Barux Şalom HaLevi Aşlaq (Rabaş)

Və axşam oldu, və səhər oldu

Məqalə 36, 1985

“Və axşam oldu, və səhər oldu” ayəsi haqqında Zoar belə deyir: “«Və axşam oldu», yazıldığı kimi, qaranlıqdan, yəni Malxutdan gəlir. «Və səhər oldu» nurdan, yəni Zeir Anpindən gəlir. Buna görə də onlar haqqında «bir gün» deyilir – göstərmək üçün ki, axşam və səhər bir bütöv kimidir və birlikdə bir günü təşkil edirlər. Ravvin Yehuda dedi: «Niyə?» O soruşur: «Əgər “və axşam oldu, və səhər oldu” ZON-un birləşməsinə işarə edirsə və onların hər ikisindən günün nuru çıxırsa, onda Yazı bunu birinci gündə bildirdikdən sonra niyə hər gün “Və axşam oldu, və səhər oldu” yazılıb?» Və cavab verir: bilmək üçün ki, gecəsiz gün yoxdur və gündüzsüz gecə yoxdur və onlar bir-birindən ayrılmazlar. Buna görə Yazı bunu hər gün yenidən bizə bildirir ki, göstərsin: günün nuru əvvəlcədən gecə qaranlığı olmadan heç vaxt ola bilməz. Həmçinin gecə qaranlığı da günün nurunu gətirmədən gəlməz, çünki onlar heç vaxt bir-birindən ayrılmazlar”. Sitatın sonu.

Və yuxarıda deyiləni işə münasibətdə başa düşmək lazımdır: “nur” nə deməkdir və “qaranlıq” nə deməkdir? Və niyə gün yalnız onların hər ikisindən ibarət ola bilər? Yəni nur və qaranlıqdan bizdə bir gün alınır, yəni onların hər ikisindən bir gün yaranır. Buradan belə çıxır ki, gün qaranlıq başlayan andan başlayır. Artıq bir günün doğuluşunun qaydası bundan başlayır. Və başa düşmək lazımdır: qaranlıq haqqında danışaraq “gün” necə demək olar? Axı qaranlıq başlayanda mən artıq günün vaxtını saymağa başlaya bilərəm.

Məlumdur ki, ali aləmlərdə baş vermiş ixtisarlardan və nurun çıxarılmasından sonra, həmçinin İkinci İxtisardan və qırılmadan sonra klipot sistemi çıxdı, hətta BYA məkanı iki hissəyə bölündü, yəni ortadan yuxarı müqəddəslik BYA-sı idi, ortadan aşağı isə klipotun daimi qalma yeri yarandı, necə ki Talmud Eser Sfirot-da (16-cı hissə, 88-ci bənd) izah edilir.

Və bunun aşağıda, bu dünyada nəticəsi budur ki, “vəhşi eşşək kimi insan doğulur” və onda ruhaniyyətə heç bir ehtiyac yoxdur. Buna görə də belə  çıxır ki: insanda ruhaniyyətə ehtiyac haradan yaranır, ta ki onda, məsələn, bizdə gecə adlanan qaranlıq hissi yaranana qədər, yəni özünü Yaradan­dan uzaq hiss etdiyi vaxta qədər? Axı bilmək lazımdır ki, o, özünü Yaradan­dan uzaq hiss etməyə başladığı vaxt artıq müəyyən dərəcədə Yaradanın varlığına inanmağa başlayır. Əks halda, dünyada mövcud olmayan bir şeydən necə uzaq olduğunu demək olar? Lakin o deməlidir ki, ona hansısa uzaq bir işartı nur saçır ki, o ölçüdə özünü Yaradan­dan uzaq hiss etsin.

Buna görə  də belə çıxır ki, qaranlıq başlayan kimi, yəni o, qaranlığın mövcudluğunu hiss etməyə başlayan kimi, nur dərhal müəyyən dərəcədə ona saçmağa başlayır. Və günün nurunun ölçüsü yalnız neqativdən dərk olunur. Yəni o, xisarona malik olduğunu hiss edir – onda Yaradanın nuru yoxdur ki, ona pozitiv şəkildə saçsın. Nur ona xisaron şəklində saçır, yəni indi o, “gün” adlanan Yaradanın nurunun ona çatmadığını hiss etməyə başlayır.

Eyni zamanda, günün nuru saçmayan insan ümumiyyətlə bilmir ki, belə bir reallıq var – insan Yaradanın “gün” adlanan nuruna ehtiyac hiss etməlidir. Və, məsələn, bir insanda, yəni bir bədəndə, bəzən elə olur ki, o qaranlıq hiss edir, yəni Yaradan­dan uzaq olduğunu hiss edir və Ona yaxınlaşmağa can atır, və Yaradan­dan uzaq olduğuna görə iztirablar hiss edir.

Və sual, onu ruhaniyyət barədə narahat olmağa nə məcbur edir. Və bəzən qaranlıq və əzab hiss edir, başqasının maddi sahədə - mülkiyyət baxımından və ruh ehtiyacları baxımından uğur qazandığını görəndə, özü isə həm qazanc, həm də hörmət baxımından çatışmazlıq yaşayır. Və özü görür ki, həqiqətən həm istedad, həm də ailə bağları baxımından ikincidən daha layiqlidir, ona daha böyük hörmət lazımdır, əslində isə ikincidən çox pillə aşağıda dayanır və bu ona çox ağrı verir.

Və onda ruhaniyyət ilə heç bir əlaqəsi olmur və hətta yadına da salmır ki, nə vaxtsa o, birlikdə oxuduğu bütün yoldaşlara baxırdı. Və onlara baxanda və onların bu həyatda kamilliyə necə çatmaq barədə qayğılardan doğan iztirablarını görəndə, onlar ona sanki ağıllı hesab aparmağı bacarmayan kiçik uşaqlar kimi görünürdülər. Onlar nəyi görürdülərsə, ona da can atırdılar. Bəzən başa düşürdülər ki, həyatda əsas puldur, bəzən başa düşürdülər ki, əsas insanların hörmət etdiyi vəzifə almaqdır və s. Amma indi o, məhz əvvəl güldüyü həmin vəziyyətdədir və indi hiss edir ki, onlar kimi bütünlüklə ümid və daxili rahatlıq əldə etməsə, həyatının mənası yoxdur. Və bu, həyatın məqsədi adlanır.

Bəs həqiqət nədədir? İş ondadır ki, indi Yaradan ona rəhm edib və ona gün xüsusiyyəti ilə nur saçıb və bu gün neqativdən başlayır. Yəni onun qəlbində qaranlıq vəziyyəti saçmağa başlayır. Bu, günün saçmasının başlanğıcı adlanır. Və onda elə kelim formalaşmağa başlayır ki, gün onlarda pozitiv şəkildə, yəni Yaradanın nuru kimi saçsın, yəni o, Yaradanın sevgisini hiss etməyə başlayır və Tövratın və əmrlərin dadını hiss etməyə başlayır.

Və buradan Zoar kitabının yuxarıda deyilən sözlərini başa düşəcəyik ki, məhz bu iki halın arasında “bir gün” doğulur, necə ki deyilir: “Buna görə onlar haqqında «bir gün» deyilir – göstərmək üçün ki, axşam və səhər bir bütöv kimidir və birlikdə bir günü təşkil edirlər”. Həmçinin Ravvin Yehuda dedi ki, “buna görə Yazı bunu hər gün yenidən bizə bildirir ki, göstərsin: günün nuru əvvəlcədən gecə qaranlığı olmadan heç vaxt ola bilməz. Həmçinin gecə qaranlığı da günün nurunu gətirmədən gəlməz, çünki onlar heç vaxt bir-birindən ayrılmazlar”.

Yəni yuxarıda deyildiyi kimi:

qaydaya görə: nur kli olmadan olmur,

klini yaratmaq üçün də “gün” adlanan nur lazımdır.

Lakin başa düşmək lazımdır: əgər insan artıq müəyyən [bir] gün [nura] neqativ şəklində layiq olubsa, yəni o hiss edirsə ki, onun bütün həyatı yalnız Yaradanla birləşməyə layiq olub-olmayacağından asılıdır və buna görə də Yaradan­dan uzaq olduğuna görə iztirab hiss etməyə başlayır, yuxarıda deyildiyi kimi; belə olan halda, onu yüksəliş vəziyyətindən düşməyə kim məcbur edir – yəni bütün həyatın yalnız ruhani həyatda olmalı olduğu və bütün ümidlərinin bunda olduğu vəziyyətdən – və birdən-birə o alçaqlıq vəziyyətinə, bütün həyat arzuları heyvani ehtirasları doyuran dolğunluğa çatmaqdan ibarət olan və buna görə də həmişə güldüyü insanların vəziyyətinə düşür. İndi isə o özü onların arasında, onların yerindədir və onların yediyi eyni qida ilə qidalanır.

Və daha da təəccüblüdür ki, onun qəlbi necə oldu ki, nə vaxtsa yüksəliş vəziyyətində olduğunu, yuxarıda deyildiyi kimi, unutdu. O dərəcədə ki, indi unutqanlıq halındadır və yaddaşında bir vaxtlar indi olduğu bu insanların üzünə baxdığı canlanmır. İndi isə onun yalnız onların bu qədər aşağı səviyyəli meylləri var və özündən utanmır ki, onlar onun qəlbini necə doldurublar və o, həmişə qaçdığı belə bir mühitə daxil olub – yəni onların sinə dolusu udduqları havaya. Axı o həmişə deyirdi ki, bu müqəddəsliyi boğan havadır. İndi isə onların arasında qalır və onlarda heç bir nöqsan hiss etmir.

Cavab isə budur ki, Yazı deyir: «Nə xoş o insanın halına ki, günahkarların məsləhəti ilə getmədi»4. Və başa düşmək lazımdır ki, “günahkarların məsləhəti” nədir. Məlumdur ki, Aqadada gətirilən günahkarın sualı belədir: «Bu sizin işiniz nə üçündür?» Və mənim müəllimim və atam izah edirdi ki, bu o deməkdir ki, insan vermək naminə işləməyə başlayanda, günahkarın sualı yaranır və o soruşur: «Öz xeyrin üçün işləməsən, bundan sənə nə olacaq?»

Və insan belə bir sual alanda, düşünməyə başlayır: bəlkə doğrudan da o haqlıdır? Və onda onun toruna düşür. Beləliklə, «Nə xoş o insanın halına ki, günahkarların məsləhəti ilə getmədi»4 sözlərini belə başa düşmək lazımdır ki, günahkarlar onun yanına gəlib ona məsləhət verəndə ki, öz xeyri üçün qazanc görmədiyi işlə məşğul olmağa dəyməz, – o, onları dinləmir, əksinə işdə möhkəmlənir və deyir: «İndi görürəm ki, doğru yolla gedirəm, onlar isə məni çaşdırmaq istəyirlər». Belə çıxır ki, bu insan onları dəf edəndə, o xoşbəxtdir.

Və sonra Yazı deyir: «Və günahkarların yolunda dayanmadı»4. Və izah etmək lazımdır ki, “günahkarların yolu” nədir ki, deyilir o “dayanmadı”. Günah, əvvəlki məqalədə [m. 35, 1985-ci il] aydınlaşdırdığımız kimi, ondan ibarətdir ki, o, «əlavə etmə» [əmrini] pozur, yəni həqiqi yol ondan ibarətdir ki, insan bilikdən yuxarı getsin, buna inam xüsusiyyəti deyilir. Bunun əksi isə bilik xüsusiyyətidir, çünki bədən başa düşür ki, seçimi olmadığı müddətdə yalnız bilikdən yuxarı inam xüsusiyyətində inanmaq qalır.

Buna görə də o anda ki, o işdə müəyyən bir dad hiss edir və bunu dayaq kimi qəbul edir, deyərək ki, indi ona artıq inam xüsusiyyəti lazım deyil, çünki artıq onda müəyyən bir əsas var, – o dərhal öz pilləsindən düşür. Lakin bundan çəkinən və öz əsasını dəyişməyin dəyib-dəymədiyinə və mümkün olub-olmadığına baxmaq üçün bir an belə “dayanmayan” insan – bu, xoşbəxt adlanır, çünki onların yoluna baxmaq üçün «günahkarların yolunda dayanmadı».

Və sonra Yazı deyir: «Və məsxərəçilərin məclisində oturmadı»4. Və bilmək lazımdır ki, “məsxərəçilərin məclisi” nədir. Bunlar günlərini boş yerə keçirən insanlardır, yəni həyatlarını ciddiyə almırlar, hər bir anı qiymətləndirmirlər, əksinə oturub başqaları haqqında düşünürlər: başqaları qaydasındadırmı və bu başqaları öz işlərini nə dərəcədə düzəltməlidirlər. Özlərinə isə yazıqları gəlmir – öz həyatlarının qayğısına qalmırlar. Və bu, onların bütün düşüşlərinin səbəbi olur. Radak isə izah edir: «Məsxərəçilər pis niyyətli ağıl ilə hiyləgərdirlər, insanlarda nöqsan və qüsurlar axtarırlar, sirləri bir-birilərinə açırlar və bu, boş və tənbəl insanlara aiddir. Buna görə də deyilib: “Və məsxərəçilərin məclisində oturmadı”»4»5. Və bu, bu düşüşlərin səbəbidir.