Ruhani əməldə “Bu yerdə mənim üçün möcüzə edənə” -xeyir-duası  nə deməkdir?

Məqalə 15, 1991

Müdriklərimiz, başına möcüzə gələn və aslanın pəncəsindən xilas olan bir insan haqqında belə deyiblər. Rava ona dedi: "Hər dəfə ora gəldikdə, belə dua et: «Bu yerdə mənim üçün möcüzə edənə xeyir-dua»." Bunu ruhani iş baxımından başa düşmək lazımdır – bu, bizə nəyi öyrətməlidir?

Məlumdur ki, yaradılışın məqsədi – Yaradanın Öz varlıqlarını həzzləndirmək istəyidir. Bu məqsəd üçün Yaradan məxluqlarda həzz almaq və həzz duymaq istəyini və meylini yaratdı. Əks halda, əgər insanın həzz almaq üçün heç bir çatışmazlığı yoxdursa, o, həzz almağı bacarmaz. Axı biz təbiətdə görürük ki, insanın hər hansı bir şeyə ehtiyacı yoxdursa, o, ondan zövq ala bilmir. Məsələn, insan ac deyilsə, yeməkdən həzz ala bilmir və bu kimi hallar. Buna görə də biz görür və deyirik ki, Yaradan bizim təbiətimizi həzz və həzz almaq istəyi ilə yaratmışdır.

Burada sual verməyə ehtiyac yoxdur ki, nə üçün Yaradan məhz belə bir təbiət yaratdı? Müdriklərimizin dediyi kimi: "İnsan dünyanın yaradılmasından əvvəl nə olduğunu soruşa bilər. Bunun cavabı Yazıda verilir: «O gündən ki, Rəbb insanı yer üzündə yaratdı»." Bu o deməkdir ki, Yaradan dünyanı yaratdığı zaman niyə məhz bizim gördüyümüz kimi bir təbiət yaratdığını soruşmaq mümkün deyil. Məgər başqa bir təbiət yarada bilməzdimi? Bu barədə sual vermirik, əksinə, "Sənin əməllərindən Səni tanıyıram" prinsipinə əsasən öyrənirik. Yəni, biz yalnız müşahidə etdiyimiz əməllərdən başlamaqla dərk etməyə başlayırıq, ondan əvvəl yox.

Bununla yanaşı, biz ikinci bir təbiəti də görürük – budağın öz kökünə bənzəmək istəməsi. Yəni, məxluqatın kökü – vermək və almaq yox, vermək xüsusiyyətinə malik olan Yaradandır. Eyni şəklidə, insan "xeyirxahlıq çörəyini" yedikdə, o, utanır və bu, Zoar kitabının dilində "utanc çörəyi" adlanır. Və bu təbiətə uyğun olaraq, insanın öz alıcı kelimində, yəni Yaradanın vermək xüsusiyyətinə zidd xüsusiyyətlə aldıqda narahatlıq hiss etməsi baş verərdi. Və bu səbəbdən "ixtisar və gizlənmə" deyilən islah həyata keçirildi. Yəni, aşağı olan vermək xüsusiyyəti ilə bənzər olana qədər müqəddəslikdən xəbərsiz və gizlilik içində qalır.

Və bu barədə də soruşmazlar – niyə Yaradan utanc təbiətini yaratdı və niyə budağı kökünə bənzəməyə meyilli etdi. Bütün bunlar ona görədir ki, yaradılış aktından əvvəl nə baş verdiyini soruşmaq olmaz.

Məxluqların klisi – ləzzət almaq istəyidir. Və almaq istəyi yaradılmadan əvvəl bizim danışacağımız bir şey yoxdur. Bu klini biz Yaradanla əlaqələndiririk, yəni bu kli üzərində işləməyə ehtiyac yoxdur. Hər yaradılmış insan, əgər öz klisini korlamayıbsa, bu kli mükəmməldir. Bu o deməkdir ki, almaq istəyi görsə ki,  haradasa ləzzət ala biləcəyi bir yer var, o, dərhal ora qaçır.

Halbuki, vermək arzusu adlanan kli, insanın Yaradanla forma oxşarlığına çatmaq istəməsindən yaranır. Və  bu klini biz məxluqlara aid edirik, yəni insan bu klini özü formalaşdırmalıdır, çünki məxluq forma oxşarlığını arzulayır, bu səbəbdən əməl insanın öhdəsinə düşür. Bu, mənim atam və müəlliminin ayə haqqında dediyi kimi: "Yaradan islah etmək üçün yaratdı ." Bu o deməkdir ki, O, almaq istəyi adlanan klini yaratdı. Amma "islah etmək" məxluqlara aiddir və onlar vermək istəyi adlanan klini yaratmalıdırlar. Bu isə Yaradanın yaratdığı təbiətdə mövcud deyil. O, yaradılışı almaq istəyi kimi başlatdı, siz isə, yəni məxluqlar, vermək istəyi yaratmalısınız.

Buna görə də, insanın Yaradanın işində etməli olduğu hər şey, kli yaratmağa yönəlməlidir və bu fəaliyyət insanın yaradıldığı kliyə tam ziddir. İnsan vermək üçün işləməyə başlayanda isə, hələ öz almaq istəyinin ona bu işdə nə qədər mane olduğunu hiss etmir. Və bu, bir islahdir – insanın həqiqəti, yəni içində olan şərin ölçüsünü görə bilməməsi. Axı, şübhəsiz ki, əgər o, öz şərini görsəydi, bu işdən qaçardı və hətta onu başlamaq belə istəməzdi. Buna görə də Rambam deyir ki, əvvəlcə insan "lo lişma"ya alışdırılmalıdır, ta ki, bilik və şüur qazanana qədər, və sonra ona "lişma", yəni "vermək naminə" deyilən həqiqət açılar.

Və bilin ki, insanın özü üçün almaq istəyinin hakimiyyəti altında olması "Misir əsarəti" adlanır. Çünki insan bu işə daxil olduqda, tədricən ona yuxarıdan onun şərinin onun üzərində nə qədər hakimiyyətə malik olduğu açılır, necə ki, deyilir: "Və İsrail oğulları işgəncədən fəryad etdilər." Yəni, onlar vermək üçün işləməyə başlayanda, bunun öhdəsindən gələ bilmədiklərini gördülər, çünki misirlilər onlara hökmranlıq edirdi. Onda onlar başa düşdülər ki, öz gücləri ilə Misir əsarətindən çıxa bilməzlər, yalnız Yaradan onları çıxara bilər. Və bu möcüzə adlanır. Çünki insanın öz gücü ilə edə bilmədiyi, yalnız yuxarıdan kömək sayəsində mümkün olan hər şey möcüzə adlanır. Və bu, Misirdən çıxış möcüzəsidir.

Və bilin ki, insan Yaradanla vəhdətə çatmaq istədikdə, onun yüksəlişlərı və düşüşləri olur. Qayda belədir ki, düşüş zamanı, insan ümidsizliyə düşəndə, bəzən "sədaqətlə çalışdığı hər şeyə görə peşman olur", bu isə "keçmiş [yaxşı əməllərindən] peşman olma" deməkdir və ümumiyyətlə Yaradanın işindən qaçmaq istəyir. Və birdən ona yuxarıdan bir oyanış gəlir, və o, Yaradan üçün çalışmağa həyat gücü və meyl alır və bir vaxtlar düşdüyü düşüşi unudur, yüksəlişindən məmnun qalır. Lakin insan yüksəlişdən nə qədər həzz alırsa, bu ancaq onun düşüş zamanı şərin hakimiyyəti altında olduğu ölçüdə mümkündür.

Bilin ki, insan əsarətdə olduğunu hiss edirsə, bu, yalnız əsarətlə deyil, onun hiss etdiyi şər və əzablarla ölçülür. Və əgər o, özünün məcburi işlədiyini və əsarətçilər tərəfindən istədiklərinin yerinə yetirildiyini görüb əziyyət çəkirsə, öz istədiyini etmək imkanına sahib olmursa, və onu idarə edən dünya millətləri (bədənindəki), nə tələb etsələr, məcburən onu yerinə yetirirsə və onlara qarşı çıxmağa gücü yoxdursa, bu əzablardan qurtulmaq istəyinə uyğun olaraq azadlıqdan nə qədər həzz alacağı müəyyənləşir.

Necə ki, Tövratda yəhudi kölə haqqında deyilir: "Əgər yəhudi kölə alsan, altı il xidmət edəcək, yeddinci ildə isə azad olacaq, heç bir fidyə ödəmədən." Təbii ki, kölə azad olmasına sevinməlidir, çünki artıq özünü idarə edə bilər və onun üzərində heç bir ağası yoxdur. Amma biz görürük ki, Tövrat belə deyir: "Əgər kölə deyərsə: mən ağamı, arvadımı və uşaqlarımı sevirəm, azad olmayacağam." Bu, o deməkdir ki, elə bir vəziyyət var ki, insan kölə olaraq qalmaq istəyir. Bununla belə, başqa bir yerdə deyilir: "Və yadına sal ki, sən Misirdə kölə idin."

Bu o deməkdir ki, kölə olmaq pisdir, lakin yenə də bəzən insan kölə qalmaq istəyir. Əgər belədirsə, onda niyə deyilir: "Və yadına sal ki, sən Misirdə kölə idin?" Axı kim deyir ki, kölə olmaq mütləq pisdir? Axı elə insanlar var ki, kölə olmağa razıdırlar, necə ki, yuxarıda deyildiyi kimi, kölə deyir ki, o, ağasını sevir.

Lakin əsarət insanın bu əsarətdə hiss etdiyi əzab və ağrıya görə ölçülür. Azadlıqdan nə qədər sevinc əldə edə biləcəyimiz isə, bu əzablardan nə qədər əziyyət çəkdiyimiz və onlardan qurtulduğumuz ölçüdədir. Və bu, nur və kli kimidir, yəni hiss olunan əzablar – klimlərdir ki, əgər biz bu əzablardan azad olsaq, onlara nur daxil ola bilər.

Buna görə də, Misir əsarətində Tövrat deyir: "Və yadına sal ki, sən Misirdə kölə idin", bu isə o deməkdir ki, kölə olmaq o qədər pisdir ki, Misirdə İsrail xalqı böyük əzablar çəkirdi. Buna görə də deyilir "yadına sal", yəni orada çəkliən əzabları xatırlamaq vacibdir. Və o zaman Misirdən azad olarkən sevinmək üçün əsas olur.

Misirdə baş verənlər haqqında isə Tövratda deyilir: "Və həmçinin Mən İsrael oğullarının fəryadını eşitdim, onları misirlilər kölə etdilər, və Mən əhdimi xatırladım." Belə çıxır ki, Misirdə kölə olduqları zaman, necə ki, deyilir: "Fironun Misirdəki kölələri idilər", onlar əzab çəkirdilər. Və yenə deyilir ki, "Və İsrael oğulları işin ağırlığından fəryad etdilər", buna görə də bizə Misiri xatırlamaq əmr edilmişdir, necə ki, deyilir: "Sənin ömrün boyu Misirdən çıxış gününü xatırlayasan."

Buradan belə nəticəyə gəlirik ki, "nur klisiz olmaz və həsrət olmadan dolum olmaz" prinsipi ilə uyğun olaraq, biz artıq Misirdən çıxsaq da, bu azadlığa sevinməliyik. Buna görə də, Misir əsarətini xatırlamaq bizə tapşırılmışdır, yəni İsrael xalqının Misir əsarətində necə əzab çəkdiyini xatırlamaq və təsəvvür etmək. O zaman biz də bu gün Misirdən azad olmağın sevincini yaşaya bilərik.

Əks halda, yuxarıda göstərilən səbəbə görə, Misirdən azad olmağa sevinə bilmərik, çünki əzablar sevincin qəbul edilməsi üçün kelim adlanır. Buna görə də biz görürük ki, yəhudi kölə azad olmaq istəmir. Və sual vermək lazım deyil ki, necə ola bilər ki, kimsə azadlığa çıxmaq istəməsin? Cavab isə yuxarıda deyilənlərdədir: O, kölə olmağın əzabını hiss etmir, buna görə də azad olmaq istəmir. Necə ki, Tövratda deyilir: "Mən ağamı, arvadımı və uşaqlarımı sevirəm, azad olmayacağam." Lakin Misir əsarəti ilə bağlı deyilir: "Misirdən çıxış gününü xatırlayasan", çünki orada əzab çəkirdilər, necə ki, deyilir: "Və İsrail oğulları işin ağırlığından fəryad etdilər."

Bundan başa düşürük ki, əvvəllər soruşduğumuz – "insan niyə onun üçün möcüzə baş vermiş yerdə xeyir-dua deməlidir?" sualının mənası ruhani işdə nədir. Məsələ burasındadır ki, yuxarıda deyildiyi kimi, insan vermək naminə işləməyə başladıqda, o, yüksəliş və düşüş hallarından keçir.

Yüksəliş – insanın almaq istəyinin hakimiyyəti altında olduğu və onun bütün istəklərini yerinə yetirməyə məcbur qaldığı bir dövrü geridə qoyduqdan sonra gəlir. İnsan ona qarşı çıxmaq və onun səsinə qulaq asmamaq istəyirdi, lakin almaq istəyi ondan daha güclü idi və insan Yaradandan uzaq olmağın əzabını hiss edirdi.

Bundan sonra o, yuxarıdan oyadılış aldı və yenidən müqəddəsliyə bir qədər yüksəliş hiss etməyə başladı. İnsan o anda Yaradan qarşısında "şamın məşəl qarşısında əriməsi kimi" yox olmaq istəyir və yüksəliş halından həzz alır. Lakin insan hələ də yüksəlişdən ruhani işdə irəliləyiş əldə etməyə qadir deyil, çünki o, indi Yaradandan aldığı yaxınlaşmanı dəyərləndirmir, çünki onun kli yoxdur.

Yəni, yüksəliş anında insan artıq bir vaxtlar yaşadığı düşüşü unudub. Və baxmayaraq ki, indi özünü Yaradana yaxın hiss edir və bunu qiymətləndirir, lakin dərhal unudur. Buna görə də onun kli, yəni ehtiyacı yoxdur ki, bu vəziyyəti qiymətləndirə bilsin, necə ki, deyilir: "nurun üstünlüyü qaranlıqdan gəlir." Buna görə də yüksəlişin gətirməli olduğu irəliləyiş baş vermir.

Ona görə də yüksəliş anında insan xatırlamalıdır və deməlidir ki, onun indi yaşadığı yüksəlişin olduğu yerdə, əvvəllər düşüş olmuşdu. Və Yaradan onu xilas etdi, onu dibdən, uçurumun dibindən çıxardı, və onu "ölüm" adlanan, yəni Yaradandan uzaqlıq halından qurtardı. Və insan müəyyən mənada Yaradana yaxınlaşmağa layiq oldu ki, bu da "Həyat Mənbəyinə müəyyən dərəcədə yapışmaq" adlanır.

Və insan Yaradana şükr duası etməlidir ki, indi daxil olduğu hal – əvvəllər əzab çəkdiyi haldır, amma indi Yaradanın sayəsində o, yaxşı ruh halında, Yaradanın onu yaxınlaşdırmasından həzz alır. Və o, yeni xisaron klimləri əldə edib, hansı ki, indi yaşadığı yüksəliş halı ilə dolacaq.

Belə çıxır ki, o, sevinc nurunu yeni əldə etdiyi klimlərə cəlb edir. Bu da onun başına gələn möcüzəni görməsi sayəsindədir – Yaradan onu xilas etdi. Buna görə də o, əzablara baxanda, sanki o anda əzab çəkir və həmin an onları həzzlə doldurur.

Beləliklə, insan düşüş halını təsəvvür etməsi sayəsində, indi əldə etdiyi yüksəliş həmin yeni klimlərdə yayılır, "nur klisiz ola bilməz" qaydasına uyğun olaraq. Buna görə də yüksəliş anında insan keçmişdəki düşüşini xatırlamağa başlayanda, düşüş zamanı çəkdiyi əzablar elə klimlər olur ki, onlar vasitəsilə yüksəliş nuru yayıla bilər.Bu da yuxarıda sürgün və azadlıq haqqında deyilənlərə bənzəyir. Yəni sürgündə hiss edilən əzablar ölçüsündə insan azadlıqdan həzz ala bilər. Başqa sözlə, sürgün – azadlıq üçün klimlərdir. Yəni azadlıq insana yalnız əldə etdiyi sürgün kelimləri ölçüsündə dolğunluq verə bilər.

Və bu, işdə belə izah olunur ki, insan düşüş halını təsəvvür edir. Bu da müdriklərin dediyi kimi: "İnsan həmin yerdə möcüzənin onun üçün baş verdiyini deməlidir" .Və əzabları təsəvvür etməyin müxtəlif yolları var. Məsələn, səhər yuxudan qalxmaq istəyən insanı götürək. O, zəng çalmış saatı qurub. Lakin saat çalanda, bədən qalxmaq istəmir və indi yataqdan qalxsa, əzab çəkəcəyini hiss edir. Amma yenə də özünü məcbur edərək qalxır və tədris evinə gəlir.

Və orada oturub oxuyan insanları görəndə, dərsə qatılmaq arzusu və həvəsi alır, sevinc və yüksək ruh halına gəlir. O zaman artıq necə yataqdan qalxıb dərs evinə gəldiyini unudur.Əgər insan, sevincin mövcud olduğu yeni kelimlər əldə etmək istəyirsə, onda o, yataqdan qalxmaq anını xatırlamalıdır – o vaxt onda hansı istək var idi və indi hansı ruh halındadır. O zaman o deyə bilər: "Məni bu yerdə möcüzə ilə xilas edən mübarəkdir!" Yəni Yaradan ona indi Özünə yaxınlaşmaq fürsəti verib.Və bunun sayəsində o, yeni kelimlər əldə edir ki, həmin kelimlərdə Yaradanın onu Özünə yaxınlaşdırmasından qaynaqlanan sevinc yayıla bilər. Necə ki, yuxarıda izah edildi.

Və beləliklə, insan özünü hər şeydə vərdiş etdirməlidir – əzab vaxtı ilə həzz vaxtını müqayisə etmək və möcüzə üçün bərəkət etmək, çünki Yaradan onu əzabdan həzz halına çıxardı. Bunun sayəsində o, Yaradana şükr etməyə və indi yeni kelimlərdə həzz almağa nail olacaq. Bu kelimlər isə ona, bu iki zaman kəsiyini müqayisə edərkən əlavə olunub. Bunun sayəsində insan işində irəliləyə bilər.

Bu, atam və müəllimim dediyi kimidir: “İnsanın Yaradandan böyük və ya kiçik bir şey alması vacib deyil. Əsas olan, insanın Yaradana nə qədər təşəkkür etməsidir. Və insanın təşəkkürü ölçüsündə, Yaradanın ona verdiyi şey açılır.” Buna görə də insan həmişə təşəkkür etməyə çalışmalıdır. Yəni Yaradanın hədiyyəsini qiymətləndirməli, Ona yaxınlaşmaq üçün çalışmalıdır. Buna görə də insan, yüksəliş zamanı düşüş anında hansı vəziyyətdə olduğunu gördükdə – yəni düşüş zamanı hansı hissləri yaşadığını – artıq “nurun üstünlüyü qaranlıqdan doğur” ifadəsinin mənasını qiymətləndirə bilər.

Və onda artıq sevinc almaq üçün yeni kelimlər yaranır və o, Yaradana təşəkkür edə bilir. Bu barədə deyilmişdir ki, insan deməlidir: “Bu yerdə mənə möcüzə edən mübarəkdir”, yəni indi yüksəliş halında olduğu üçün. Çünki əgər əvvəlcə düşüş olmasaydı, yüksəliş mümkün olmazdı.Lakin sual yaranır: düşüş necə ola bilər ki, insan əvvəlcə yüksəlişdə olmamış və oradan enməmişdir? Cavab budur ki, ümumiyyətlə hər bir insan düşünür ki, onda hər şey qaydasındadır. Yəni insan ətrafındakı insanlardan daha pis olduğunu görmür. Buna görə də həyat axarı ilə üzür.

Yəni, bir az oxuyur, bir az dua edir, bir az ianə verir, yaxşı əməllərlə məşğul olur və sair. Və insanın əsas qayğısı odur ki, ləyaqətli qazanc əldə etsin, yaxşı bir mənzili və şəraiti olsun və s. Çünki insan özünü rahat hiss edir, əgər o, Yaradanla münasibətlərini nizamlayıbsa – Yaradan üçün nə qədər işləməli olduğunu müəyyənləşdiribsə – və əgər müəyyən etdiyi ruhani öhdəlikləri yerinə yetirirsə, o zaman özünü kamil bir insan hesab edir.Və artıq öz maddi vəziyyətinin yaxşılaşdırılması ilə məşğul olmağa haqqı olduğunu düşünür. Və insan həmişə görür ki, nə qədər çalışsa da, maddi cəhətdən tam kamilliyə çatmaq olmur və o, həmişə başqalarına nisbətən çatışmazlıq içindədir. Və bu o deməkdir ki, insan kamil bir vəziyyətdədir.

Və insanın xidməti vermək niyyəti ilə başlayanda, düşüş vəziyyətinə düşür. Çünki görür ki, göylər naminə deyilən şeydən nə qədər uzaqdır. Nəticədə, əvvəlki vəziyyəti ilə müqayisədə aşağı düşdüyünü hiss edir. Əvvəllər sadəcə olaraq Tövratı və ehkamları yerinə yetirməyi düşünürdü və vermək niyyətinə diqqət yetirmirdi. Daha sonra insan yuxarıdan oyadılma alır və özünü Yaradanın qarşısında məşəl qarşısında şam kimi ləğv etməyə başlayır, düşüş vəziyyətini unudur.

O zaman, indi yüksəliş anında olarkən, insan “Bu yerdə mənə möcüzə edən mübarəkdir” deməlidir. Yəni əvvəl o, sanki yol qəzasına uğramış bir vəziyyətdə idi və ruhani həyata qarşı huşsuz qalmışdı. Yəni, tamamilə unutmuşdu ki, vermək üçün işləmək lazımdır. Və sonra Yaradan ona kömək etdi və o, ölülərdən dirildi, yəni yenidən Yaradanla əlaqə qurdu.

Bu mənzərə sayəsində o, yeni kelimlər əldə edə bilər ki, Yaradanın ona kömək etdiyindən aldığı sevinc nurunu qəbul edə bilsin.Lakin bilmək lazımdır ki, insan Yaradandan ona Öz işində yaxınlıq bəxş etməsini istədikdə, yəni ruhani xidməti göylər naminə yerinə yetirməyi dilədikdə, düşünür ki, Yaradan onun duasını eşitmir. Çünki dəfələrlə dua edib və elə bil ki, Yaradan – (deyə düşünmək qorxunc olsa da) – onun duasını eşitmir.

Bu barədə atam və müəllimim dedi ki, insan inanmalıdır: əgər indi Yaradana dua edirsə, qoy deməsin ki, dua etməyə özü oyandı, Yaradan onu yaxınlaşdırması üçün dua etməyə özü qərar verdi. Əksinə, insan dua etməyə getməzdən əvvəl, Yaradan artıq onun duasına cavab vermişdi.Bu o deməkdir ki, insan qiymətləndirməlidir ki, o, indi Yaradana dua edə bilir. Çünki bu, Yaradanla əlaqəsi olduğunu göstərir və bu, çox vacibdir. Və insan Yaradanın ona Özünə dua etmək istəyi və meyli bəxş etdiyinə görə sevinc hiss etməlidir.

Yuxarıda deyilənlərə əsasən, müdriklərin söylədiyi bu kəlam izah olunmalıdır: “Rabi Şimon bar Yoxay dedi: Gəl və bax, İsrail Yaradan üçün necə əzizdir! Çünki haraya sürgün edilsələr də, Şxina onların yanındadır.”Burada “İsrailin sürgünü” anlayışı, insanın içində olan İsrail xüsusiyyətinin Yaradandan uzaqlaşması deməkdir. Başqa sözlə, insan İsrail xüsusiyyətinin – Yaşar-El (Yaradana düz yönəlmiş) istəyinin – yəni insanın hər şeyi göylər naminə etməli olduğu istəyin sürgündə olduğunu hiss edir. O, bu istəyin, dünyəvi arzuların hakimiyyəti altında qaldığını görür və bundan dolayı dərin peşmanlıq hissi keçirir.

Və sual yaranır: niyə məhz indi insan Yaradandan uzaq olduğunu hiss edir? Axı bundan əvvəl o, daha gdüşüş bir mənzil almaq, daha gözəl mebel əldə etmək və s. kimi şeylərdə çatışmazlıq hiss edirdi. Amma birdən başqa bir uzaqlıqdan – Yaradandan uzaq olmaqdan – əziyyət çəkməyə başlayır.

Cavab budur ki, “Şxina onların yanındadır”, yəni məhz Şxina insana bu hissi verir ki, o, Yaradandan uzaqdır.Və bu, yuxarıda deyilənlərə uyğundur: insan Yaradana dua etməyə başlamazdan əvvəl, Yaradan artıq ona dua etmək üçün istəyini və meylini vermişdir.