Ruhani əməldə ziyanvericinin  daşqının içində olub öldürməsi nə deməkdir.

Məqalə 4, 1991

Zoar kitabında, “Nuh” bölümündə deyilir: “daşqın oldu və ziyanverici onun içində oturmuşdu”. Atam və müəllimim, xatirəsi mübarək olsun, soruşdu: onları öldürən kim idi – ziyanverici, yoxsa daşqın – bunların arasında fərq nədir? Və dedi ki, daşqın maddi əzablar doğururdu (ivritcə "yağış" və "materiya" sözləri eyni kökə malikdir), ziyanverici isə ruhani əzablar doğurur. Yəni maddi əzabların içində insanın ruhani tərəfini də öldürən ziyanverici oturur. Yəni bədənin əzabları onu yad düşüncələrə gətirir, ta ki bu düşüncələr ruhani olanı zədələyib öldürənə qədər.

Və onun sözlərini şərh etmək lazımdır. Çünki baş verən daşqın və yağış “açıq” adlanır, yəni gözlərimizlə gördüyümüz şeydir, yağış daşqını insanları öldürür. İnsan düşünür ki, əgər almaq istəyi tələb etdiyi şeyə – inam yox, bilik – malik olsaydı, yəni Yaradanın İdarəsində hər bir detalı almaq istəyi tələb etdiyi kimi anlaya bilsəydi, o zaman Yaradanın qulluqçusu olardı, necə ki olmalıdır. Lakin o belə deyil və bununla insan dirilər həyatından uzaqlaşır, çünki əzablara dözmək ona ağırdır; axı insan istəyir ki, Yaradan ona yalnız həzzlər versin və buna görə də uzaqlaşır.

Lakin maddi əzabların içində, insanın Yaradanın İdarəsini anlaya bilməməsində, niyə Yaradanın ona almaq istəyi təsəvvürlərinə görə verməli olduğu şeyi vermədiyini başa düşə bilməməsində və insanın əzab çəkməsində – sonradan gələcək öldürmənin toxumu yatır, yəni ruhani əzabların, insanı ruhani ölümlə nəticələnən əzabların, ta ki inamsızlığa çatana qədər. Yəni insan maddi əzab çəkir, çünki Yaradan ona təsəvvürlərinə uyğun olanı vermir və bu ona ağrılıdır; və bu əzablar maddi ölümlə nəticələnir, necə ki deyilib: “Kasıb ölü sayılır; oğlu olmayan ölü sayılır”. Lakin sonra o ruhani əzablara gəlir, yəni inamı saxlaya bilmir, Yaradanın dünyanı Yaxşı və Xeyirxah İdarə mərhələsində idarə etdiyinə inana bilmir. Və onda inamsızlığa çatır.

Və buna «ruhani ölüm» adı verilir, çünki o zaman insan boşluğun, sitra axra (natəmiz qüvvələr) hakimiyyəti altına düşür. Və nə vaxt ki insan sonra yenidən əmələ başlayır, bu artıq ölümdən dirilmə adlanır. Və onda insana tapşırılır ki, inansın — əgər indi yenidən əmələ başlayıbsa, bu öz gücü hesabına deyil, yuxarıdan gələn dirilmə çələngi (rosa) almışdır. Və o dirilmə vəziyyətindədir, çünki yuxarıdan oyadılmağa layiq görülmüşdür. Buna görə də insan hər gün deməlidir: «Həmd olsun, ya Rəbb, ölülərin canlarını bədənlərinə qaytaran» (sabah duası “Şaxarit”). Həmçinin insan deməlidir (“On səkkiz xeyir-dua” — Amida duasında): «Və Sən vədində sədaqətlisən — ölüləri dirildəcəksən».

Beləliklə, əzablar məsələsində iki cəhət var:

1) Maddi əzablar — insanın çatışmayan maddi şeylərə görə hiss etdiyi əzablar; və bunda o yuxarıda deyildiyi kimi ölüm mərhələsini çəkir, məsələn: «Kasıb ölən sayılır; oğulları olmayan ölən sayılır», və s. Nəticə budur ki, bu ölüm ruhani ilə əlaqəli deyil. Lakin bu sonra onu ruhani ölümlərə gətirir, çünki o Yaradana, O-nun Dünyanı Xeyirxah və Xeyir verən xassəsində idarə etdiyinə inanmağa qadir deyil. Nəticə budur ki, bu ruhani ölümdür, maddi yox. Və bu izah edir ki, yağışlı (maddi) daşqın vasitəsilə — maddi əzablar şəklində — insan sonra yüksək İdarəni doğrulda bilmədikdə ruhani əzablara  və buna görə də   ruhani ölümə gəlir.

Və bu Zoar kitabının ön sözündə yazılanlara uyğun gəlir: «Çünki İslahın Sonuna qədər malxut xeyir və şərin ağacı adlanır...» Və mənası budur ki, malxut — bu dünyada Yaradanın İdarəsinin əsasıdır. Və hələ alanlar tamamlanmaya çatmayana qədər, onlar Onun nemətinin kamilliyini almağa qadir olmayınca, İdarə mütləq xeyir və şər, həmçinin mükafat və cəza yolu ilə həyata keçirilməlidir — çünki bizim qəbul qabımız hələ də öz xeyri üçün qəbulla ləkələnib. Çünki biz İdarə hərəkətlərində zərər hiss edirik. Çünki qanun belədir ki, məxluq aşkar şəkildə Yaradanın özündən şər almamalıdır; belə olsaydı, bu Onun şöhrətinə qüsur olardı; çünki məxluq O-nu şər iş görən kimi anlardı, bu isə Dünyanı İdarə edənə yaraşmaz. Və buna görə də insan şəri hiss etdikdə — eyni ölçüdə onda Yaradanın İdarəsinə inamsızlıq yaranar, Allah eləməsin, və Ondan Əməl edən (Ona həmd olsun) yox olur; bu isə dünyada ən böyük cəza sayılır.

Və deyiləndən belə çıxır ki, insan Yaradan tərəfindən şər aldıqda, bu, Ondan Əməl Edənin (adı mübarək Olsun) gizlənməsinə gətirir. Və bu, ruhani mənada “ölüm” adlanır. Bəs səbəb nə idi ki, o, Yaradan tərəfindən şər aldı? Və niyə şər aldı? Bu ona görədir ki, hələ də söhbət çirkli kelimdən gedir, yəni özü üçün almaq məsələsində. Buna görə də İdarə mütləq unudulma və gizlənmə mərhələsində həyata keçirilməlidir. Və buna görə də əzablar ruhani ölümlə nəticələnir.

Və buna görə də insan biliyin üzərində getməlidir, yəni gördüyü biliyə reaksiya verməməlidir. O, öz əməlini Müqəddəslik işində bunun üzərində qurur ki, Müqəddəsliyə daxil olmağa layiq olsun. Çünki bu bilik ona şər aldığı üçün gəlib. Və bu bilik sual doğurur: əgər Yaradan Xeyirxah və Xeyir verəndirsə, niyə insanın təsəvvürlərinə görə ona çatışmayanı vermir, əksinə Öz istədiyini edir? Belə çıxır ki, bilik xeyir və şər üzrə İdarə əsasında qurulub, yuxarıda deyildiyi kimi. Buna görə də insan üçün bir məsləhət var: qoy desin ki, biliyin ona dediyi doğru deyil; çünki bu barədə deyilib: “Mənim fikirlərim sizin fikirləriniz deyil və sizin yollarınız Mənim yollarım deyil”. Əksinə, biliyə reaksiya verməməli və deməlidir ki, o, biliyin üzərində gedir.

Lakin Yaradanın yaxınlığını hiss etmək məsələsində iki cəhəti ayırmaq lazımdır:

1. Bəzən insan hansısa zəruri şeyi əldə etməli olduğuna görə narahat olur və bu dünyanın yollarına müraciət edir, harada ki, insana nəsə çatışmadıqda o, Yaradanın qarşısında dua edir ki, çatışmazlığını doldursun. Əgər bu şey onun üçün zəruridirsə və təbii yolla onu əldə etmək imkanı görmürsə, və onun üçün möcüzə baş verərsə və istədiyini alarsa – onda insan Yaradanın ona bu şeyi əldə etməkdə kömək etdiyinə görə Ona sevgi ilə dolur; və bu şeyi əldə etməyi Yaradanın hesabına yazır. Belə çıxır ki, Yaradanın yaxınlığı ona yaxşılıq və həzz alma vasitəsilə gəldi – bu, Yaradanın yaxınlaşmasına səbəb olan amil idi. Eləcə də o xəstə olub sağaldıqda, artıq ümidini kəsmişkən və birdən yaxşıya doğru dəyişiklik baş verib sağaldıqda, onda da bəzən Yaradanla yaxınlaşır. Və səbəb Yaradan tərəfindən yaxşılıq alma idi, bu onu Yaradanla yaxınlaşdırdı.

Bəzən əksinə olur: insan əzab çəkir və həmin əzablar onu Yaradana yaxınlaşdırmağa təkan verir — yəni onun ağlına belə fikir gəlir ki, əgər o Tövrat və Mitzvot (Əmr‑ehkamlar) yükünü öz üzərinə götürsə, Yaradan onu bəladan xilas edəcək. Beləliklə, əzablar Yaradana yaxınlaşmanın səbəbinə çevrilir. Və burada demək lazımdır: xəstəlik saatında insan təvazökarlıq vəziyyətində olur və deyilir: «Yüksək olan Yaradan aşağı olanı görür» — belə çıxır ki, bəla və əzablar səbəbindən təvazökarlıqda olan insan yuxarıdan yardım almağa hazırlanmış olur, necə ki yazılıb: «Yüksək olan Yaradan aşağı olanı görər». Lakin adətən görürük ki, əzablar insanı Yaradandan uzaqlaşdırır, çünki o bu əzabları Xeyirxah və Xeyir Verənə aid edə bilmir. Buna görə də bu onu ruhani ölümlə nəticələndirir.

Amma təvazökarlıq barədə çoxlu birbaşa şərhlər vardır. İnsan özünü kiçildəndə, sual budur: təvazökarlıq nədir? Yəni insanın kiçilməsi nə ilə özünü göstərir? Sadə izah deyir ki, təvazökarlıq vaxtı insan özü üzərinə məcburiyyət qoyur və biliyin üstündə işləyir — buna təvazökarlıq deyilir, yəni o öz biliyini kiçildir və bilir ki, biliyi heç nədir. Yəni, necə ki yuxarıda deyildi, insanın biliyi onu məcbur edir və əgər Yaradan ona arzu etmə anlayışına görə ona düşənə uyğun olaraq bütün ehtiyacları üzrə verirsə— onda insan Onu sevər. Əgər yoxdursa — o özünü kiçildə bilməz və deməz ki, onun biliyi heç nədir. Əksinə, onda insan Yaradandan uzaqlaşır və deyir ki, əgər Yaradan onun istəyini doldurmursa Yaradan üçün işləməyə dəyməz. Belə çıxır ki, belə insan təkəbbürlü adlanır, çünki o,əgər bədəni tələb etdiyini almırsa ,Yaradanın yollarını anlamaq istəyir, Onun hansı mənada Xeyirxah və xeyir verən adlandığını dərk etmək istəyir.

Və belə təkəbbürlü haqda Yaradan deyir: «Mən və o bir evdə yaşaya bilmərik». Digər tərəfdən, əgər insan özünü kiçildir və deyir ki, Yaradanın yollarını anlamağa gücü çatmır, və bilir ki, onun biliyi heç nədir — və o zaman o biliyin tələb etdiyi üzrə hərəkət edir — bu onun heç nə olduğu deməkdir. Və nə vaxt ki o biliyin üstündə gedir, bu təvazökarlıq adlanır, və haqqında deyilir: «Yüksək olan Yaradan aşağı olanı görər». Və o layiq olur ki, Yaradan onu Özünə yaxın etsin.

Və söyləniləndən nəticə budur ki, müdriklərin — onların xatirəsi mübarək olsun — dediklərinə belə şərh verilsin: «Ucalıq ,onun ardınca qaçan hər kəsdən yayınır». Yəni nəzərdə tutulan odur ki, insan deyir: «Mən Yaradan üçün işləyə bilərəm, əgər Yaradan mənə ucalıq, yəni böyük sərvət verərsə. Yəni əgər Mən Onun Böyüklüyünü etdiklərinə görə hiss etsəm — onda mən Yaradanın xeyrinə işləməyə qadir olaram. Yoxsa mən göylər üçün işləyə bilmərəm». Və ona deyirlər ki, böyüklük ondan qaçar.

Amma o vaxt ki, insan deyir: «Mən hər hansı şərtsiz Yaradanın işçisi olmaq istəyirəm və böyük sərvətə ehtiyacım yoxdur», və Yaradan üçün məqsədli təvazökarlıq ilə işləmək istəyir, yəni Yaradanın heç bir böyüklüyünü hiss etmədiyi halda — biliyin üstündə getmək, yuxarıda deyildiyi kimi, buna təvazökarlıq deyilir — onda o böyüklük mərhələsinə layiq görülür, çünki özünü kiçildir, istəyi yalnız göylər üçün işləməkdir, şəxsi fayda üçün deyil.

Buna görə də, əgər o deyirsə ki, ta ki Yaradanın böyüklüyünü hiss edənə qədər işləyə bilmərəm, belə çıxır ki, almaq istəyən deyir ki, əgər o biliyin içində Yaradanın böyüklüyünü başa düşməzsə, Yaradanın xeyrinə işləmək qüdrətində olmayacaq. Belə çıxır ki, yalnız almaq istəyən aktiv şəxsdir. Və almaq istəyinə ixtisar və gizlətmə edilmişdir. Buna görə də onun üçün heç bir imkan yoxdur ki, böyüklük mərhələsinə layiq görülsün. Əksinə, insan böyüklükdən qaçmalıdır. Onda deyə bilərik: «Şöhrət ondan qaçanları izləyir.

Və söyləniləndən çıxır ki, işin sırayla bir neçə mərhələsi vardır:

1) Əvvəlcə insan böyüklüyü və şöhrəti axtarmalıdır, yoxsa ümumiyyətlə şöhrət və böyüklük üçün qabları olmayacaq, çünki onun düşüncəsi tələb etdiyi şey üzərində işləyir. Və əgər onun bilik qabları yoxdursa, o necə biliyin üstündə gedə bilər? Buna görə də insan işi başlayanda Yaradanın böyüklüyünü necə əldə etməyi düşünməlidir; çünki əlbəttə ki, Yaradanın böyüklüyünü hiss etdikdə, onda bədənin müqaviməti olmayacaq, çünki kiçik, təbii olaraq böyüyə nisbətdə yox olur. Və bunun üzərində işləməyə ehtiyac yoxdur, çünki qayda belədir: bədən təbiətdən gələn heç nəyə müqavimət göstərmir.

Digər tərəfdən, əgər onun biliyə bağlılığı, yəni Böyük Padşaha xidmət etmək istəyina həvəsi yoxdursa, onda onun işi yalnız əməl mərhələsinə aiddir və onun Yaradanın köməyinə ehtiyacı yoxdur, çünki o yalnız mükafat üçün işləyir. Və o dərəcədə ki, o mükafat və cəzaya inanır, artıq işləyə bilər və onun Yaradanın böyüklüyünə ehtiyacı yoxdur; yəni hətta padşah o qədər də böyük deyilsə, bu onun üçün əhəmiyyət daşımır, çünki o mükafata baxır, mükafatı verənə yox.

Amma əgər o göylər üçün işləməyə başlayırsa, onda artıq Padşahın böyüklüyünə ehtiyacı olur. Deməli, əgər o Padşahın böyüklüyünü arzulamırsa, bu onun göylər üçün işləmədiyinin əlamətidir. Beləliklə, məhz böyüklüyün ardınca gedəndə bu onun bütün əməl­lərinin göylər üçün olacağı vəziyyətə çatmaq istədiyini göstərir. Və sonra, o artıq Padşahın böyük və mühüm olduğunu bilməyə ehtiyac hiss etdikdə  görür ki, onun üçün əsas əngəl budur ki, almaq istəyini aşmaq üçün gücü çatmır — onda o ikinci mərhələyə gəlir, nə vaxt ki göylər üçün hər hansı şərtsiz işləmək istəyərək böyüklükdən qaçmalıdır, bu da «biliyin üstündə» adlanır.

Yəni, bilik ona desə belə: «Sən  görmürsənmi ki, yalnız kiçik bir padşaha inanırsan?», yenə də insan deməlidir: «Sən mənim üçün böyük Padşahsan, elə bil bunu hiss edirəm və mən biliyin üstündə inanıram ki, Sən böyük Padşahsan, elə bil bunu hiss edirəm». Və buna görə də bu mərhələdə o böyüklük və şöhrətdən qaçır, və onda böyüklük və şöhrət onu izləyir və yaxalayır — baxmayaraq ki, insan böyüklük almaq istəmir — çünki məhz onda o Yaradanın bənzərliyinə çatır.

Və bu bizim zərbəvi qarşılıqlı təsir-zuvuq de-akaa haqqında öyrətdiklərimizə uyğun gəlir. Ekran nuru itələyir — baxmayaraq ki, onun aviutu, yəni nur istəyi və həvəsi var — və yenə də nuru almır, çünki vermək istəyir, almaq yox. Buna görə də ekranı itələmə vasitəsilə insanda əks olunmuş nur mərhələsi yaranır. Və bu əks olunmuş nur sayəsində o nuru almaq üçün yeni qab əldə edir.

Beləliklə: əvvəlcə insan Padşahın böyüklüyünü dərk etmək istəyi və həvəsi almalıdır, sonra isə bu böyüklüyü itələmək, onu almaq istəməmək gücünü əldə etməlidir, çünki ona oxşamağı arzulayır. Onda o əks olunmuş nur mərhələsinə çatır və bu əks olunmuş nur sayəsində böyüklük və qüvvət alır. Deməli, burada 3 mərhələ vardır:

1) Məhz Yaradanın böyüklüyünü arzulamaq;

2) Bu arzu haqda fikri rədd etmək — yəni, bilsə də ki, əgər həqiqətən Yaradanın böyüklüyünü hiss etsə, bədən itaət edib müqəddəs işi görməyə razılaşacaq — yenə də o şöhrət və böyüklükdən qaçır və deyir ki, hiss etməsə də Yaradan üçün işləmək istəyir; və o Yaradanın ona istəyi məğlub etməyə qadir olacaq güc verməsini xahiş edir, baxmayaraq ki, almaq istəyi buna razı deyil.

3) O vaxt ki, o Yaradanın böyüklüyünü hiss etməyə ehtiyac duymur, amma şərtsiz göylər üçün işləyir — onda o Yaradanın böyüklüyü və şöhrəti mərhələsinə layiq görülür. Və deyildiyi kimi: kim şöhrətin ardınca qaçır, şöhrət ondan qaçar; amma kim şöhrətdən qaçır, şöhrət onu təqib edib onunla birlikdə olmaq istəyir, çünki onda artıq forma oxşarlığı yaranmışdır, yəni insan əta etmək naminə işləmək istəyir.

Və söyləniləndən belə çıxır ki, insan Yaradanın böyüklüyünü hiss etməyi qazanmalıdır — çünki o zaman bədən Padşaha xidmətə razı olar; və sonra o bu tələbə sahib olanda, bədən müqavimət göstərir, çünki hələ Yaradanın böyüklüyünü hiss etmədiyi üçün biliyin üstündə inanmaq istəmir — onda elə mərhələ gəlir ki, insan bundan qaçmalıdır, çünki bu yalnız almaq istəyinin təsdiqidir.

Digər tərəfdən, əgər o Yaradanın böyüklüyünü hiss etmir və bədən də bu işə razı deyil — onda insan deməlidir: «Müdriklər demədilərmi: ‘Böyüklük onun ardınca qaçanlardan yayınır’?» Çünki insan hətta bədən bu işdən həzz almasa belə Yaradanın xeyrinə işləməlidir, çünki «Yaradanın xeyri üçün» ümumiyyətlə öz faydasına baxmaması deməkdir .

Və bu Zoarda yazılanlara uyğundur: «Məhəbbət hər iki tərəfdən — həm qanun (din), həm də xeyir baxımından kamil olduqda bütövlük qazanar; və hətta O, sənin ruhunu alsa belə, Ona olan sevgin tam kamillikdə olacaq, necə ki, O sənə yalnız yaxşılıq verdiyi zaman olur. Bəziləri Onu buna görə sevirlər ki, onların var-dövləti var, ömürləri uzanır, uşaqları var, ətrafları onları əhatə edir, düşmənləri üzərində hökmranlıq edirlər, yolları uğurludur. Və buna görə də Onu sevirlər. Amma bu hal əksinə çevrilsə və Yaradan hökm qanunu ilə onlara çarxı çevirsə – Ondan nifrət etməyə başlayarlar və Onu ümumiyyətlə sevməzlər. Buna görə də bu, əsası olan sevgi deyil. Kamillik adlanan sevgi isə o sevgidir ki, hər iki tərəfi əhatə edir: həm hökmü, həm mərhəməti və insanın uğurunu, belə ki, insan Yaradanı bizim öyrəndiyimiz kimi sevir: “Hətta O, sənin ruhunu aldıqda belə”. Və bu, kamil sevgidir.

Və izah etmək lazımdır ki, insan Yaradanı yüksəliş tərəfdən sevməlidir, yəni o zaman ki, hiss edir ki, Yaradan aləmi Xeyirli və Xeyir Yaradan mərhələsində idarə edir, çünki yüksəliş zamanı insan Onun (mübarək olsun) qarşısında heç bir şərt olmadan özünü ləğv etmək istəyir. Bu, məşəl qarşısında şam kimidir, çünki o, heç bir ağıl və bilik olmadan ləğv olur; və bu o deməkdir ki, insan ruhu olduğu zaman Yaradan üçün çalışır.

Çünki yüksəliş o deməkdir ki, insan diridir və onda dirilər ruhu var, və onda insanda Yaradan sevgisi olur. Bu, işdə “sitra de-tivo” (“təmiz tərəf”) adlanır. Həmçinin insan Yaradanı o zaman da sevməlidir ki, O, ondan ruhunu alır, yəni Yaradan ondan dirilər ruhunu alır, bu isə düşkünlük vaxtı adlanır, o zaman ki, onda heç bir həyat qüvvəsi hissi yoxdur, onun ruhu ondan alınmışdır və onda heç bir həyat nəfəsi yoxdur. Əgər belə vəziyyətdə də onda Yaradan sevgisi varsa, bu, “kamil sevgi” adlanır.

Bu yalnız bilikdən yuxarı ola bilər, çünki bilik daxilində insanda qalib gəlmək gücünə malik olmaq üçün heç bir həyat qabiliyyəti yoxdur. Buna görə də insan hazırlıq dövründə, Yaradan tərəfindən hər hansı bir yaxınlaşmaya çatmazdan əvvəl işləməli və böyüklükdən və şərəfdən qaçmalıdır. Yəni deməsin ki, yalnız Yaradan ona dirilər ruhu mərhələsini verərsə, onda o, vermək naminə işləyə bilər; amma həyat qüvvəsi olmadan, yəni həyat nəfəsi olmadan o, Yaradanın xeyri üçün işləyə bilməz. Bu, Tövratın mövqeyi deyil.

Lakin insan Yaradandan xahiş etməlidir ki, Ona sevgi vermək gücü versin – hətta O, insanın ruhunu aldıqda və o, həyat nəfəsi olmadan qaldıqda belə – bütün hallarda Yaradanı sevmək üçün qalib gəlmə gücü olsun.

Və deyiləndən izah etmək lazımdır ki, yazılmışdır: “ Öz sirrinin zülmətini bərqərar etdi”. Mənası budur ki, Yaradan Özünü insanlardan gizlətmək istədikdə – bu, əlbəttə ki, insanın xeyrinədir, çünki o hələ aşkarlanmağa layiq deyil – onda insana zülmət mərhələsi verir, yəni ondan ruhu, həyat nəfəsini alır; və təbii ki, insan müqəddəslik nurunun işıq saçmadığı zülmətə düşür.

Və insan inanmalıdır ki, bu gizlənmədir. “Gizlənmə” o deməkdir ki, o inanır ki, aləmi Xeyirli və Xeyir verən mərhələsində idarə edən böyük Yaradan var; lakin bu ondan gizlidir. O inanmalıdır ki, bu yalnız gizlənmədir. Əgər insan buna inanmağı bacarsa ki, bu yalnız gizlənmədir və əslində hər şey onun gördüyü kimi deyil – onda o, nurun bu taxt üzərinə axmasına layiq olmuşdur, yəni nurun bu zülmətdə işıq saçmasına.

Və deyiləndən belə çıxır ki, insan həm düşkünlük halından, həm də yüksəliş halından öyrənməlidir. Yəni düşkünlük halı insana o zaman gəlir ki, o, Yaradanla qovuşma əldə etmək üçün böyük səylər göstərmək istəyir. Lakin hər halda insan bunu başqa cür görür – guya heç nə etməmişdir və vermək naminə işə başladığı vaxtdan əvvəlki kimi eyni vəziyyətdədir. Onda insan öz düşündüyünə və dediyinə deyil, müdriklərin dediyinə iman gətirməlidir, çünki bu düşkünlüklər ona qalxmaq və Yaradanla yaxınlaşmaq imkanı verir.