Pis insandan yaxşı söz eşitmək olmaz
Məqalə 4, 1987

Deyilib: «Və Avram Lota dedi: “Mənimlə sənin aranda və mənim çobanlarımla sənin çobanlarının arasında mübahisə olmasın, çünki biz qardaş adamlarıq! Məgər bütün torpaq sənin qarşında deyilmi? Məndən ayrıl, əgər sən sola getsən, mən sağa, əgər sən sağa getsən, mən sola gedəcəyəm”»1.

Və onun bu sözlərini başa düşmək lazımdır: «Çünki biz qardaş adamlarıq». Axı onlar qardaş deyildilər!

Zoar kitabında isə bu belə izah olunur: «“Çünki biz qardaş adamlarıq” – şər başlanğıc və xeyir başlanğıc bir-birinə yaxındır: biri insanın sağında, digəri isə solunda. Yəni şər başlanğıc – solda, xeyir başlanğıc isə – sağda»2. Və buna görə də belə çıxır ki, «qardaş adamlarıq» – bu, bir bədəndən danışıldığını bildirir, mübahisə isə qardaş adlanan xeyir başlanğıc ilə şər başlanğıc arasındadır.

Bundan aydın deyil – ehtimal etmək olar ki, xeyir başlanğıc şər başlanğıca deyir: «Əgər sən – sola gedirsənsə», yəni sən mənə sol yolla getməyi deyirsən, yəni şər başlanğıcın yolu ilə, çünki o həmişə soldadır, Zoar kitabında deyildiyi kimi, «şər başlanğıc onun solundadır». Və xeyir başlanğıc ona deyir: «Mən sənin yolunla getməyəcəyəm, mən sağ yolla gedəcəyəm», yəni xeyir başlanğıcın yolu ilə, hansı ki, həmişə sağdadır. Bunu başa düşmək olar. Amma o deyəndə ki: «Əgər sən sağa getsən» – yəni əgər şər başlanğıc sağ yolla getsə, yəni xeyir başlanğıcın yolu ilə, – onda niyə xeyir başlanğıc ona deyir: «Mən – sola»? Yəni xeyir başlanğıc sol yolla gedəcək, yəni şər başlanğıcın yolu ilə. Bunu başa düşmək çətindir.

Atam və müəllimim soruşdu ki, niyə Yaqubun Lavanla mübahisəsi olanda deyilir: «Və Lavan cavab verib Yaquba dedi: “Qızlar – mənim qızlarımdır, uşaqlar – mənim uşaqlarımdır, sürü – mənim sürümdür və gördüyün hər şey mənimdir”»3. Yəni günahkar Lavan iddia edirdi ki, hər şey – onundur, yəni Yaqubun heç bir mülkiyyəti yoxdur, hər şey günahkar Lavana məxsusdur.

Bəs niyə Yaqub Esava hədiyyələr verəndə deyilir: «Və Esav dedi: “Məndə çox şey var, qardaşım. Qoy səndə olan sənə qalsın”»4. Və Yaqubun ona vermək istədiyi hər şeyi almaq istəmədi. Halbuki Lavan bunun əksini iddia edirdi: hər şey onundur.

Və [Baal Sulam] dedi ki, burada məsələ işin qaydasındadır – şər başlanğıcla işdə necə davranmaq lazımdır, o zaman ki, o, insana öz haqlı dəlilləri ilə gəlir ki, onun Yaradanla qovuşmaya çatmasına mane olsun.

«Və Lavan dedi» – buna o deyilir ki, o, salehin dəlilləri ilə gəlir və insanla danışır, o zaman ki, insan dua etmək istəyir və duasını bir az uzatmaq istəyir. Yaxud başqa bir misal, insan Tədris Evinə oxumağa getmək istəyir və arzusu aslan kimi güclü olmaq və öz tənbəlliyini dəf etmək idi. Şər başlanğıc gəlir və deyir: «Doğrudur ki, sən özünü dəf etmək və göylərdə olan Atanın iradəsini yerinə yetirmək istəyirsən, necə ki, deyilib: “Yehuda ben Teyma deyir: bəbir kimi cəld, qartal kimi yüngül, ceyran kimi sürətli və aslan kimi güclü ol ki, göylərdə olan Atanın iradəsini yerinə yetirəsən”»5.

Amma mən bilirəm ki, sənin göylərdə olan Atanın iradəsini yerinə yetirmək arzun yoxdur. Əslində mən bilirəm ki, sən yalnız özünə sevgi üçün işləyirsən və səndə Yaradan sevgisi yoxdur ki, deyə biləsən ki, indi hansısa bir əməli yerinə yetirməyə hazırlaşmağın «göylər naminə» [niyyətindən] gəlir. Sənin etdiyin hər şey – mənim üçündür, yəni Sitra Axra üçündür, müqəddəslik üçün deyil.

Belə olduqda, bu özünü dəf etməyin mənası nədir? Yəni əgər sən mənim üçün işləyirsənsə, mən sənə məsləhət görürəm: sakit otur və həzz al, çünki sənin etmək istədiyin hər şey – mənim üçündür. Buna görə də mənim sənə yazığım gəlir ki, böyük səylər göstərməyəsən və rahatlıqdan həzz alasan. Və Lavanın dediyi budur. Yəni [şər başlanğıc] Lavanın libaslarına bürünür, yəni deyir: «Qızlar – mənim qızlarımdır və gördüyün hər şey mənimdir»3.

Yaqub isə onun əksinə olaraq iddia edirdi: “Bu həqiqət deyil, əslində mən Göylər naminə çalışıram. Belə olan halda mən yenə də tənbəlliyimə qalib gəlməli və Yaradanın iradəsini yerinə yetirməliyəm. Və mən sənin saleh birinin arqumentləri kimi gətirdiyin dəlilləri dinləmək istəmirəm”.

Günahkar Esavda isə vəziyyət tam tərsinə idi. Belə ki, Yaqub onun yanına gəldikdə və Tövratdakı, eləcə də ehkamlardakı qazancını ona vermək istədikdə, Esav ona deyir: “Məndə çox var”. Yəni, məndə digər insanlardan gələn çoxlu Tövrat və əmrlər var ki, onların hamısı Göylər naminə deyil, mənim üçün çalışırlar. Lakin sən — saleh birisən. Sən mənim üçün çalışmırsan, Göylər naminə çalışırsan. Belə olan halda, sənin Tövratında və işində mənim heç bir payım yoxdur. Buna görə də mən bunu qəbul etmək və öz mülkiyyətimə daxil etmək istəmirəm. Çünki sən saleh birisən və yalnız Göylər naminə çalışırsan.

Və Baal Sulam bu barədə soruşdu: “Yenə də, əslində onlardan hansı həqiqi dəlillər gətirir, Lavan, yoxsa Esav?” Və o dedi ki, əslində onların hər ikisi Sitra Axra üçün əlverişli olan həqiqəti deyirlər, çünki onlar insanın kamilliyə çatmasına mane olurlar. Onların dəlilləri arasındakı fərq isə budur: onlar əməli etməzdən əvvəl, yoxsa əməli  etdikdən sonra gətirilir. Yəni əməli  etməzdən əvvəl insan müqəddəslik daxilində, Yaradan naminə nə isə etmək və maneəni aşmaq istəyir. Və o zaman şər başlanğıc saleh adamın arqumentlərinə bürünərək ona deyir: “Sən müqəddəslik naminə kiçik bir şey belə etməyə qadir deyilsən, etdiyin hər şey isə — mənim üçündür”. Və bu belə adlanır: “Gördüyün hər şey mənimdir”. Yəni etdiyin hər şey — hamısı Sitra Axra üçündür. Belə olan halda, yaxşı olar ki, sən [bu vəziyyətdə] olasan: “Otur və heç nə etmə”. Bəs onda niyə çalışıb tənbəlliyinə qalib gəlməlisən? Və beləcə o, insanı Tövrat və ehkamlarla məşğul olmamağa məcbur edir. Bunlar Lavanın dəlilləridir.

Esavın dəlilləri isə — əməli  etdikdən sonradır. Yəni, əgər insan nəhayət ki, Lavanın dəlillərinə qalib gəlib Yaqubun yolu ilə gedibsə, onun yanına Esav gəlir və deyir: “Görürsən, sən necə qəhrəman və döyüşçüsən, yoldaşların kimi deyilsən; onlar tənbəldirlər, sən isə həqiqi kişisən. Kim səninlə müqayisə oluna bilər?” Və bu, onu təkəbbürə sövq edir. Bu barədə müdriklərimiz demişlər: “Rav Hisda və həmçinin Mar Ukba dedilər: hər kimdə təkəbbür varsa, — Yaradan dedi, — Mən və o, [eyni] dünyada qala bilmərik”.

Buna görə də Yaqub buna qarşı çıxır və ona deyir: “Yalandır! Etdiyim hər şey yalnız sənin üçün idi, yəni özüm üçün idi, bu isə Sitra Axraya aid olan alma arzusudur. İndi isə mən hər şeyi sənin üçün deyil, Göylər naminə olması üçün yenidən işləməyə başlamalıyam. Lakin indiyə qədər mən yalnız sənin üçün çalışmışam”. Və bu, Yaqubun Esava hədiyyə olaraq verdiyi şey idi, Esav isə bunu ondan qəbul etmək istəmirdi, əksinə iddia edirdi ki, Yaqub saleh biridir və hər şeyi özü üçün deyil, Göylər naminə edir.

Və buradan biz soruşduğumuz şeyi başa düşə bilərik – necə demək olar ki, xeyir başlanğıcı şər başlanğıca deyir: «Əgər sən sağ yolla getsən, mən sola gedəcəyəm? Axı sol yol Sitra Axraya aiddir, müqəddəslik tərəfinə yox». Və yuxarıda deyiləndən başa düşə bilərik ki, xeyir başlanğıcı şər başlanğıca dedi: «Sən bilməlisən ki, sən məni aldada bilməyəcəksən, çünki mən bir şeyi bilirəm: sən mənim Yaradanın işçisi səviyyəsinə gəlməyimə mane olmaq istəyirsən, yəni bütün düşüncələrimin əta etmə naminə olmasına, sən isə öz vəzifəndən çıxış edərək məni eqoist sevgidə saxlamağa çalışırsan.

Belə olduqda, mən sənin sağ yoluna necə qulaq asa bilərəm? Yəni sən mənə salehin dəlillərinə bürünərək gəlirsən, yəni mənə saleh olmağı və göylər naminə işləməyi məsləhət görürsən. Bu ola bilməz, çünki bu sənin vəzifənə uyğun deyil və sən, şübhəsiz ki, burada öz məsləhətlərinlə mənim Məqsədə çatmağıma mane olmaq istəyirsən. Buna görə də sən sağ xəttin, “Lavan” adlanan xəttin dəlilləri ilə gəlirsən. Belə halda mən nə etməliyəm? – [Nə olursa-olsun,] təki sənin səsinə qulaq asmayım və sənin fikrinin tam əksini edim. Necə ki, deyilib: «Əgər sən – sağa, mən – sola»1».

Və buradan belə çıxır ki, insan həmişə ayıq-sayıq olmalıdır ki, şər başlanğıcın toruna düşməsin, o zaman ki, ona salehin dəlilləri ilə gəlir və onun səsinə qulaq asmasın. Baxmayaraq ki, o, bizə başa salır ki, biz indi düz yolla getmirik, çünki indi etmək istədiyimiz şey cinayət üzərində qurulan ehkamdır. Bu sözlərlə o [şər başlanğıc] bizi bağlayır və biz tələyə, tora düşürük, çünki o, öz saleh nitqləri ilə bizi idarə etmək istəyir.

Və Baal Şem Tovun adından belə deyirlər. Bunun şər başlanğıcın məsləhəti olub-olmadığını bilmək üçün araşdırma aparmaq lazımdır. Əgər onun ona dediyi şey səylərə gətirib çıxarırsa, bu xeyir başlanğıca aiddir. Əgər insan ona qulaq asdıqda səy göstərməli olmayacaqsa, bu şər başlanğıcın əlamətidir. Və beləliklə bunun xeyir başlanğıcın məsləhəti, yoxsa şər başlanğıcın məsləhəti olduğunu tanımaq olar.

Məsələn, onda belə bir fikir yaranır ki, hər kəs səhər tezdən qalxmalı deyil; bu, əsas məşğuliyyəti Tövrat öyrənmək olan insanlar üçün işdir və sadə insan özünü müdriklərlə müqayisə edə bilməz ki, onlar «Və o, Onun Tövratını gecə-gündüz öyrənir»7 sözünü yerinə yetirməlidirlər. Bəs sadə insan [belə etməlidirmi]? Və o, öz dəlillərini təsdiqləyən müdriklərin sözlərindən sübut gətirir: «r. Yoxanan r. Şimon bar Yoxayın adından dedi: insan yalnız səhər və axşam duası zamanı “Şma” oxumuş olsa belə, o, “bu Tövrat kitabı sənin ağzından çəkilməsin” sözünü yerinə yetirmişdir»8. Belə olduqda, o, onu inandırır: «Sənin üçün səhər hamı kimi qalxmaq daha yaxşı olardı və sən bütün günü yorğun olmazdın və niyyətlə dua edə bilərdin – səhər tezdən qalxaraq dua etdiyindən daha yaxşı».

Təqdim etdiyiniz mətndə duanın ruhani əhəmiyyəti, Tövratın bir vasitə rolunda olması, şər başlanğıcın hiylələri və "müdrik libası" ilə öyünməyin dərin mənası izah olunur.

Bütün xasid kitablarından məlumdur ki, əsas olan duadır, çünki duada insan Yaradanın onun duasını eşitməsindən başqa heç nə haqqında düşünmür. Və dua — niyyəti qurmağın və kimin qarşısında dayandığını hiss etməyin daha asan olduğu zamandır. Tövrat öyrənmə zamanı isə əksinə- hər nə qədər "Tövrat öyrənmək bütün [ehkamlara] bərabərdir" deyilsə də.

Yenə izah edirlər ki, bu o deməkdir ki, Tövrat insanı Yaradanın əhəmiyyətinə və əzəmətinə gətirir. Belə çıxır ki, Tövrat — insanın dua edə bilməsi və "Kimin qarşısında dayanırsan" sözlərini hiss edə bilməsi üçün onu gətirən yalnız bir vasitədir — yəni bu, qovuşmağa (dvekut) necə çatmaq üçün bir vasitədir ki, insan Yaradana dua edərkən kiminlə danışdığını və Yaradana hansı qaydalarla müraciət etməli olduğunu bilsin. Və o zaman — bu, onun özünü Yaradanın qarşısında ləğv edə biləcəyi zamandır, əsas olan isə budur — öz şəxsi hakimiyyətini ləğv etmək. Və o, dünyada Yaradandan başqa heç bir şeyin olmadığı hissinə gəlməlidir. Və insan Onunla qovuşmaq və öz şəxsi hakimiyyətini ləğv etmək istəyir.

Və müdriklər bundan daha çoxunu dedilər: insanın etdiyi bütün xeyir işlər — istər Tövrat, istərsə də müqəddəslik daxilindəki digər bütün hərəkətlər — insan bütün bunların qaydasında olub-olmadığını özünün duadakı hissiyatına görə görə bilər. Buna əsasən belə çıxır ki, əsas olan duadır. Əgər sən sübh açılmamış dursan belə, onsuz da hər şey korlanacaq! Belə olan halda sən nə qazanacaqsan? Və şübhə yoxdur ki, o [yəni şər başlanğıc] saleh adamın dəlillərini gətirir. Və o zaman insan aydınlaşdıra bilər: əgər o, onun dəlillərinə qulaq asarsa və səyi daha çox olarsa — o bilə bilər ki, bunlar xeyir başlanğıcın dəlilləridir. Yox, əgər o, onun məsləhətinə qulaq asarsa və səyi daha az olarsa — bu, hazırda onunla şər başlanğıcın danışdığının əlamətidir və o, yalnız saleh adamın dəlillərinə bürünərək bununla ona tələ qurur ki, saleh adamın dili ilə danışdığına görə insan onun qurduğu tora düşsün. Lakin, düzünü desək, hər zaman insana nəyin həqiqət, nəyin isə yalan olduğunu öyrətməyi bilən bir müəllim lazımdır, axı insanın özü bunu aydınlaşdırmağa qadir deyil.

Və deyilənlərdən — şər başlanğıcın saleh adamın dəlilləri ilə gəldiyi, yəni insanın ruhaniyyətə necə daxil ola biləcəyi barədə ona məsləhət vermək istədiyi — biz müdriklərin bu sözlərini izah edə bilərik: "Müdrik olmadığı halda müdrik libası ilə öyünəni Yaradanın otaqlarına buraxmazlar".

Və başa düşmək lazımdır ki, insanın müdrik libası ilə öyünməsi niyə bu qədər böyük bir günahdır. Yəni o, müdrik libasını o dərəcədə yüksək qiymətləndirir ki, bununla öyünür. Axı o, bu qədər böyük bir cinayət törətməyib ki, ona bu qədər böyük bir cəza verilsin — o dərəcədə ki, onu Yaradanın otaqlarına buraxmasınlar. Belə çıxır ki, söhbət Yaradanın otaqlarına girməyə layiq olan bir insandan gedir, lakin müdrik libası ilə öyündüyü üçün ona bu qədər böyük cəza düşür.

Amma burada izah etmək lazımdır ki, şər başlanğıcın insana gəlib müdrik libası ilə öyünməsi nə deməkdir, yəni o, insanla sadə adamla danışan müdrik kimi danışır və ona müdrik olmağı məsləhət görür. Və bu, atam və müəllimimin soruşduğu kimidir: müdrik şagird 'talmid xaxam' (hərfən: «müdrik şagirdi») nədir? Və niyə sadəcə «müdrik» 'xaxam' demirlər? Məsələ ondadır ki, bu bizə onu göstərir (bunu bilək deyə) ki, müdrik adlanan Yaradan’dır, Onun arzusu məxluqlarına verməkdir. Yaradan’dan bu xüsusiyyəti – «verən olmaq» – öyrənən kəs isə Müdrikin şagirdi adlanır. Yəni o, Yaradan’dan verən olmağı öyrənmişdir.

Və buradan belə izah etmək lazımdır ki, şər başlanğıc insana gəlir və ona Yaradan’la qovuşmağa necə gəlməyi, yəni Yaradan’ın səltənətində olmağı məsləhət görür. Və o, əslində Müdrikin şagirdi deyil, yəni şər başlanğıc onu [Yaradan’la] qovuşmağa gətirmək niyyətində deyil, əksinə – ayrılığa gətirmək niyyətindədir. Amma o, Müdrikin şagirdi kimi danışır, çünki ona tələ qurmaq və onu doğru yoldan azdırmaq istəyir.

Və əgər insan buna diqqət etmir və onunla kimin danışdığını – xeyir başlanğıcınmı, yoxsa şər başlanğıcınmı – yoxlamırsa, yalnız onun müdrik libasından danışdığını eşidirsə, bu libasla öyünür, yəni müdrikin vacibliyini başa salır, amma bununla yanaşı onu başqa yola, «forma bərabərsizliyinə» çıxarmağı qəsd edirsə, onda insana deyirlər ki, bilsin: əgər sən onun məsləhətinə qulaq assan, – onun məsləhətinə qulaq asan insanı Yaradan’ın səltənətinə buraxmırlar, əksinə, tam tərsinə olur. Buna görə вэ çox ehtiyatlı olmaq və onun dediklərini nəzərə almamaq lazımdır. Yəni hətta o, yaxşı bir şey desə belə, yenə də ona qulaq asmaq olmaz. Buradan belə çıxır ki, layiq olmayan insandan hətta layiqli sözləri də eşitmək olmaz.