsələsi Yaradana aiddir, çünki insan görür ki, sürgündən öz-özünə çıxmaq qətiyyən mümkün deyil. Bununla belə, biz soruşmalıyıq: “İnsan necə bilir ki, alma istəyinin sürgünündən çıxmaq yalnız Yaradandan asılıdır və insanın gücündən kənardır?”

Cavab budur ki, onun baxışına görə o, edə bildiyini artıq edib, lakin öz alma istəyindən bir qarış da tərpənməyib. Əksinə, o görür ki, o, işə başladığı vaxtdan, bütün əməlləri Yaradan üçün olacaq dərəcəyə çatmaq üçün başladığı vaxtdan bəri, indi tamamilə başqa cür görür — o, geriləyir!

Başqa sözlə, o görür ki, indi o, özünə sevgi içində əvvəlkindən daha çox batıb. Buna görə, insan xilas olmağa, bu sürgündən çıxmağa layiq olduqda, o deyir ki, İsrail xalqını Misirdən yalnız Yaradan çıxara bilər, yəni xilas Yaradana aiddir.

Lakin sürgünə daxil olmaq, yəni alma istəyinin hökmranlığına təslim olmaq, əlbəttə ki, insana aiddir. Başqa sözlə, insanın özünə alma istəyinin öhdəsindən gələ bilməməsi, əlbəttə ki, onun günahıdır. Beləliklə, insan sürgünə özü daxil olur.

Buna aid yazılar bizə deyir ki, bu, bizim başa düşdüyümüz kimi deyil. Və hərçənd insan “Əgər mən özüm üçün etməsəm, o zaman kim mənim üçün edər?” deməlidir, yəni hər şey insanın qərarından asılıdır.Lakin yenə də inanmalıdır ki, hər şey Nəzarət altındadır, yəni hər şey Yaradandan asılıdır. Bu barədə deyilir: “Aləm yaradılmamışdan əvvəl Sənsən.” Məlumdur ki, Olam [aləm] sözü He’elem [yoxa çıxma] və gizlənmə sözündən gəlir. Və bilməliyik ki, sürgünlə bağlı iki fərqləndirmə var: 1) insan yoxa çıxma və gizlənməni hiss etmədikdə, və 2) insan yoxa çıxma və gizlənmə vəziyyətində olduğunu hiss etdikdə.

Bu, “Aləm yaradılmamışdan əvvəl Sənsən” sözlərinin mənasıdır. Başqa sözlə, insanın gizlənmə vəziyyətində olduğunu hiss etməməsi Yaradandandır. Bu insanın xeyrinədir, çünki insan ondakı şəri islah etməzdən əvvəl, pisi görməmək islahı var. Beləliklə, Yaradan, insanın yoxa çıxma və gizlənməyə daxil olmasından əvvəl gələn vəziyyəti yaratdı.

Bu, “Aləm yaradılmamışdan əvvəl Sənsən” deməyin mənasıdır, yəni gizlənmə yaradılmamışdan əvvəl idi. Sonra insan yoxa çıxma və gizlənmə vəziyyətinə gəlir. İnsan bu vəziyyətə məhz Tövrat və ehkamlarda sərf etdiyi səylərə görə, bütün əməlləri vermək üçün olacaq dərəcəyə çatmaq üçün gəlir.

Bu, “Aləm yaradıldıqdan sonra Sənsən” sözlərinin mənasıdır. Beləliklə, insanın yoxa çıxma və gizlənməyə gəlməsi Səndəndir. Bu, “Aləm yaradıldıqdan sonra Sənsən” kəlamının mənasıdır. Və o artıq sürgündə olduqdan sonra xilas gəlir və bu, “Sən birincisən, və Sən sonuncusan”deməkdır.