Ruhani işdə qanunla ədalət mühakiməsi arasında fərq nədir

Məqalə 26, 1988

Məlumdur ki, qanun “ağılsız”, yəni biliyin üzərində adlanır. Yəni ağıl nöqteyi-nəzərindən cavab verməyə bir şey yoxdur ki, bu şey niyə belə edilir, və ya bu şey niyə belə edilməlidir, yəni Tövratın bizdən tələb etdiyi kimi, məhz o şəkildə və o formada.

Məsələn, müdriklərimiz demişlər (Menachot traktatı, 29:2): 'Rav Yehuda dedi: Rav dedi ki, Moşe (Musa) zirvəyə qalxdıqda, Yaradanı oturub hərflərə taclar bağlayan vəziyyətdə tapdı. O, Yaradana dedi: Dünyanın Sahibi! Səni ləngidən nədir? (Və Raşi izah edir: 'Taclar – Tövrat vərəqindəki çələnglərdir. "Səni ləngidən nədir?" – yəni: Yazdığın şeylərin üzərinə hələ taclar da əlavə etməlisən?')) O (Yaradan) ona cavab verdi: 'Bir neçə nəsil sonra gələcək bir adam var, adı Akiva ben Yosefdir. O, hər bir hərfin ən kiçik elementindən (tacından) dağlar qədər qanunlar çıxaracaq'. (Musa) Ona dedi: 'Dünyanın Sahibi! Sənin belə bir adamın var, amma Tövratı mənim vasitəmlə verirsən?' O cavab verdi: 'Sus! Mənim düşüncəm belə idi!' (Musa) Ona dedi: 'Dünyanın Sahibi! Sən mənə onun Tövratını göstərdin, onun mükafatını da göstər'. ...O (Musa), onun ətini dükan tərəzisində çəkdiklərini gördü. (Raşi izah edir: Qəssabların onun ətini çəkdikləri yer; 'Braxot' traktatında, 61:2-də deyildiyi kimi, onun ətini dəmir dırmıqlarla soyurdular). (Musa) Ona dedi: 'Dünyanın Sahibi! Onun Tövratı budur, mükafatı da budur?' O cavab verdi: 'Sus! Mənim düşüncəm belə idi!'." Sitatın sonu.

Biz Musada “biliyin üzərində”ni iki formada görürük:

“Biliyin üzərində” xüsusiyyəti ki, Yaradan Musaya verdi. Necə ki, deyilib: «Musa öz payının verilməsinə sevinsin»1, – Tövratın verilməsinə, hansı ki, onun vasitəsilə baş verəcək və şübhəsiz ki, bu yalnız Yaradanın xilasıdır. Yəni insan bilmir, ona niyə belə böyük hədiyyə düşür, yəni Musa görürdü ki, bu, onun əməllərinə uyğun deyil, halbuki onun ağlına görə Tövratın verilməsi onun vasitəsilə yox, ravvin Akiva vasitəsilə olmalı idi.

Biliyin üzərində tərs şəkildə də var, çünki Musa soruşdu: «Budurmu onun Tövratı, və budurmu onun buna görə mükafatı?» – elə görünür ki, bu, guya cəza kimidir. Halbuki biliyin üzərində demək lazım idi ki, bu, Musanın düşündüyü kimi cəza deyil, mükafatdır. Və buna ağlın (biliyin) üzərində qanun deyilir. Yəni ağıl bunu dərk etməyə qadir deyil.

Və deyilənlərdən belə çıxır ki, insan öz üzərinə ali malxutun yükünü qəbul etdikdə, bədən soruşur: «Bundan nə qazanacaqsan?». Buna isə iki cavab vermək lazımdır.

Birinci – “lo lişma”da, başqa sözlə, insan özü üçün elə bir cavab uydurmalıdır ki, bədən öz ağlı ilə “lo lişma” adlanan o Məqsədin bütün faydasını başa düşsün. Və buna “biliyin içində” deyilir. Və necə izah etdik (23-cü məqalədə, 87/88-ci il), “lo lişma”nın 5 növünü fərqləndirmək lazımdır və insan özü üçün “lo lişma” vəziyyətini aydınlaşdırmalıdır ki, içində olduğu vəziyyətdə bədən başa düşsün ki, ona “lo lişma”dan çıxış edərək işləməyə dəyər, yəni indi o, öz xeyrini başa düşür. Və beləliklə onda iş üçün yanacaq olacaq və onun həmişə işləmək imkanı olacaq.

Lakin bundan başqa, insan “lişma”ya gəlmək üçün işləməyə başlamağa və buna necə gəlmək barədə hiylələr fikirləşməyə çalışmalıdır. Çünki insan “lişma”nın nə olduğunu bilmir, baxmayaraq ki, sadə izah “səmalar naminə” işləmək deməkdir. Bəs “səmalar naminə”nin nə olduğunu kim bilmir ki? Hər halda, insan “səmalar naminə”yə gəlmək üçün işləməyə başlamazdan əvvəl “səmalar naminə”nin sadə anlamının nə olduğunu bilə bilməz, çünki ruhani işdə əsas olan ağıl deyil, hissdir.

Buna görə “lişma”ya gəlmək istəyən hər bir insan özü üçün vaxt ayırmalıdır, öz iş gününün bir hissəsini, yəni öz “lo lişma”sından və “lişma”da işləməyə başlamalıdır. Onda “biliyin üzərində”nin nə olduğunu anlayacaq, yəni bədən başa düşmür ki, o nə üçün “səmalar naminə” işləməlidir. Və onda insan anlamağa başlayır ki, insanın biliyin üzərində inanmaq üçün işləməsi nə deməkdir.

Eyni zamanda “lo lişma”da Yaradan’a inanmaq o qədər də çətin deyil, çünki bədən başa düşür ki, ona Tövrat və ehkamları yerinə yetirmək dəyər. Və necə deyilib (23-cü məqalədə, 87/88-ci il), “lo lişma”nın 5 növü var. Və bədən Tövrat və ehkamları yerinə yetirməyə dəyər olan növlərdən birini tapanda, buna insanın “biliyin içində” işləməsi deyilir, çünki bədən bunun faydasını ağlın içində başa düşür – dindar olmaqla dünyəvi olmaqdan daha çox nə qazanacağını. Yəni onun bədəni Tövrat və ehkamları yerinə yetirməyəndən daha böyük həzz alacaq. Buna görə də “lo lişma” “biliyin içində (ağlın içində)” adlanır, yəni ağıl bunun zəruriliyini anlayır.

Halbuki, əgər o, Tövrat və “lo lişma” əsasında iş üçün ayırdığı vaxtdan bir qədər vaxt götürürsə, misal üçün gündə yarım saat götürür və düşünməyə başlayır ki, bəlkə “səmalar naminə” işləməyə dəyər, yəni öz xeyri üçün deyil. O zaman bədən ona fironun suallarını verməyə başlayır, firon demişdi: «Yaradan kimdir ki, mən Onun sözünə qulaq asım?».

Və soruşmaq olar, nə üçün “lişma”da iş haqqında düşünməyə başlamazdan əvvəl ona Yaradan’a inam kifayət edirdi və bədən ona bu sualları vermirdi. Halbuki indi o yalnız əta etmək yolu ilə getmək haqqında düşünəndə, bədən artıq belə suallar verməyə başlayır.

Cavab budur ki, dünya adətlərində görürük ki, insan bir ağanın yanında işləyəndə, onun ağasının kim olduğunu və onun verdiyi haqqın nə olduğunu yoxlamaq lazımdır. Lakin o ağanı tanımaq istəsə də, bunun əhəmiyyəti yoxdur, yəni hətta ağanı heç vaxt görməsə də, amma ödənişə əmindirsə, insan işləməyə razıdır və hətta ona desələr ki, ağanı heç vaxt görməyəcək, bunun da fərqi yoxdur, çünki əsas olan mükafatdır, işin sərfəliliyini məhz bu müəyyənləşdirir.

Əks halda, əgər insana deyirlər ki, burada elə bir böyük adam var ki, onun üçün işləmək lazımdır, amma bu işə görə heç nə ödəmir. Onda artıq kim üçün işləməli olduğunu yoxlamalıdır. Başqa sözlə, o bilmək istəyir ki, doğrudanmı bu, elə bir böyük adamdır ki, heç bir mükafat olmadan onun üçün işləməyə dəyər. Amma əgər elə insanlar varsa ki, ona hörmət edirlər və o görür ki, hörmət alacaq, yəni bu böyük adamı tanıyan insanlar onun işinə görə ona hörmət edəcəklər, çünki o böyük adama xidmət edir, – o zaman o özü onu heç vaxt görməsə və onun haqqında dediklərinin doğru olub-olmadığını yoxlaya bilməsə də, yəni onun böyüklüyünü və əhəmiyyətini özü görməsə də, yenə də işləyə bilər.

Və bu da ona görədir ki, bu hörmət onunla bağlı deyil ki, böyük adam ona hörmət edir, əksinə, o, insanlardan həzz alır ki, onlar ona böyük adama xidmət etdiyinə görə hörmət edirlər. Belə çıxır ki, burada ona hörmət edən insanları görməsi kifayətdir. Və necə olursa olsun, onda iş verəni görməyə xüsusi ehtiyac yoxdur, ona hörmət etməklə ona “şərəf” adlanan mükafatı verən insanları tanıması kifayətdir. Başqa sözlə, ona “şərəf” adlanan mükafatı verən insanları görməsi kifayətdir.

lakin əgər o, bu böyük adama hörmət edən insanların olmadığı bir yerdədirsə- bu başqa məsələ . Yəni, o görür ki, bu böyük adama hörmət edən insanlar – göstərdikləri xidmətlərə əsasən onun gördüyünə görə – ona çox da vacib olmayan bir adam kimi yanaşırlar. Və yalnız az sayda insan var ki, həqiqətən ona dəyər verir, amma bu insanlar çoxluğun içində əhəmiyyətsiz insanlardır, halbuki çoxluq ona az dəyər verir. Onda insan seçim qarşısında qalır, hörmətli insanların cəmiyyətində çəkisi olmayan bu insanlara qulaq asmağa dəyərmi?

Başqa sözlə, cəmiyyətdə mövqe sahibi olan insanlar deyirlər ki, bu böyük adama, onun böyüklüyünə görə hörmət etməyə dəyər, amma ölçü ilə, – sadəcə ağılın üzərində yox, yəni ağılın tələb etdiyindən artıq yox. Və insan görür ki, mövqe sahibi olan bu insanlar cəmiyyətin əsasını təşkil edirlər və əgər o, onlara qulaq assa, yəni ona onların dəyər verdiyi ölçüdə xidmət etsə, onda bu insanlar ona hörmət edəcəklər.

Və yaxud da zahiri parıltıya (nüfuza) malik olmayan insanlara bir az qulaq asmaq. Hətta bundan da betəri – küçədə bu aşağı səviyyəli insanlarla yaxınlıq etdiyini deməyə belə utanır, hansı ki, o insanlar deyirlər: "O (Yaradan) – həqiqətən vacib bir şəxsiyyətdir və əslində, Ona bütün qəlbinlə və canınla xidmət etməyə dəyər". Və qanun belə olduğu üçün – yəni cəmiyyət öz rəyini fərdə diktə etdiyi üçün – insan əvəzində heç nə almadan əta etmək (bağışlamaq) naminə işləməyə başlayanda, hər dəfə çoxluğun rəyi oyanır: "Bəlkə həqiqətən də işləməyə və Ona bütün qəlbinlə və canınla xidmət etməyə dəyməz?". Buna görə də hər dəfə Fironun sualı oyanır: "Yaradan kimdir ki, mən Onun sözünə qulaq asım?".

Və deyilənlərdən belə çıxır ki, “Kim?” sualının oyanmasının səbəbi “Nə?” sualıdır, hansı ki, günahkarın sualıdır, necə deyilib: «Günahkar nə deyir? Bu nə işdir sizdə?»2. Bu o deməkdir ki, insan cəmiyyətə qarşı getmək istəyəndə, cəmiyyət deyir: “Bizə ‘lo lişma’da işləməyimiz kifayətdir, çünki ‘lişma’ anlayışı ağılın üzərində gedə bilən insanlara aiddir. Amma bizə, İsrailin bütün cəmiyyətinə, öz xeyrimiz naminə niyyətlə Tövrat və ehkamları yerinə yetirə bilməyimiz kifayətdir. Lakin hər şeyi Yaradan naminə niyyətlə etmək – bu, bizim işimiz deyil”.

Lakin o həqiqətən əta etmək naminə işləmək, heç nə almamaq istəyir. Onda bədən soruşur: «Yaradan kimdir?», – başqa sözlə, sən əminsənmi ki, O, elə bir dərəcədə vacibdir ki, Onun üçün işləməyə dəyər? Başqa sözlə, şərəf naminə iş prinsipi, yəni o, ona hörmət etsinlər deyə işlədiyi zaman, burada işləmir, çünki cəmiyyətin böyük hissəsi onun əta etmək naminə işlədiyinə görə ona hörmət etmir. Əksinə, hamı onu alçaldır və onun haqqında deyir ki, o, fanatikdir.

Buna görə də o, Yaradanın böyüklüyünü özü təsdiqləməlidir. Və burada insanda yüksəlişlər və enişlər başlayır, o zaman ki, bu iki [təhrikçi], yəni “Kim?” və “Nə?”, birlikdə gəlirlər və ona öz suallarını verirlər və o, onları hər dəfə aşa bilmir.

Belə çıxır ki, insanın indi suallar verməyə başlamasının əsas səbəbi, və guya sualların mənası ondadır ki, o, müqəddəs işi yerinə yetirməyə hazırdır və onda heç bir şəxsi alçaqlıq yoxdur, sadəcə ona ağılın üzərində inamla getmək çətindir və buna görə də o, “Kim?” sualını verir. Amma, əslində, bu suallar insanın aşağı vəziyyətindən yaranır, ona görə ki, o, eqoist sevgiyə batıb və öz eqoist sevgisini aşa bilmir.

İnsanın təbiətində isə belədir ki, ona “sən qaydasında deyilsən” demək çətindir və onda müstəqil fikir yoxdur, əksinə, o öz qəlbinin ardınca gedir, necə ki, müdriklərimiz dedilər, günahkar – öz qəlbinin əlindədir3, necə ki, deyilib: «Və Aman öz qəlbində dedi»4.

"Və buna görə də ona belə demək daha sərfəlidir: 'Əgər mən Yaradanı tanısaydım, mütləq Ona xidmət edərdim'. Lakin ağıl bilikdən yuxarı inancın (Lemaala mi Daat) bütün əhəmiyyətini anlamadığı üçün soruşur: 'Yaradan kimdir ki, mən Onun sözünə qulaq asım?'. Amma əslində, bu, onun alma arzusudur (Ratson lekabel) ki, tələb edir və yalnız bunun doğru olub-olmadığını anlamaq istəyir və 'Yaradan kimdir ki, mən Onun sözünə qulaq asım?' sualına cavab axtarır. Yəni, bədənə öz mənfəəti üçün deyil, Yaradan naminə işləmək lazım olduğunu dedikdə, bu, onun 'Yaradan kimdir?' sualını verməsinə səbəb olur."

Halbuki o, “lo lişma” niyyəti ilə işlədiyi zaman onda «Yaradan kimdir?» sualını verməyə ehtiyac yox idi, çünki “lo lişma”dakı iş ağılın içindədir, buna görə də o, inamı da ağılın içində alır. Yəni “moxa” və “liba” (ağıl və qəlb) – hər ikisi ağılın üzərində qurulur və hər ikisi üçün Yaradanın köməyi lazımdır ki, “moxa və liba” xüsusiyyətinə layiq olsun.

Belə çıxır ki, qanun biliyin üzərində olan xüsusiyyət adlanır. Və burada inam xüsusiyyəti nəzərdə tutulur, çünki biliyin üzərində inam sayəsində o, “İsrael” xüsusiyyəti olur. Halbuki o, biliyin üzərində inam xüsusiyyətinə layiq olmazdan əvvəl yalnız “müqəddəs cansız” xüsusiyyəti sayılır, bu da kül xüsusiyyəti adlanır. Başqa sözlə, onun dərk etdiyi ruhaniliyin içində hələ də kül dadı hiss edir və buna “Şxina küldə” deyilir, və bu, “biliyin üzərində” xüsusiyyətini əldə edənə qədər daim belə olur. Və bu, yuxarıda deyildiyi kimi, Yaradan’dan xahiş etmək lazımdır ki, ona biliyin üzərində gedə bilməsi üçün qüvvə versin və öz biliyinin əsarətində qalmasın.

Eyni zamanda Tövrat xüsusiyyəti “ədalət mühakiməsi” adlanır və bu məhz biliyin içindədir, yəni o, “Yaradanın adları” adlanan Tövrat xüsusiyyətini başa düşməlidir. Lakin o, “İsrael” xüsusiyyətinə layiq olmazdan əvvəl, “biliyin içində” adlanan Tövrat xüsusiyyətini dərk etmək mümkün deyil, necə ki deyilib (Xaqiqa traktatı, 13:1): “Ravvin Ami dedi: Tövrat sözlərini bütpərəstlərə vermək olmaz, necə ki, deyilib: «O, bunu heç bir xalqa etmədi və Onun ədalət mühakimələrini bilmədilər»5”.

Buradan iki şey görürük.

11.Tövrat ədalət mühakiməsi adlanır, necə ki, deyilib: “Və Onun ədalət mühakimələrini bilmədilər”.

2.Bütpərəstlərə ədalət mühakiməsini, yəni Tövratı öyrətmək qadağandır. Və sual budur: əgər bütpərəst Tövratı öyrənmək istəyirsə, niyə onunla birlikdə oxumaq olmaz? Ağıl əksini deyir: onun öyrənməsi sayəsində Yaradanın adı müqəddəsləşəcək, yəni hətta bütpərəst də Tövratın əhəmiyyətini tanıyır. Bu halda qadağa nədədir?

Və bunu ruhani işə münasibətdə izah etmək lazımdır.Bu o deməkdir ki, bir insanda həm bütpərəst xüsusiyyəti, həm də “İsrael” xüsusiyyəti mövcuddur. Bu o deməkdir ki, o, “biliyin üzərində inam” adlanan qanun xüsusiyyətinə layiq olmazdan əvvəl, o hələ “İsrael” adlanmır, hansı ki, onda “biliyin içində” adlanan, Yaradanın adları mənasında Tövrat xüsusiyyətini dərk etmək imkanı yaranacaq.

Ruhani işdə bir qayda var: atam və müəllimimin dediyi kimi, harada “qadağandır” yazılıbsa – işə münasibətdə bu o deməkdir ki, bu mümkün deyil. Tövratın məhz İsraelə verilməsinin mənası da budur, çünki “İsrael” xüsusiyyəti “Yaşar-El” (birbaşa Yaradana) xüsusiyyətidir, bu da o deməkdir ki, onun bütün əməlləri yalnız göylər naminə yönəlmişdir və buna qovuşma və forma bənzərliyi deyilir. Və insan bu qanun xüsusiyyətinə layiq olduqda, onda “ədalət mühakiməsi” adlanan, Tövrat adlanan xüsusiyyətə layiq ola biləcəyi zaman gəlir, necə ki, deyilib ki, Tövrat yalnız İsraelə verilmişdir.

Və deyilənlərdən belə çıxır ki, ədalət mühakiməsi ilk doqquz sfirot adlanır və bu Tövrat xüsusiyyətidir və bu, biliyin içində qəbul edilir, və bu, bizim müdriklərimizin dediyi kimidir (Bava Metsia traktatı, 59:2): “Ravvin Yehoşua ayağa qalxdı və dedi: O, göylərdə deyil. Ravvin İrmiya dedi ki, Tövrat artıq Sinay dağında verilmişdir”.

"Və buradan anlarıq ki, tarlanın kənarlarına (biçilməmiş qalmalı olan hissələrinə) bənzədilən 'peot' nədir. Böyük Ari yazdığı kimi (TES, hissə 13, səh. 1382): 'Qalğaltanın Malxutu "peot" adlanır ki, bu da ayədən məlumdur: "Tarlanın kənarını sonadək biçmə, ... yoxsul və qərib üçün onları saxla", çünki Malxut, biçindən sonra qalan tarlanın kənarı kimi, hamının sonuncusudur. Və eyni şəkildə, tarlanın biçilməsinə bənzəyən başın tüklərinin qırxılmasından sonra da kənar (peot) saxlanılmalıdır və bu, Malxut de-searey (tüklərin malxutu) xüsusiyyətidir... Belə çıxır ki, peot — həmişə Malxutdur'.

Arinin sözlərindən görürük ki, o, tarlanın biçilməsini və başın tüklərinin qırxılmasını Malxutu göstərən 'kənar' xüsusiyyəti baxımından bir-birinə bənzədir. İnsana özü üçün (almaq naminə) qəbul etmək olmaz və həm tarla, həm də başın tükləri halında Malxutu göstərən kənarı saxlamaq lazımdır."

Və izahı, yuxarıda deyildiyi kimi, malxutun biliyin üzərində inam olmasıdır, o zaman ki, insanda heç bir təsəvvür yoxdur. Və bu, insanın öz biliyinin içinə almağa heç bir icazəsinin olmadığına işarədir, əksinə, bunu Yaradan’a buraxmalıdır. Başqa sözlə, insanın əli buna toxuna bilməz. “Əl” isə “əli çatarsa”8 ifadəsinə uyğun olaraq dərketmə deməkdir.

Və buna qanun xüsusiyyəti deyilir. Eyni zamanda, ilk doqquza aid olan Tövrat xüsusiyyəti ədalət mühakiməsi xüsusiyyətidir ki, bu da məhz insana aiddir, yəni o bunu biliyin içinə dərk etməlidir, yuxarıda deyildiyi kimi, o [r. Yehoşua] dedi: «O, göylərdə deyil». Yəni sahə, sahənin kənarından başqa, ilk doqquz adlanır və buna insana aid olan Tövrat xüsusiyyəti deyilir. Halbuki sahənin kənarı və peot malxuta işarə edir və bu yalnız Yaradan’a aiddir, yəni bu, insan biliyindən yuxarıdır, buna “hamısı bütövlükdə Yaradan üçün” deyilir və insanın əli heç bir şəkildə ora çatmır.

Eyni zamanda Tövrat isə əksinədir, çünki o məhz insanlar üçündür, onlar onu biliyin içində qəbul etməlidirlər. Və Tövratla ehkam arasında fərq də bundadır, çünki ehkamların səbəbləri bizə verilməyib, biz onları heç bir səbəb olmadan, müəyyən olunmuş qanun kimi öz üzərimizə götürürük.

Tövrat isə, müdriklərin dediyi kimi, insanın adı ilə adlanır, başqa sözlə, Tövrat insana aiddir. Və çətinlik bundadır ki, bəzən yazılıb: «Yalnız Yaradanın Tövratına onun meyli var»9, bəzən isə yazılıb: «Və öz Tövratını gecə-gündüz öyrənir»10. Və [müdriklər] izah edirlər ki, əvvəlcə “Yaradanın Tövratı” adlanır, insan onu öyrənib mənimsədikdə isə “onun Tövratı” adlanır. Buna görə də Raba dedi: «Bu, Onun Tövratı deyil, necə ki, deyilib: və öz Tövratını gecə-gündüz öyrənir» (Kiduşin traktatı, 32:2).

Biz görürük ki, Tövrat insanın adı ilə adlandırılır, yəni bu, yuxarıda deyildiyi kimi, bilik daxilinə (ve-tox ha-daat) gəlməlidir. Və bu, 'mühakimə' (ədalət) adlanır ki, inanc xüsusiyyəti olan 'qanuna' ziddir. Lakin inanc daxilindəki bu iş — hansı ki, Tövrat deyil, 'xeyriyyə' ($tsdaka$) sayılır — sevinc içində olmalıdır, necə ki deyilib: 'Yaradana sevinc içində xidmət edin'.

Yəni, insanın ali Malxutu (Yaradanın hakimiyyətini) öz üzərinə götürməsi sevinc içində olmalıdır. İnsanın öz təbiətinə — yəni ağla zidd getməyin ona ağır gəlməsinə, hər şeyi anlamaq və bilmək istəməsinə baxmaq lazım deyil. Hərçənd insan bilikdən yuxarı inanc (Lemaala mi Daat) işini dərhal qəbul etməyə və bundan sevinc duymağa qadir olmasa da, biz bu işə məcburiyyət altında başlamağa borcluyuq — baxmayaraq ki, bədən (eqo) bununla razı deyil. Və bu, insanın ali Malxut boyunduruğunu öz üzərinə götürməsi adlanır: 'boyunduruq altındakı öküz və yük altındakı eşşək kimi'."

Lakin insan bilməlidir ki, ali malxutu qəbul etdiyi anda sevinc səviyyəsinə gəlməlidir, necə ki, biz “Şma, İsrael”dən sonra deyirik: «Yaradanı sev». Yəni baxmayaraq ki, insan məcburən başlayır, o buna baxmayaraq sevinc xüsusiyyətinə gəlməlidir. Və o zaman artıq onda “öküz boyunduruq altında olduğu kimi” xüsusiyyəti hiss olunmur, çünki o, daim bu boyunduruğu atmaq istəyir, çünki ona dözə bilmir. Halbuki o bundan sevinc içində olanda, artıq daha demək olmaz ki, bunu boyunduruq hesab edir.

Buradan da «qırmızı inək … üzərində [heç vaxt] boyunduruq olmamışdı»13 məsələsinin izahı çıxır. Və qırmızı inək qanun adlandığına görə, yəni malxut xüsusiyyəti olduğuna görə, “üzərində boyunduruq olmamışdı” ona görə də deyilib ki, boyunduruq hələ də onda sevincin olmadığını göstərir və o, «Yaradanını bütün qəlbinlə və bütün canınla sev …» sözünü yerinə yetirə bilmir.