Təmizlənmək istəyən insana hansı yardım verilir

Məqalə 17, 1990-cı il

Zoar kitabı soruşur:
«Deyilmişdir: “Gəl, Fironun yanına gedək”. Axı “Fironun yanına get” deyilməli deyildimi? “Gəl” nə deməkdir? … Və Musa Ondan qorxdu.. … Və nə zaman ki, Yaradan gördü ki, Musa ondan qorxur, Yaradan dedi: “Budur, Mən sənə qarşıyam, Firon, Misir padşahı…”».
Yəni Fironla müharibə aparmalı olan yalnız Yaradanın Özü idi. Başqa heç kim deyil. Necə ki, deyilib: «Mən – Yaradan», və müdriklər bunu belə izah etmişdir: «Mən, və başqa heç kim».

Yəni, “Gəlin” ifadəsinin səbəbi budur: Musa təkbaşına Firona qalib gələ bilməzdi, yalnız Yaradan bunu edə bilərdi.O zaman sual budur: əgər Musa qalib gələ bilmirdisə, yalnız Yaradan bunu edə bilərdisə, niyə Yaradan dedi: “Gəlin, Firona gedək”?Bu halda Musa bizə burada necə kömək etmiş oldu?
Və niyə deyildi: “Gəlin”, əgər bunu edə biləcək yalnız Yaradan idisə?

Bundan başqa, bu da başa düşülməlidir:
«Gəlin Firona, çünki Mən onun ürəyini sərtləşdirdim… ki, əlamətlərimi onun içində həyata keçirəm» – necə ki, bütün təfsirçilər soruşur:Niyə ilk beş bəladan sonra Yaradan Fironun seçim azadlığını əlindən aldı?Və əgər Yaradan onun azad iradəsini əlindən almışdısa, bəs Fironun nə günahı var idi ki, Yaradanın sözünü dinləmədi?Cavab isə budur: «Çünki Mən onun ürəyini sərtləşdirdim». Bəs niyə? Bu, onun günahkar olması ilə bağlı deyildi, başqa bir səbəbə görə idi. Necə ki, yazılıb: «Ki, Mənim əlamətlərimi onun içində göstərə bilim».

Yəni Yaradan Öz əlamətlərini göstərmək istəyirdi, ona görə də onun seçim azadlığını əlindən aldı ki, Firon zərbələr alsın.Bu, çətin başa düşüləndir, axı Yaradan dünyanı yaratdı ki, yaratdıqlarını nemətləndirsin və onlara yalnız yaxşılıq versin.Bəs necə ola bilər ki, Öz möcüzələrini göstərmək naminə belə bir əməl etsin – yəni Fironun ürəyini sərtləşdirsin, ki, bununla Öz möcüzələrini göstərə bilsin? Axı bu, sanki başqasının rüsvayçılığı hesabına özünü tərifləməyə bənzəyir.

“Ayəyə dair: «Və Yusifi tanımayan yeni bir padşah meydana çıxdı» – müdriklər belə demişlər: Ravvin və Şmuel bu haqda ixtilaf ediblər – biri deyir ki, bu, həqiqətən yeni padşah idi, digəri isə deyir ki, sadəcə onun fərmanları yeni idi.”

Bunu anlamaq lazımdır, çünki ruhani işdə bu belə izah olunur: Firon – insanın daxilindəki şər başlanğıcdır.Bəs necə ola bilər ki, bu başlanğıc “tamamilə yeni” adlandırılır? Axı, şər başlanğıc “qoca və axmaq padşah” adlanır.

Zoar kitabında deyilir ki, şər başlanğıc insana doğulduğu anda gəlir, necə ki yazılıb: «Girişdə günah uzanır» — yəni insan doğulan kimi onunla birlikdə şər başlanğıc da doğulur. Halbuki xeyir başlanğıc insana yalnız 13 yaşında gəlir.

Bu halda, «yeni padşah meydana çıxdı» nə deməkdir? – Tamamilə yeni.
Axı əgər bu şər başlanğıcdırsa, deməli o yeni deyil, çünki insanın içində doğulduğu gündən mövcuddur, necə ki deyilir: “İnsan vəhşi eşşək kimi doğulur.”Onda necə başa düşək bu “tamamilə yeni” sözlərini?

Bütün deyilənləri anlamaq üçün, əvvəlcə bilməliyik: bizə Tövrat və əməllər üzrə verilən işin mahiyyəti nədir?Yəni bu iş niyə verilib?Öyrəndiyimizə görə, Yaradılışın məqsədi – Yaradanın Öz məxluqatına lütf etmək istəyidir.Bu halda, biz nə üçün özümüzü əziyyətə salmalıyıq?Axı, əgər məqsəd xoşbəxtlik və həzz almaqdırsa, onda bu neməti almaq işi niyə “əmək” adlanır?

Biz görürük ki, həzz almaq əməli mükafat adlanır, əmək yox. Lakin, öyrəndiyimiz kimi, məxluqatın alacağı həzz utancla müşayiət olunmaması üçün – çünki budaq (yaradılan) öz kökünə oxşamaq istəyir, və bizim kökümüz (Yaradan) məxluqatlara əta etməkdə olduğu üçün – əgər insan kökünə uyğun olmayan bir əməl edirsə, bu, onda narahatlıq doğurur.

Və buna görə, bunu islah etmək üçün – yəni məxluqat həzzi aldıqda onu tam şəkildə hiss etsin və heç bir qüsur olmasın – “ixtisar və gizlənmə” adlanan bir islah düzənlənmişdir.Yəni, məxluqat əta etməyə yönəlmiş kelim əldə etməyənə qədər, Yaradanın onlara vermək istədiyi həzzi nə ala, nə də hiss edə bilməz.

Bu səbəbdən, onlar Tövrat və əməllərlə məşğul olduqları zaman, hələlik onların içində yerləşən həzz və yaxşılığı hiss etmirlər.Buna görə də bu vəziyyət əmək adlanır. Çünki Padşahın əzəməti hələlik aşkar olmayıb və Onun böyüklüyünə görə Ona xidmət etməyə dəyər olduğu hiss olunmur.

Bu da o deməkdir ki, Şxina hər birimizin içində sürgündədir.Əgər əhəmiyyət hiss olunmursa, bu hal “Şxina kül içindədir” adlanır – çünki bu işdə heç bir dad yoxdur.Bunun səbəbi isə Bilik ağacının günahıdır, necə ki, müdriklər demişdir:
“İlan Həvvaya daxil oldu və onun içinə murdarlıq yerləşdirdi.”

Atam və müəllim bunu belə izah edirdi: İlan – yəni şər başlanğıc, onun içinə zoama (murdarlıq) yerləşdirdi.Yəni ona “ze ma” (“bu nədir?”) düşüncəsini yeritdi.Başqa sözlə, ilan malxuta – “Həvva” adlanan sifətə – bir sual gətirdi: “Ze ma?” – “Bu nədir, hansı işdir ki, siz onu yuxarı Malxut naminə edirsiniz?”

Beləcə, bu səbəbdən bizə bir iş verildi – o vaxta qədər ki, biz əta etməyə yönəlmiş kelim əldə edək və bu vasitə ilə Yaradanın bizə vermək istədiyi həzz və yaxşılığı alaq.Nəticə olaraq, Tövrat və əmrləri yerinə yetirməkdə bir iş varsa, burada “iş” dedikdə əmrlərin özünü yerinə yetirmək nəzərdə tutulmur – əksinə, bu iş odur ki, hələlik bu əməlləri əta etmək niyyətilə yönləndirmək bacarığımız yoxdur.

Və bu, iş sayılır, çünki insan şər başlanğıcın və ilanın hökmü altındadır, hansı ki, yuxarıda deyildiyi kimi, murdarlıq və nöqsan gətirib.Və buna görə də biz özümüz üçün almaq istəyinin hökmü altındayıq, və bu halda Tövrat və əməllərdə gizlənmiş xeyir və həzz açılmır.Bütün işimiz bundan ibarətdir – necə etməli ki, ətaya yönəlmiş kelimə çataq, çünki yalnız bu kelim vasitəsilə Tövrat və əmrlərə qoyulmuş gizlənmə və ixtisar aradan qalxır. Çünki xeyir və həzz almaq istəyinə yönəlmiş kelimdə aşkar olunmur.

Ona görə bizə Tövrat və əmrləri məsləhət və möcüzəvi bir vasitə kimi yerinə yetirmək tapşırılıb.Yəni, insan Tövrat və əmrləri yerinə yetirərkən niyyətini ətaya yönəltməyə çalışmalıdır, baxmayaraq ki, hələlik bu niyyəti qorumağa gücü çatmır.

Bu 613 əmrdir, hansıları ki, insan yerinə yetirir və "lişma"ya çatdırmalıdır.
Və müdriklər bu məsləhəti "lo lişma" adlandırıblar – yəni almaq niyyətilə məşğul olmaq. Çünki “onun içində olan nur insanı qaynağına qaytarır”.

Beləliklə, insan görür ki, hələ hər şeyi əta etmək niyyətilə yerinə yetirə bilmir – bəs bu xüsusiyyətə çatmaq üçün nə etməlidir?Onda müdriklər bizə belə bir məsləhət verirlər: "lo lişma" ilə məşğul olmaq – yəni almaq niyyətilə.
Və yalnız bu məsləhət insanı "lişma"ya çatdıra bilər. Başqa heç bir məsləhət yoxdur.Zoar kitabında bu “613 məsləhət – etin” adlanır.Zoar kitabının müqəddiməsində belə deyilir: “Tövratdakı əmrlər Zoar dilində ‘əmanət’ – pikadon adlanır. Eyni zamanda, onlar 613 məsləhət – etin adlanır.Fərq ondadır ki, hər şeydə bir panim – üz tərəf və bir də axor – arxa tərəf var. Hazırlıq mərhələsi axor adlanır,və idrak mərhələsi panim adlanır.

Və eyni ilə Tövrat və əmrlərdə də “edəcəyik” və “eşidəcəyik” vəziyyətləri var.
… Və əgər insan Tövrat və əmrləri “Onun sözünü yerinə yetirənlər” kimi icra edirsə, amma hələ eşitmək mərhələsinə çatmayıbsa – bu əmrlər 613 məsləhət – etin adlanır, və bu axor xüsusiyyətidir.

Və nə zaman ki, insan Onun sözünün səsini eşitməyə nail olur, bu zaman 613 əmrlər “pikadon” – əmanətə çevrilir, yəni hər bir əmrə xüsusi bir mərtəbənin nuru yerləşdirilmişdir.

Deyilənlərdən görürük ki, Tövrat və əmrləri yerinə yetirməkdə iki mərhələ var:

1. Hazırlıq dövrü, hansı ki, “Onun sözünü yerinə yetirənlər” xüsusiyyəti ilə xarakterizə olunur.Bu mərhələdə bu vəziyyət əmək adlanır, çünki insan hələ “eşitdim” (naase ve nişma) xüsusiyyətinə nail olmayıb və hələ də almaq naminə alma istəyinin hökmü altındadır.Buna ixtisar və gizlənmə tətbiq olunmuşdur – yəni Tövrat və əməllərdəki xeyir və həzz hələlik gizlədilib.Bu mərhələdə insan 613 əmri “məsləhət” kimi yerinə yetirməlidir – yəni bu vasitə ilə ətaya yönəlmiş kelimə nail ola bilər.
    

Və nə zaman ki, bu ətaya yönəlmiş kelimləri əldə edir, artıq içindəki ixtisar və gizlənmə aradan qalxır,və insan Yaradılış Məqsədində gizlənmiş bütün xeyir və həzzi dərk edir – yəni Yaradanın məxluqatına həzz əta etmək istəyi.Və bu zaman 613 əməl “əmanət” (pikadon) adlanır – çünki hər bir əmr özünə aid olan nurla doludur.Artıq burada əməkdən söz gedə bilməz, çünki insan artıq Yaradana görə, öz mənfəəti üçün yox, əta etmək naminə işləyir.Bu da Dubnalı Magidin verdiyi sadə izaha uyğundur – ayəyə: «Sən Məni çağırmadın, Yaqub, çünki Mən İsrailə ağır gəldim».Bu, belə izah olunur:
Yaradan  deyir: Əgər bir insan deyirsə ki, Tövrat və əməllərdə çalışır, bu – Onun (Yaradanın) xatirinə işləmədiyinin göstəricisidir.Və bu da ayədə deyildiyi kimidir: “Sən Məni çağırmadın, Yaqub” – yəni bu, göstərir ki, sən səma naminə (lişma-da) iş görmürsən.Çünki sən deyirsən ki, Tövrat və əməllərdə çox əmək sərf edirsən.Axı əgər insan lişma ilə işləyirsə, o zaman ixtisar və gizlənmə aradan qalxır və o, Tövrat və əməllərdə olan bütün xeyir və həzzi almağa başlayır, hansı ki, yuxarıda qeyd olunduğu kimi – bunlar 613 əmanət (pikadon) adlanır.

Beləliklə, əgər Yaradılış Məqsədi – məxluqatı həzzləndirməkdirsə, o zaman Tövrat və əmrlərdəki əmək və çalışmaq haradan gəlir?-sualının cavabı buradan bizə aydın olur. 

Cavab budur:
Utanc hissi olmasın deyə, Tövrat və əmrlərdə gizlənmə və ixtisar edilmişdir.
Nəticədə, xeyir və həzz almaq istəyinə əsaslanan kelimdə aşkar olunmur.
Buna görə də bir iş meydana çıxır:

1. İnsan öz təbiətinə qarşı işləməlidir, çünki o, öz mənfəəti üçün almaq istəyi ilə doğulub.
    
2. Ixtisar olduğuna görə, insan əsas məsələ üzərində işləməlidir –
   yəni, öz biliyindən yuxarı getməli və inanmalıdır ki, dünyada bir İdarəedən var – və O, xeyirxahdır və xeyir gətirəndir və hər şeyə bu xüsusiyyətlə rəhbərlik edir.
    

Bu iki amil insanın əmək və zəhmət çəkməsinin səbəbidir.

Və bu yolda böyük bir mübarizə və səbir tələb olunur, belə ki, insan işi yarımçıq qoyub qaçmasın.Çünki insan hər hansı bir əməl yerinə yetirdikdə, bu əməldə irəliləyişini görmək istəyir.Əgər o, özündə irəliləyiş hiss etmirsə, deyir: “Bu iş mənlik deyil, çünki uğur görmürəm”.Bu isə insanda döyüş meydanından qaçmaq arzusu yaradır –halbuki bu meydan onun ruhani inkişaf sahəsidir.

Lakin həqiqət budur ki, yuxarıdan iki növ yardım mövcuddur, çünki yuxarıdan kömək olmadan heç nəyə nail olmaq mümkün deyil:

1. Kli, yəni xisaron – insanın nəyə ehtiyacı olduğunu dərk etməsi,yəni əsl xisaronun nə olduğunu başa düşmək, ki bilsin nə üçün yuxarıdan kömək istəmək lazımdır.
   Bu, belə başa düşülə bilər: Bəzən insan hiss edir ki, nəyisə çatışmır, və bundan əziyyət çəkir, xəstələnir.Həkimlər ona dərman verir, lakin bu dərman kömək etmir, çünki insanı müalicə etdikləri xəstəlik – onun həqiqi problemi deyil.

Beləliklə, insan həkimə müraciət edir, dərman alır, amma o dərman ona təsir etmir.Və o, artıq bütün həkimlərdən ümidini kəsir, və elə düşünür ki, bu xəstəliklə ömrünün sonuna qədər yaşamalı olacaq.Ancaq bir professor gəlir və deyir ki, onun əsl xəstəliyi başqadır –və bu ağrılar və əziyyətlər başqa bir səbəbdəndir, və bu səbəb aradan qalxmasa, heç bir dərman kömək etməyəcək.

Professor düzgün səbəbi müəyyən edir və deyir:
“Sənin bədənində filan şey çatışmır, və mən sənə düzgün müalicə verəcəyəm”.

Və insan dərhal sağalmağa başlayır.Daha sonra isə tamamilə sağalır.Buradan nəticə çıxır ki, ilk növbədə insan anlamalıdır ki, onun nəyə ehtiyacı var –
yəni Tövrat və əmrləri yerinə yetirmək üçün əslən nəyi çatışmır.İnsan çoxlu şeylər haqqında düşünə bilər, və hər bir fikrə uyğun da “dərman” alar –
lakin bu “dərmanlar” ona kömək etməz.Çünki o, problemi düzgün müəyyən etməyib – və buna görə də doğru yolda gedə bilmir.Və Tövrata və Yaradana yönəlmiş dualarında o, yanlış istəyir – çünki o, düşünür ki, ona hansısa dolum lazımdır, halbuki bu, doğru deyil.Ona görə də o, şər başlanğıcın hökmündən qurtula bilmir.Buna görə də, əvvəlcə yuxarıdan insana hansı xəstəlikdən əziyyət çəkdiyini  başa düşməsi üçün,ona yardım gəlir.Yəni o, düşünür ki, ona daha çox vaxt, daha çox ağıl, daha çox qabiliyyət lazımdır –və bunun üçün dua edir.

Halbuki əslində ona çatışmayan şey – keyfiyyətdir:O, başa düşmür ki, əsas məsələ – insanda o hissin olmasıdır ki,Yuxarıdan  idarə edən qüvvə mövcuddur, və bu qüvvə – Xeyirxah və Xeyir Verəndir.Əgər insanda bu inam və hissiyat həqiqətən olsaydı,onda o, bəxtiyar və sevincli olardı – çünki Tövratdan daim xeyir və həzz alardı,və Yaradandan bir an belə ayrılmaq istəməzdi.Çünki o, dəqiq bilərdi, ki, düşüncələrinin başqa şeylərə yönəlməsi ilə nə qədər itirir.

Lakin əgər insan düşünmürsə ki, ona çatışmayan budur, və əvəzində ruhani işdə əhəmiyyəti olmayan başqa şeylərə ehtiyac duyursa,onda yuxarıdan insana verilən ilk yardım – onun özündəki şərin dərk edilməsidir.Bu şər – onun Yaradana həqiqi xidmət edən olmasına əngəl olan əsas maneədir.Və bu kömək mütləq şəkildə əvvəl gəlməlidir.Və yalnız bundan sonra islah etməyə və necə islah etməli olduğunu anlamağa imkan yaranır.
Yəni insan elə bir hala çatmalıdır ki, artıq başa düşür: ona yalnız iki əsas şey çatışmır – bu da moxa (ağıl) və **liba (ürək)**dir.Və yalnız bu ikisini qazanmağa çalışmalıdır.Buna görə də yuxarıdan verilən ilk yardım – bu hissiyatın çatışmamasıdır,yəni insana bu hissiyatı – xisaronu verirlər.Lakin bu insanda birdən-birə açılmır,əksinə – onun çalışması və həqiqəti axtarması dərəcəsində tədricən açılır.Və bu ölçüdə də o, yuxarıdan kömək alır.

Və haçan ki, insan əsl kliyə – əsl xisaron dərəcəsinə çatır,yəni həqiqətən nəyin çatmadığını dərk edir,onda ona uyğun dolum gəlir, yəni gerçək nur.Buradan belə nəticəyə gəlirik ki, insan yuxarıdan həm işığı (nur), həm də kli – yəni ehtiyac hissini alır.Yəni ona çatmayan şey – əgər ağrı vermirsə, bu hələ xisaron deyil.Məsələn, insan bolluq içində yaşayır və həyatdan zövq alır.Və yanına biri gəlib deyir: “Sən bu qədər sevinirsən? Bax, mən qonşumun oğluna baxıram – onun valideynləri varlı və hörmətlidir, amma o, əzab içindədir. Mən ondan soruşdum: ‘Dostum, sənə nə çatışmır? Axı ailən zəngindir. Bəlkə, sən xəstəsən?’O isə dedi: ‘Mən həkim diplomu almalı idim. Bunun üçün illərlə çalışdım,amma imtahandan keçə bilmədim. İndi isə bu diplomumun olmamasına görə kədərlənirəm.’”Onda belə sual yaranır:Bütün insanların, hansı ki həkim diplomuna malik deyil, hamısı buna görə iztirab çəkir? – Əlbəttə ki, yox.

Yuxarıda deyilənlərə əsasən, insanda olmayan hər şey hələ “xisaron” (çatışmazlıq, ehtiyac) sayılmır.Xisaron – bu, insanın istədiyi, lakin onda olmayan şeydir – məhz bu xisaron adlanır.Və buna görə də, istəyin böyüklüyünü ölçmək istəyəndə, bunu insanın istədiyi şeyin yoxluğundan hiss etdiyi əzabla ölçürlər.Buradan belə nəticəyə gəlmək olar ki, yuxarıdan aşağıya (yəni insanlara) göndərilən ilk kömək – nəyi əldə etməli olduğunu dərk etməsində və buna nail ola bilmədiyinə görə çəkdiyi əzabdadır.Bu da o deməkdir ki, yuxarı olan – insana kli verir (yəni daxili ehtiyac hissi).

Və haçan ki, aşağı olan insanda artıq gerçək ehtiyac yaranır,
yuxarıdan ona ikinci yardım gəlir – nur və bu ehtiyacın dolması.Bundan yuxarıda soruşduğumuz sualı da başa düşmək olar:Əgər Yaradan bilirdi ki, Musa təkbaşına nə Fironla mübarizə apara bilər, nə də Misir padşahını məğlub edə bilər,və bunu yalnız Yaradan özü edə bilər, necə ki deyilir: “Mən, elçi yox” –onda nə üçün O, Musaya “Gəlin Firona gedək” dedi?

Buradan nəticə çıxır ki, əgər Yaradan Musayla birlikdədirsə, onda kömək edə bilər.Amma axı, Yaradan dedi: “Mən, elçi yox”, o zaman Musanın bizə nə köməyi oldu?Və nə üçün deyilir: “Gəlin Firona gedək?”

Bu, yuxarıda deyilənlərə uyğundur:İnsan özü Yaradan yoluna çıxmalı, həqiqətə çatmalı və Yaradanla birliyə (devekut) nail olmalıdır. Və əgər bu yolda irəliləyirsə, onda birinci köməyi alır – yəni nəyi olmadığını dərk etmək və bunun çatışmamasından doğan əzabı hiss etmək.Və o zaman anlayır ki, onda iki əsas sima çatışmır – moxa (ağıl) və liba (ürək).Və bu eyni zamanda o, bu çatışmazlığı hiss edəndə, əzab da keçirir.Amma əgər insan özü bu yolda çalışmırsa,onda demək olmaz ki, o, nəyinsə yoxluğundan əziyyət çəkir.Çünki yalnız bir insan hansısa bir şeyi əldə etmək üçün zəhmət çəkibsə, və buna çatmayıbsa,o zaman deyə bilərik ki, bu şeyə həqiqətən ehtiyacı var və onun yoxluğundan əzab çəkir.

Buna görə də deyilmişdir: “Gəlin Firona gedək”, çünki bu iki şeyi göstərir:

1. İnsan özü getməli və səy göstərməlidir, necə ki, həkim nümunəsində göstərildiyi kimi: o, tibb üzrə təhsil almağa illərini sərf etmişdi, lakin sonda uğursuz oldu və diplom ala bilmədi. Yalnız bu halda demək olar ki, o, istədiyinə çatmadığına görə əziyyət çəkir.Əgər o, bu iş üçün səy göstərməsəydi, demək olmazdı ki, o, bu nailiyyətin yoxluğundan əzab çəkir. Buna görə də, insan özü çalışanda, hətta buna nail olmasa belə, bu istəyə çatmaq üçün göstərilən səylər onda bir ehtiyac oyadır.
    

Beləliklə, burada iki qüvvə mövcuddur:

1. İnsanın gücü, yəni insanın tətbiq etməli olduğu səy – bu səy, nəyisə əldə etmək üçün deyil,əksinə, onu əldə etməyə qarşı güclü bir istəyin formalaşması üçündür.Buradan belə çıxır ki, insan çalışmalıdır ki, Yaradanın köməyinə olan ehtiyacı (xisaronu) – mükəmməl istəyini formalaşdırsın.Bu o deməkdir ki, insanın işi bir şeyi əldə etmək üçün deyil,əksinə, hansı ehtiyacın olduğunu dərk etməsi üçündür.
    

Və bu yolda yuxarıdan ona kömək gəlir, o, hər dəfə bu ehtiyacın daha da artdığını və öz gücü ilə Fironun hakimiyyətindən çıxa bilmədiyini görür.
Bu kömək “Mən onun qəlbini sərtləşdirdim” deyilən sözlərlə ifadə olunur.
Deməli, qəlbin sərtləşdirilməsi ona gerçək həqiqətə çatmaq üçün lazım olan istəyi verir.

2. Amma bununla yanaşı, Yaradanın köməyi də lazımdır, yəni nurun verilməsi, necə ki, deyilir: “Mən, elçi yox”.Deməli, təbiəti etibarilə insanda “öz xeyrinə almaq istəyi” hökm sürür, buna da “qoca və axmaq padşah” deyilir. İnsan bu təbiəti yalnız Yaradanın köməyi ilə dəyişə bilər.
   Yəni Onu (Yaradan) bu təbiətlə yaratmışdır və yalnız O, bu təbiəti dəyişə bilər.
    

Bu da "Misirdən çıxış" adlanır, və bu – bir möcüzədir.

Buna görə də deyilir “gəlin”, yəni ikisi birlikdə getdi – Yaradan və Musa, necə ki deyilir: “birlikdə getdilər”.Və deyilənlərdən başa düşürük ki, biz soruşduğumuz suala cavab tapırıq: “Çünki Mən onun qəlbini sərtləşdirdim... ki, möcüzələrimi onun içində yerinə yetirim”¹. Biz soruşduq ki, bu necə ola bilər? Axı bu elə görünür ki, Yaradannun şöhrəti başqa birinin ziyanı hesabına gəlir. Yəni Yaradan onu günahkara çevirdi ki, Öz möcüzələrini göstərə bilsin.

Yuxarıda deyilənlərdən belə çıxır ki, “Möcüzələrimi yerinə yetirmək” – bu, nur deməkdir. Nur həm də “hərflər” deməkdir. Beləliklə, Yaradan onu günahkar etdi, yəni xisaron sahibi – yəni ehtiyac içində olan biri, ki, insanda nur almaq üçün tam, tamamlanmış bir kli (qab) olsun.Buradan belə nəticə çıxır ki, möcüzələr Yaradan üçün deyil, məxluqatlar üçündür.Bundan əlavə, başa düşürük ki, “Və yeni padşah qalxdı”⁵ nə deməkdir. Axı deyilmişdi ki, o “qoca padşah” idi?

Cavab budur: hər dəfə onun göstərişləri yenilənir, yəni hər dəfə o, yenidən şər başlanğıca çevrilir, necə ki, deyilir: “Çünki Mən onun qəlbini sərtləşdirdim”¹.Və bu: “Kim ki, öz dostundan üstündür, onun şər başlanğıcı da daha böyüyür.”-deyilişinə bənzəyir.