Ruhani əməldə “Qalx, ey Yaradan, və düşmənlərin dağılsın” sözlərinin mənası nədir
Məqalə 19, 1991
Yerusəlim Talmudunda deyilir: “Raşbi deyir: ‘Əgər Tövratdan ümidini kəsmiş insanları görsən, qalx və onda möhkəmlən, və sən onların hamısının mükafatını alacaqsan’”. Sitatın sonu.
Bunu başa düşmək lazımdır: “Tövratdan ümidini kəsmiş insanlar” nə deməkdir? Axı ümidsizlik o zaman olur ki, insan nəyəsə nail olmaq üçün çox səy göstərir. Və o görür ki, bütün səyləri ona kömək etmədi və o hələ də buna çatmayıb. O zaman insan ümidsizliyə düşür. Buna görə də belə çıxır ki, əgər insan görür ki, varlıqlar artıq Tövratı tapmaqdan ümidlərini kəsiblər – şübhəsiz ki, artıq səy göstərdikdən sonra – onda necə demək olar: “Qalx və onda möhkəmlən”? Axı biz görürük ki, səylər onlara kömək etmədi. O halda nədə möhkəmlənmək lazımdır?
Məlumdur ki, iş baxımından biz hər şeyi bir bədəndə öyrənirik. Buna görə də belə çıxır ki, onun gördüyü – insanların Tövratdan ümidlərini kəsməsi – hamısı bir insanın daxilində baş verir. O halda “Tövratdan ümidini kəsmiş insanları gördü” nə deməkdir? Həm də başa düşmək lazımdır ki, onların Tövratda “əlləri üzüldü” deyilməsi nə deməkdir. Məlumdur ki, “əllər” insanın əlinə aldığı şeyi bildirir. O halda “əlləri üzüldü” nə deməkdir? Bu o deməkdir ki, onlar Tövratdan almaq istədiklərini əldə etməyin mümkün olmadığını gördülər. O halda bilmək lazımdır ki, onlar Tövratdan nə almaq istəyirdilər və bundan ümidlərini kəsdilər?
Məlumdur ki, insan şər başlanğıc və xeyir başlanğıcı ilə yaradılıb. Şər başlanğıc isə insan doğulduğu andan dərhal sonra yaradılıb. Bu arzunu əldə etmək üçün insan səy göstərməli deyil. Bu ona görədir ki, Yaradan insanı belə bir təbiətlə yaradıb ki, bu “həzz və ləzzət almaq istəyi” adlanır. Buna görə də bu təbiətdən gəldiyi üçün çox güclüdür və heç bir köməyə ehtiyac duymur. İnsan harada görsə ki, nədənsə həzz ala bilər, dərhal bu həzzə çatmaq üçün əlindən gələni edəcək. Buna görə də soruşmaq lazımdır: əgər o insana həzz gətirməyə çalışırsa, niyə “şər başlanğıc” adlanır? Axı o insana həzz gətirməyə çalışır, pis bir şeyə yox.
Cavab isə ondadır ki, Yaradılış Məqsədi Onun yaratdıqlarını həzzlə doldurmaq idi. Lakin utanma olmasın deyə bir ixtisar baş verdi və bu o deməkdir ki, ali xeyir alma kelim-ə daxil olmur. Bu “ixtisarın islahı” adlanır. Və yalnız zəif bir nur alma kelim-də işıq saçır. Böyük Ari izah etdiyi kimi bu belə adlanır: Malxut klipot-u dirildir, necə deyildiyi kimi: “Onun ayaqları ölümə enir”. Maddi dünya da bundan qidalanır.
Lakin Yaradılış Məqsədində olan həqiqi xeyir və həzz alma kelimində nur saçmır. Buna görə belə çıxır ki, şər başlanğıc – yəni öz xeyri üçün almaq istəyi – həqiqi xeyir və həzzi qəbul edə bilmir. Buna görə də öz xeyri üçün almaq istəyi maneə olduğu üçün “şər başlanğıc” adlanır, çünki məhz o insanın xeyiri qəbul etmək qabiliyyətini əldə etməsinə mane olur.
Buna görə insan öz xeyri üçün alma təbiəti ilə yaradıldığı halda, insanın şər başlanğıcın hakimiyyətindən çıxmaq gücünü necə əldə etməsi mümkündür? Buna müdriklərin cavabı belədir: “Yaradan İsrailə dedi: Mən şər başlanğıcı yaratdım və ona ədviyyə kimi Tövratı yaratdım və əgər siz Tövratla məşğul olsanız, o sizi öz əlinə verməyəcək”.
Deyilənlərdən belə çıxır ki, yalnız Tövrat vasitəsilə şər başlanğıcın hakimiyyətindən çıxmaq mümkündür. Bu o deməkdir ki, insan Tövratı öyrəndikdə həmişə baxmalıdır ki, Tövratdan artıq şər başlanğıcı ram edən qüvvəni alıbmı. Buna görə də əgər insan Tövratı öyrənirsə, görür ki, o Tövratdan şər başlanğıcı ram edən Tövrat dərmanını almayıb. Belə çıxır ki, Tövratı öyrənməyə sərf etdiyi vaxt və səylərin miqdarına baxmayaraq, o yenə də öz şərindən bir addım belə irəliləməyib. Bəzən isə əksinə görür ki, geriyə gedir. Və insan hər gün özünü yeni bir varlıq hesab edir, yəni hər gün düşünür ki, bəlkə bu gün Tövrat ona şər başlanğıcı ram etməyə imkan verən dərmanı verəcək.
O isə görür ki, alınmır. İnsan ümidsizliyə düşür və deyir ki, baxmayaraq ki, müdriklər demişlər: “Mən şər başlanğıcı yaratdım və ona ədviyyə kimi Tövratı yaratdım” – bəlkə bu yalnız yaxşı xüsusiyyətlərlə doğulan insan üçün mümkündür. Lakin o özü öz aşağılığını görür – belə bir səviyyəyə çatmaq onun imkanında deyil. Belə olduqda o, döyüş meydanını tərk etməlidir, çünki bu onun üçün deyil və boş yerə səy göstərdiyi vaxta heyfdir. Bu isə onu həm də “keçmiş [yaxşı əməllərə] şübhə etmək” adlanan vəziyyətə gətirir.
Buna görə də deyilir: “Əgər Tövratdan ümidini kəsmiş insanları görsən”. Yəni bütün o günlər ki, o Tövratla məşğul idi və Tövratdan şəri ləğv etmək üçün dərman almaq niyyəti var idi və hər gün onun üçün yeni bir yaradılış sayıldığına görə belə çıxır ki, onun bədənində çoxlu varlıqlar (insanlar) var. İndi isə onlar Tövratdan ümidlərini kəsiblər, çünki o belə bir vəziyyətdədir ki, artıq heç vaxt Tövratdan bu dərmanı almayacaq. Çünki o almaq istəyinin hakimiyyəti altındadır. O halda indi nə etməlidir? Axı dünyada qəbul olunmuş qaydaya görə, insan nəyəsə nail olmaqdan ümidsizliyə düşdükdə onu tərk edir və ondan qaçır. Deməli o da döyüş meydanından qaçmalıdır.
Bunun haqqında Raşbi deyir: “Qalx və onda möhkəmlən və sən onların hamısının mükafatını alacaqsan”. Başa düşmək lazımdır ki, Raşbi nə üçün əlavə edir: “Və sən onların hamısının mükafatını alacaqsan”. Niyə onun dediyi kifayət deyil? Qoy insan onun sözlərinə inansın: “Qalx və onda möhkəmlən”. Yəni biz müdriklərin inamına inanmalıyıq ki, ümidsizliyə düşmək olmaz və inanmalıyıq ki, Yaradan hər ağzın duasını eşidir. Bəs nə üçün o əlavə edir: “Və sən onların hamısının mükafatını alacaqsan”? Əgər o onların hamısının mükafatını almasa, insan möhkəmlənməməlidir və – demək belə qorxuludur – ümidsizliyə düşməlidir?
Bunu belə izah etmək lazımdır: o “və sən onların hamısının mükafatını alacaqsan” dedi, çünki insan Tövratdan şər başlanğıcı ləğv edən dərmanı almadığına görə ümidsizliyə düşməməlidir. Məsələ ondadır ki, biz inanmalıyıq: insan əta etmə naminə işləməyə başladıqda, hər dəfə görür ki, getdikcə daha çox eqoist sevgiyə batır. Və işə əlavə etdiyi hər gün yeni bir varlıq hesab olunur. Necə ki müdriklər demişlər: “Yaradana dönən ger yeni doğulmuş uşaq kimidir”. İş baxımından bu o deməkdir ki, insan hər gün ali Malxutun hökmünü öz üzərinə qəbul etdikdə “İsrail” olur və bu belə adlanır: “Yaradana dönən ger yeni doğulmuş uşaq kimidir”.
Belə çıxır ki, insan çoxlu insanlardan ibarətdir. “Yaradılmışların çoxalması” isə o deməkdir ki, o görür ki, hələ də daimi inama layiq olmayıb və formaların fərqliliyinə görə hələ də Yaradandan uzaqdır, bu isə Yaradandan ayrılmaya gətirib çıxarır. Bu isə “Tövratdan ümidini kəsmiş insanları görmək” adlanır. Yuxarıda deyildiyi kimi, onlar “şərin ləğvi” adlanan dərmanı almaqdan ümidlərini kəsiblər.
Sual isə budur: Yaradan bizə vəd etdiyini niyə onlara vermir? Necə ki deyildi: “Mən şər başlanğıcı yaratdım və ona ədviyyə kimi Tövratı yaratdım”. Bəs niyə O bu ədviyyəni əta etmə naminə işləmək istəyən insanlara vermir?
Cavab isə əvvəlki məqalələrdə izah etdiyimiz kimidir: “Kli olmadan nur yoxdur, xisaronsuz dolum yoxdur”. İnsana qəbul edə biləcəyindən artıq xisaron göstərilmədiyi üçün, yəni onda olan xeyrin ölçüsünə görə və ya şərə qalib gəlmək üçün göstərdiyi səylərin ölçüsünə görə və bu şəri ləğv etmək üçün etdiyi əməllərin ölçüsünə görə, ona hər dəfə işinin böyüklüyünə uyğun olaraq daha böyük xisaron açılır – yəni o, əta etmə arzusundan nə qədər uzaq olduğunu görür.
Belə çıxır ki, əslində Yaradan duanı eşidir, lakin duaya cavab insanın düşündüyü kimi deyil, yəni onun çatışmayanı dolum deyil. Çünki əslində insana çatışan şey xisarondur, yəni həqiqi istəkdir ki, insan öz həyatında yalnız Yaradanı sevindirmək arzusuna layiq olmaq istəsin. Lakin insan işinin başlanğıcında düşünür ki, ona yalnız bir az əta etmə arzusu çatışır. Başqa sözlə, onun hələ Yaradanı sevindirmək qabiliyyətinə ehtiyac hiss etməməsi yalnız kiçik bir xisarondur və bu da onun eqoist sevgiyə çox da batmaması ilə bağlıdır.
O isə düşünür ki, sadəcə əta etmə naminə işləmək istədiyi anda bunu etməyə gücü olacaq. Belə çıxır ki, onda hələ həqiqi xisaron yoxdur, yəni o hələ öz xeyri üçün olmayan bir şeyi etməyə nə qədər uzaq olduğunu hiss etmir. Buna görə də bu, Yaradanın onun xisaronunu doldurması üçün həqiqi xisaron hesab olunmur.
Buna görə də əta etmə yolunda getmək istəyən insana duanın cavabının başlanğıcı belə olur: Yaradan ona hər dəfə daha böyük xisaron göstərir, yəni onun əta etmə işindən nə qədər uzaq olduğunu göstərir. Belə çıxır ki, insanın Tövratın ona “ədviyyə” vermədiyini görməsi onun xeyrinədir. Çünki bunun sayəsində o “xisaron” adlanan kli əldə edir ki, Yaradan sonra bu xisarona dolum versin.
Belə çıxır ki, insan hər dəfə əta etmə arzusuna olan xisaron ölçüsünü aldığı qədər, bunun sayəsində dolumu qəbul edə biləcək kelim-in çoxalmasını əldə edir. Başqa sözlə, əgər onda əta etmə arzusuna çatmaq üçün böyük istək varsa, bu o deməkdir ki, xisaronların çoxalması dolumu qəbul etmək üçün kelim-in çoxalması deməkdir və bu dolum “əta etmə arzusu” adlanır. Yəni o, kelim-inin çoxalmasına uyğun olaraq böyük əta etmə arzusu alır. Başqa sözlə, bu xisaron ölçüsündə o Tövratdan “ədviyyə” ala bilər. Belə çıxır ki, kelim-in çoxalması ölçüsündə o nuru da alır.
Deyilənlərdən izah etmək olar ki, Raşbi “o, onların hamısının mükafatını alacaq” deyəndə bizə nə əlavə edir. Yuxarıda deyilənlərdən belə izah olunur: insan Tövratdan ümidini kəsmiş insanları gördükdə, yəni onların Tövratın onlara verməli olduğu “ədviyyəni” – yəni şər başlanğıcın ləğvini – əllərində almadıqlarını gördükdə, Raşbi deyir: bilin ki, insanın hiss etdiyi bütün uzaqlaşdırmalar, yəni hər dəfə insanın Yaradana yaxınlaşmağa – formaların bənzərliyi xüsusiyyətinə, yəni Yaradanla qovuşmağa – nail olmaqdan daha uzağa itələnməsi, sizin “ədviyyəni” qəbul etmək üçün kelim əldə etməyiniz üçündür.
Belə çıxır ki, indi sizdə çoxlu kelim var – bu isə çoxlu uzaqlaşdırmalardan yaranıb – və indi bütün bu kelim mükafat alacaq, yəni dolum alacaq. Bu isə o deməkdir ki, o onların hamısının mükafatını alacaq, yəni bütün uzaqlaşdırmaların ölçüsünə uyğun olaraq. Çünki bu uzaqlaşdırmalar dolumu qəbul etmək üçün kelim-dir və bu dolum “mükafat” adlanır.
Belə çıxır ki, insan özünü almaq istəyinə aid olan düşüncə və arzuların içində gördükdə – bunlar “günahkarlar” adlanır – çünki onlar insana şər edirlər ki, o Yaradılış Məqsədində olan xeyir və həzzi əldə edə bilməsin. Yaradılış Məqsədi isə Onun yaratdıqlarını həzzlə doldurmaqdır. Bilinməlidir ki, onlar həm də Yaradanın düşmənləri adlanır, çünki onlar Yaradanın planına mane olurlar. Çünki Yaradan öz yaratdıqlarına xeyir vermək planını həyata keçirə bilmir. Axı öz xeyri üçün almaq istəyi səbəbindən Yaradan onlara verə bilmir, çünki hər şey alma kelim-inə gedəcək və bu isə Sitra Axra xüsusiyyətidir. Belə çıxır ki, bu günahkarlar, yəni insanın daxilində toplanmış alma arzuları “Yaradanın düşmənləri və yaradılmışların düşmənləri” adlanır.
Deyilənlərdən belə sözləri də izah etmək olar: “Mən Yaradanı axtardım və O mənə cavab verdi”. Radak bunu belə izah edir: “Mən axtardım, çünki onların əlində olduğum zaman ürəyimdə Yaradanı axtarırdım və ürəyimdə Ona yalvarırdım ki, məni onların əlindən xilas etsin.”
Ruhani iş baxımından bunu belə izah etmək lazımdır: Davud gördü ki, o onların əlində olduqda, yəni almaq istəyinə aid düşüncə və istəklərin hakimiyyəti altında olduqda, ürəyində Yaradanı axtarırdı. Başqa sözlə, o görürdü ki, onlar onun üzərində hakimdirlər, lakin buna baxmayaraq, ürəyin müraciətində o yenə də Yaradanı axtarırdı ki, O onu onların əlindən xilas etsin. Yəni zahirdə onlar onun üzərində hakim olsalar da, ürəyinin daxilində o buna etiraz edirdi və Yaradana yalvarırdı ki, O onu onların əlindən xilas etsin. Hər halda, ürəyinin daxilində o Yaradanı axtarır və Ona yalvarırdı ki, O onu onların əlindən xilas etsin və zahirdə onların onun üzərində hakim olmasına baxmayaraq ümidsizliyə düşmürdü. Bu isə müdriklərimizin dediyi kimidir: “Hətta iti qılınc insanın boğazına dirənsə belə, insan mərhəmətdən ümidini kəsməməlidir”. Yuxarıda deyildiyi kimi, enişlər də xisaronun dolumuna gətirib çıxarır.
Deyilənlərdən başa düşmək olar ki, bizim soruşduğumuz “Qalx, ey Yaradan, və düşmənlərin dağılsın, Sənin nifrət edənlərin Sənin üzündən qaçsın” sözləri nə deməkdir. İşdə belə başa düşmək lazımdır: ruhani işdə Yaradanın düşmənləri kimdir? Bunlar insanın Yaradan naminə işləməsinə mane olanlardır. Demək lazımdır ki, bunlar insanın daxilində olan və yalnız öz xeyri üçün işləmək istəyən arzularıdır. Bu arzular “Yaradanın düşmənləri və insanın düşmənləri” adlanır.
Çünki onların Yaradan naminə işləyə bilməməsi “Yaradanın düşmənləri” adlanır. Bu ona görə deyil ki, Yaradan Onun üçün işləmələrinə ehtiyac duyur. Əksinə, onlar Yaradan naminə işlədikdə Yaradanla qovuşmanı əldə edirlər və bu “əta edən kelim” adlanır. Və bu kelim-də Yaradan Yaradılış Məqsədində olan xeyir və həzzi verə bilər. Lakin öz xeyri üçün almaq istəyi buna mane olur və belə çıxır ki, onlar Yaradanın yaratdıqlarını həzzlə doldurmaq istəyinə mane olurlar, yəni Yaradan bunu praktikada həyata keçirə bilmir.
Həmçinin onlar “insanın düşmənləri” adlanır. Çünki alma arzuları yaradılmışlara mane olur və onların Yaradanın vermək istədiyi xeyir və həzzi qəbul etməsinə imkan vermir. Bu öz xeyri üçün alma arzuları yalnız “zəif işıqlanma” adlanan nurdan qəbul edə bilirlər və bu nur klipot-da nur saçır. Bu zəif nurun klipot-a aid olan alma kelimin-də işıq saçmaq qabiliyyəti var.
Lakin həqiqi nur üzərində ixtisar edilib ki, o yalnız müqəddəslik kelimində nur saçsın və bunlar “əta edən kelim” adlanır, yəni yalnız Yaradana həzz vermək arzusu üçün, öz xeyri üçün yox. Buna görə də biz deyirik: “Qalx, ey Yaradan, və düşmənlərin dağılsın”. Çünki almaq istəyində olan bütün qüvvə Şxinanın küldə olmasından, yəni Şxinanın sürgündə olmasından gəlir. Başqa sözlə, müqəddəslik gizlənmə və yoxluq vəziyyətində olduğu üçün və biz onun əhəmiyyətini görmədiyimiz üçün “Yaradanın düşmənləri” və “insanın düşmənləri” baş qaldırır və hakim olmaq istəyirlər.
Əks halda, əgər Yaradan gizlənmə zamanı bizə kömək etsə, yəni Malxut xüsusiyyəti küldə olduqda, başqa sözlə, yaradılmışlar Yaradanın mövcudluğunu hiss etmədikdə, çünki klipot bizim qarşımızda dayanır və müqəddəslik gizlidir və biz onun əhəmiyyətini görmürük – o zaman yuxarıda deyildiyi kimi Yaradanın düşmənləri və İsrailin düşmənləri hakimiyyətdə olurlar.
Zoar kitabında Malxut haqqında belə deyilir ki, o Xeyir və Şər Biliyi Ağacıdır. “Layiq oldu – yaxşıdır”, yəni şər örtülüdür və zahirdə aşkarlanmaz. Təbii ki, şər hökmranlıq etmir, çünki o gizlidir. “Əgər layiq olmadı – pisdir”, yəni xeyir gizlənmədədir, şər isə zahirdə aşkarlanır. O zaman şər hökmranlıq edir, çünki şər aşkardır, xeyir isə gizlənmədədir.
Buna görə də insan görür ki, bəzən o anlayır ki, insanın əsas məqsədi səmalar naminə işləməkdir və bu barədə onun heç bir şübhəsi yoxdur. Lakin insan düşünür ki, bu təbiidir, yəni başqa cür ola bilməz. Sonra isə bu vəziyyətdən sonra, o başa düşdükdə ki, əsas olan yalnız müqəddəs işi yerinə yetirməkdir və çoxluğun arxasınca getmək deyil – hətta, bəzən o çoxluğa baxır və başa düşə bilmir ki, ağlı olan insanlar necə bu qədər axmaqlıqlara qərq ola bilərlər və müqəddəs işlə məşğul olmurlar.
…Lakin sonra insan özü də əvvəl güldüyü və anlaya bilmədiyi müxtəlif axmaqlıq sevgilərinə düşür. İndi isə özü oradadır. Və belə bir şeyin necə mümkün olduğunu başa düşmək lazımdır. Cavab isə yuxarıda deyildiyi kimidir: bundan sonra insan “layiq olmadı” vəziyyətinə gəlir və o zaman xeyir ondan gizlənir, şər isə onda aşkarlanır. Buna görə də o zahirdə görünən şeyin arxasınca gedir və bu isə şərdir. Onun seçimi yoxdur və o yalnız zahirdə görünəni edir.
Buna görə də deyilir ki, Malxut Xeyir və Şər Biliyi Ağacı adlanır. Lakin bütün seçim ondadır ki, nə aşkarlanacaq – yəni “layiq olmaq” və ya “layiq olmamaq” seçimi. Belə çıxır ki, insan yalnız bir şey etməlidir: Yaradana dua etməlidir ki, şər örtülü olsun və xeyir açıq olsun. O zaman artıq onun səmalar naminə işləməkdə çətinliyi olmaz, çünki o başqa cür düşünə bilməz və yalnız Yaradan naminə işləyə bilər. O zaman onun özünü Yaradan qarşısında ləğv etmək üçün heç bir işi olmaz və o düşünər ki, bu təbiidir. Buna görə də əvvəllər mümkün olmadığını düşündüyü hər şey indi ona təbii görünür və o, məşəl qarşısında şam kimi Yaradan qarşısında ləğv olunmaq istəyir. Və bütün bunlar şərin örtülü, xeyirin isə zahirdə aşkarlanmış olması səbəbindən baş verir.
Buna görə də deyilir: “Qalx, ey Yaradan, və düşmənlərin dağılsın”. Yəni biz dua edirik ki, Yaradan “Qalx” xüsusiyyətində olsun. Necə ki biz dua edərək deyirik: “Mərhəmətli olan, O Davudun yıxılmış çadırını bizim üçün qaldıracaq”, burada Davudun çadırı Malxut xüsusiyyətidir və o “Şxina küldə” vəziyyətindədir. Biz isə xahiş edirik ki, Yaradan onu bu düşüşdən qaldırsın və o “Qalx” xüsusiyyətində, yəni tam ucalıqda olsun.
O zaman avtomatik olaraq hər kəs öz “mən”ini ləğv edəcək və yalnız Yaradan naminə işləmək istəyəcək, öz xeyri üçün yox. Və “Qalx, ey Yaradan” sayəsində sonra belə olacaq: “Və düşmənlərin dağılsın”. Yəni yaradılmışların daxilində olan və Yaradanın düşmənləri, həmçinin yaradılmışların düşmənləri olan arzular dağılacaq. “Və Sənin nifrət edənlərin Sənin üzündən qaçacaq”. Yəni “Qalx, ey Yaradan” xüsusiyyəti olduqda, müqəddəslik “panim” – “sima” xüsusiyyətində olacaq və o zaman belə yerinə yetəcək: “Və Sənin nifrət edənlərin Sənin üzündən qaçacaq”. Yəni yuxarıda deyildiyi kimi, bütün nifrət edənlər və düşmənlər qaçacaqlar.
“Qalx, ey Yaradan, və o zaman düşmənlərin dağılacaq” sözləri haqqında bilmək lazımdır ki, düşmənlərin dağılması hələ işin sonu deyil, baxmayaraq ki, bu əsas işdir. Necə ki deyilir: “Şəri öz aranızdan uzaqlaşdır”. Lakin bu yalnız yaradılışın islahıdır, Yaradılış Məqsədi deyil. Çünki Yaradılış Məqsədi aşağıların xeyir və həzz almasıdır və bu Tövrat xüsusiyyəti adlanır, yəni Yaradanın adları şəklində.
Belə çıxır ki, birinci xüsusiyyət inam xüsusiyyətidir, yəni ali Malxutdur, sonra isə Tövrat xüsusiyyəti gəlir. Buna görə də deyilir: “Çünki Tövrat Siondan çıxacaq”, yəni insan Tövrat xüsusiyyətinə layiq olmalıdır və bu Yaradanın adları xüsusiyyətidir. Bu isə Yaradılış Məqsədində olan xeyir və həzz xüsusiyyətidir.
Lakin unutmaq olmaz ki, insan əsasən “kamillik” adlanan sağ xətt üzrə getməyə çalışmalıdır və müdriklərin inamı ilə inanmalıdır. Onlar demişlər ki, insan sevinməlidir ki, Yaradan ona ən azı “lo lişma” vəziyyətində Tövrat və ehkamları yerinə yetirməyə imkan verib. Yəni insanın gördüyü bütün işlərin yalnız öz xeyri üçün olduğunu və Yaradan naminə heç nə edə bilmədiyini görməsi də böyük bir şeydir. İnsan bundan sevinc almalı və buna görə də Yaradana təşəkkür etməlidir. Necə ki mənim atam və müəllimim demişdir ki, insanın etdiyi “lo lişma” Yaradan üçün bəzən insanın düşündüyündən də daha çox əhəmiyyətlidir, nəinki insanın düşündüyü “lişma”. Şübhəsiz ki, “lişma” daha yüksəkdir, lakin “lo lişma” da Yaradan üçün əhəmiyyətlidir. Buna görə də insan “lo lişma”dan da sevinc içində olmalıdır.