“Və ürəyinə qoy”-sözləri nə deməkdir

Sözlərin mənası: “Və ürəyinə qoy”
(Məqalə 14, 1989)

Zoar kitabında deyilir: “Ravvin Elazar danışdı və dedi: ‘İndi bil və ürəyinə qoy ki, AVAYA – bu, Elokim-dir.’”
[Ravvin Elazar] soruşur: bu ayədə belə demək lazım idi: “İndi bil ki, AVAYA – bu, Elokim-dir”, və bununla bitirmək: “və ürəyinə qoy”. Çünki AVAYA-nın Elokim olduğunu bilmək insana həqiqətən “ürəyinə qoymaq” imkanı verir. Amma əgər artıq “ürəyinə qoyubsa”, o zaman aydındır ki, onun artıq biliyi var. Bundan əlavə, belə demək lazım idi: “ürəyinə (libxa)” yox, “ürəklərinə (levavexa)” demək yerinə düşməzdi.

[Zoar] cavab verir: Məsələ ondadır ki, Musa dedi: Əgər siz burada dayanmaq və AVAYA-nin Elokim olduğunu dərk etmək istəyirsinizsə, o zaman: “Və ürəklərinə qoy”. Və bil ki, “ürəklərinə (levavexa)” – bu, yaxşı başlanğıc və şər başlanğıcdır. Onlar bir ürəkdə bərqərar olub, bir-biri ilə qarışaraq bir tam təşkil edir... yəni onun iki başlanğıcı ilə... Ki, insan şər başlanğıcın pis xüsusiyyətlərini yaxşıya çevirsin... Və onda, şübhəsiz ki, yaxşı başlanğıc ilə şər başlanğıc arasında fərq qalmayacaq... Və onda sən görəcəksən ki, AVAYA – bu, Elokim-dir.

Burada anlamaq lazımdır: bu bilikdə nə var ki, insan AVAYA-nin Elokim olduğunu dərk etdikdə, “və ürəyinə qoy” səviyyəsinə çatır? Bu da Ravvin Elazarın sualının məğzidir. Bundan əlavə, Zoarın cavabını anlamaq lazımdır: insan AVAYA-nin Elokim olduğunu dərk edə bilməz, əgər “və ürəyinə qoy” səviyyəsinə çatmayıbsa. Nə əlaqə var ki, biri digərindən asılıdır? Başqa sözlə, məhz insan Yaradanın xidmətində şər başlanğıcını da işə qatdıqda, bu biliyə çata bilər.

Bunu anlamaq üçün əvvəlcə xatırlamaq lazımdır: Yaradılış Məqsədi nədir və Yaradılışın İslahı nədir? Məlumdur ki, Yaradılış Məqsədi – məxluqatı ləzzətləndirməkdir. Yəni Yaradan istəyir ki, bütün məxluqlar xeyir və ləzzət alsınlar. Və hələ bu almanın baş vermədiyi müddətcə, Yaradılış Məqsədində olan kamillik tam şəkildə görünmür, çünki hələ də dünyada xeyir və ləzzətə çatmamış xüsusiyyətlər qalır.

Ona görə də Yaradılış Məqsədindəki kamillik yalnız bütün məxluqlar xeyir və ləzzətə çatdıqda görünəcək. Böyük Ari-nin dediyi kimi: “Dünya yaradılmamışdan əvvəl O və Onun Adı birdilər.” Və TƏS-də deyildiyi kimi, bu o deməkdir ki, məxluqatı ləzzətləndirmək istəyində olan xeyir və ləzzət xüsusiyyəti orada “kli” xüsusiyyətində idi, buna Sonsuzluğun Malxutu deyilirdi – bu Malxut bu İşığı qəbul edirdi. İşığa “O” deyilirdi, klidən isə “Onun Adı” kimi bəhs edilirdi, və onlar “bir” idilər – yəni aralarında forma fərqi yox idi. Və bu, Yaradılış Məqsədidir.

Daha sonra isə Yaradılışın İslahı meydana gəldi. Böyük Ari deyir: “O, Öz hərəkətlərinin kamilliyini işıqlandırmaq üçün Özünü ixtisar etdi.”
Ba'al HaSulam “Or Pnimi” şərhində bunu belə izah edir: bu, utanmanın qarşısını almaq üçündür, çünki forma fərqi qəbul edənlə verən arasında ayrılığa səbəb olur. Və bundan əlavə, məlumdur ki, kökdə mövcud olmayan hər bir təzahür budaqlarda xoşagəlməz hisslərə səbəb olur. Buna görə də baş verən ixtisar və gizlənmə sayəsində aşağıdakılara almağa yönəlmiş kelimlərini elə bir şəkildə islah etmək imkanı verildi ki, onlar verməyə yönəlsin.

Və o zaman artıq verənlə alan arasında forma bənzərliyi yaranacaq. Və o zaman Yaradanın məxluqları ləzzətləndirmək istəyi ilə daxil etdiyi bütün işıq aşkar şəkildə aşağıdakılar tərəfindən qəbul ediləcək. Yenə də “Yaradan birdir və Onun Adı da birdir” deyildiyi kimi – yəni Sonsuzluq aləmində, almağa yönəlmiş kelimdə aşkarlanmış olan xeyir və ləzzət – bu işıq artıq islah olunmuş verməyə yönəlmiş kelimdə aşkara çıxacaq.

Buradan iki məsələ nəticə çıxır:

1. Almaq arzusu – bu, Yaradılış Məqsədindən qaynaqlanır. Çünki Onun arzusu məxluqları ləzzətləndirməkdir, buna görə də O, məxluqlarda xeyir və ləzzət almaq istəyini və meylini yaratdı. Və bu xüsusiyyətdən “şər başlanğıc” adlanan pislik qaynaqlanır, onun xüsusiyyəti yalnız öz xeyrinə almaqdır.

2. Vermək arzusu – bu isə Yaradılışın İslahından, yəni həyata keçirilmiş ixtisar və gizlənmədən qaynaqlanır. Bu da “xeyir başlanğıc” adlanır, çünki yalnız vermək arzusu sayəsində forma bənzərliyinə və ya birləşmə halına gəlmək olar. Bu birləşmə vasitəsilə [məxluqlar] Yaradanın məxluqları ləzzətləndirmək istəyində gizlənmiş xeyir və ləzzəti qəbul edə bilərlər. Və onda Yaradılış Məqsədi tam şəkildə gerçəkləşmiş olar.

Və beləliklə, insan müqəddəs işlə məşğul olmağa, yəni səylə işləməyə başlamaq istədikdə, onun üçün mükafat – Yaradanla birləşməyə nail olmaq olacaqsa, başqa sözlə, onun bütün hərəkətləri Göylər naminə olacaqsa, o zaman – təbiətcə Yaradılış Məqsədindən doğulmuş, yalnız özü üçün almaq istəyindən ibarət olan bədən – bütün gücü ilə müqavimət göstərir və fəryad edir: “Axı Yaradılış Məqsədi – məxluqları ləzzətləndirməkdir, və Yaradanın heç nəyə ehtiyacı yoxdur ki, aşağıdakılar Ona versinlər.”

Bu halda bədən (yəni almaq arzusu) sual verir: “Nəyə görə mən çalışmalıyam ki, hər şey Göylər naminə olsun, heç bir əvəz almadan? Axı bu, Yaradılış Məqsədinə ziddir! Əgər doğrudan da düzgün olsaydı ki, Göylər naminə işləmək lazımdır, və öz xeyrinə deyil, o zaman O, bizi niyə yalnız özümüz üçün almaq istəyilə yaratdı? O bizi vermək istəyilə yaratmalı idi, o zaman bütün məxluqlar Yaradan üçün işləyərdilər!”

Bəs sən nə demək istəyirsən? Guya Onun arzusu – məxluqları ləzzətləndirmək olduğu üçün O, bizdə almaq arzusunu yaratdı, amma sonra istəyir ki, insan Onun üçün – Yaradan naminə çalışsın? Və bu, çox böyük əzablardır – əgər bizdən tələb olunursa ki, eqoist sevgini ləğv edək və içimizdəki bütün fərdiyyəti (şəxsi “mən”i) yox edək, elə ki, bizdə öz mənfəətimiz naminə heç nə qalmasın.

Və necə ki, müdriklərimiz demişlər: “Kim ki, Göyün Adını başqa bir şeylə birləşdirir, o, dünyadan yox edilir.”
Bu o deməkdir ki, əgər insan bir hərəkəti Göylər naminə edirsə, amma bununla yanaşı, içində bir az da olsa öz mənfəəti naminə nəsə qarışdırırsa – bu artıq “başqa bir şey” sayılır. Və o, bu səbəbdən “dünyadan yox edilir” – yəni gələcək dünyadan. Başqa sözlə, insan Tövrat və əhkamlar içindəki əməyinə görə verilən mükafata layiq ola bilmir.

Beləcə ortaya çıxır ki, biz anlamırıq: nə üçün Yaradanın məxluqları ləzzətləndirmək arzusu, bizi Onun uğrunda çalışmaqda əzablara düçar etdi? Və nəyə görə O istəyir ki, biz almaq istəyimizdən imtina etdiyimiz üçün iztirab çəkək? Buna görə də biz məcburiyyətlə hərəkət etdikdə və almaq istəyimizə qarşı işlədikdə, öz bədənimizə (yəni eqoizmimizə) deyirik: “Biz ağıllı olmaq məcburiyyətində deyilik.”

Biz müdriklərin inamına inam bəsləməliyik, necə ki, onlar bizə öyrədirlər: Tövratı və əhkamları heç bir əvəz gözləmədən yerinə yetirməliyik. Və necə ki, müdriklərimiz demişlər: “O deyirdi: Ağanı mükafat almaq üçün xidmət edən qullara bənzəməyin. Ağanı mükafat üçün yox, sadəcə Ona xidmət edən qullar kimi olun.”

Başqa sözlə, biz inanmalıyıq ki, Yaradanın – Allah eləməsin – heç bir ehtiyacı yoxdur, yəni Onun bizdən bir işə ehtiyacı yoxdur. Və biz inanmalıyıq ki, bizim Onun üçün işləməyimiz – bu, şübhəsiz ki, bizim öz xeyrimizədir. Yəni məhz bunun vasitəsilə biz Yaradılış Məqsədinə – aşağıların xeyir və ləzzətə çatmasına – nail oluruq. Axı bu iş – yəni Onun üçün işləmək – Yaradılışın İslahı üçün zəruridir, necə ki, yuxarıda deyildi.

Amma bu, ağla zidd olduğuna görə, insan bunu qəbul etmək istəmir. Və hər dəfə yeni bir dəf etmə (qətiyyət) tələb olunur. Çünki hər dəf etmə yalnız o anda təsir edir, və hər dəfə yenidən güc toplamaq, dəf etmək lazımdır. Bu hal “din (məhkəmə) xüsusiyyəti” adlanır. Yəni insan hələ də ixtisar və dinin hökmü altındadır – bu isə O Zatın simasının işığının gizlənməsi deməkdir ki, hamı Yaradanın dünyanı xeyir və ləzzətlə idarə etdiyini hiss etməsin.

Əvəzində isə hər kəs görür ki, dünyada hökmranlıq edən – din (məhkəmə) xüsusiyyətidir. Axı hər kəs həm maddi, həm də ruhani səviyyədə nöqsanlar və çatışmazlıqlar hiss edir. Və o zaman insan deyir ki, dünya Elokim adı ilə idarə olunur – yəni din xüsusiyyəti ilə. Və insan inanmalıdır ki, əslində bunların hamısı mərhəmətdir. Lakin o, bu mərhəməti indi bu şəkildə hiss etməlidir, çünki hər şey islah yolu ilə gedir, və məhz bu yol vasitəsilə Yaradılış Məqsədinə – yəni xeyir və ləzzətə – çatmaq imkanı yaranır.

Buradan biz əvvəl soruşduğumuz suala cavab tapa bilərik: “Və ürəyinə qoy” ilə “AVAYA – bu, Elokim-dir” biliyi arasında nə əlaqə var?Axı insan o pilləyə çatmamışdan əvvəl – yəni onun bütün hərəkətləri Göylər naminə, başqa sözlə, “vermək naminə” adlandırılan niyyətlə olmamışdan əvvəl – o, hələ görə bilmir ki, dünyada baş verən hər şeydə Yaradan dünyanı “xeyirxah və xeyir yaradan” xüsusiyyəti ilə idarə edir.

Lakin insan buna inanmalıdır, və necə ki, deyilib: “Gözləri var, amma görmürlər.”
Yəni o baxır və görür ki, dünya “Elokim” adlanan din (məhkəmə) xüsusiyyəti ilə idarə olunur. Amma sonradan, o, verici kelimə layiq olduqda – yəni almağa yönəlmiş kelimlərini elə islah etdikdə ki, onlar vermək niyyətində olsunlar – bu da o deməkdir ki, insan artıq Yaradanın işçisi ola bilir, həm də öz “şər başlanğıcı” ilə. 

Axı “şər başlanğıc” dedikdə, yalnız özü üçün almaq arzusu nəzərdə tutulur – necə ki, yuxarıda deyildi. Və dünyada gördüyümüz bütün pisliklər bu arzudan qaynaqlanır. Bu, həmçinin insanla yaxını arasındakı münasibətə də aiddir – çünki dünyada mövcud olan bütün müharibələr, talanlar, qətllər – bunların hamısı yalnız öz mənfəəti üçün almaq istəyindən doğur.

Amma o, almaqla bağlı olan bu ləzzət istəyini elə islah etdikdə ki, o, vermək niyyəti ilə olsun – o zaman bu istək formaca Yaradanla bənzərlik qazanır. Yəni Yaradanla birləşməyə (devekut) layiq olur. Və o zaman dünyada hökm sürən ixtisar və gizlənmə ondan uzaqlaşır. Və o zaman o, yalnız xeyiri görür. Və onda o başa düşür ki, bir vaxtlar birləşməyə layiq olmamışdan əvvəl hiss etdiyi bütün hallar – bunların hamısı islahlar idi. Və bu islahlar onu forma bənzərliyinə gətirmək üçün bu şəkildə hərəkət edirdi.Beləliklə, əvvəllər o düşünürdü ki, dünya “Elokim” – yəni din xüsusiyyəti ilə idarə olunur. Amma indi görür ki, bu əslində mərhəmətdir – yəni “AVAYA” adlanan xüsusiyyətdir.

Buradan biz “Və ürəyinə qoy” (və ya başqa tərcümədə: “ürəyinə qaytar”) ilə “AVAYA – bu, Elokim-dir” biliyi arasındakı əlaqəni anlaya bilərik. Çünki insan “ürəyin qaytarılması”na layiq olmamışdan əvvəl onun qəlbi forma baxımından fərqli idi və “məkanca uzaqlıq” içindəydi. Başqa sözlə desək, yalnız öz xeyrinə almaq istəyində olan varlıq – verənlə formaca fərqlidir, və bu, “uzaqlıq” adlanır. Belə çıxır ki, forma bənzərliyi – almağın verməyə bənzədilməsi – “ürəyin qaytarılması” adlanır. Və bu da “ürəyinə qaytar” sözlərinin mənasıdır.

O zaman insan artıq görür ki, əvvəllər o, dünyanın idarəsini yalnız din xüsusiyyəti ilə – yəni “Elokim” ilə əlaqələndirirdisə, indi isə anlayır ki, “AVAYA – bu, Elokim-dir”. Yəni əvvəlcədən məlum idi ki, hər şey mərhəmət xüsusiyyəti ilə baş verir, necə ki deyilir: “AVAYA – bu, Elokim-dir.” Lakin insan “ürəyin qaytarılması”na – yəni forma bənzərliyinə layiq olmamışdan əvvəl düşünür ki, hər şey “Elokim” – yəni din və mühakimə xüsusiyyəti ilə idarə olunur.

Buradan biz tanınmış bir sualı da izah edə bilərik: əgər Yaradan İsrail xalqını Misirdən çıxarmaq istəyirdisə, nə üçün O, Musanı göndərdi ki, firondan yalvarsın və xahiş etsin, qoy o, İsrail xalqına Misirdən çıxmağa icazə versin? Axı biz görürük ki, Yaradan orada – Misirdə – atalarımız üçün möcüzələr etdi, yəni bütün bəlalar yalnız misirlilərə toxunurdu, və İsrail oğullarına heç bir bəlaların gücü çatmırdı. O zaman nə üçün Yaradan öz gücü ilə onları fironun əlindən çıxarmadı?

Sadə mənada bu suala bir çox cavablar var, amma biz bunu ruhani iş baxımından izah edəcəyik.Məlumdur ki, hər bir insan – bu, kiçik bir dünyadır, və o, yetmiş dünya xalqından və İsrail xalqından ibarətdir. Yəni insanda “İsrail” xüsusiyyəti mövcuddur – və ya “Yaşar-El” (yəni “birbaşa Yaradan tərəfə yönəlmiş”) – başqa sözlə, insan nə edirsə, hamısını Onun Adı naminə etməyə çalışır. Lakin bu xüsusiyyət klipot arasında – yəni yetmiş xalq arasında sürgündədir. Misirlilər xüsusiyyəti belə adlanır, çünki onlar insandakı “İsrail” xüsusiyyətini sıxışdırırlar. Firon – Misir padşahı isə insanda İsrail xalqı üzərində hökmranlıq edən xüsusiyyətdir.Yaradan isə istəyir ki, insanın bədəni – yəni onun daxili – özü seçim etsin. Yəni insanın içindəki pislik Ona tabe olsun. Başqa sözlə, onun bütün yığılmış şəri (eqosunu, almaq istəyini) insanın içindəki “İsrail”ə çıxmağa imkan versin…
[mətn burada kəsilmişdir].