Barux Şalom HaLevi Aşlaq (Rabaş)

Ruhani işdə əhd bağlamaq nədir

Məqalə 31, 1986/7

Yazıda deyilir: «Yaradanın, sənin Rəbbinin əhdinə daxil olmaq və Onun bu gün səninlə bağladığı ciddi andını qəbul etmək üçün»1. Raşinin izahı: «Əhdə daxil olmaq [sözbəsöz: əhdin arasından keçmək]» – keçmək vasitəsilə. Əhd bağlayarkən belə etmək adət idi – yarısı buradan, yarısı oradan, və onların arasından keçirlər»2. Həmçinin orada deyilir: «Və bu əhdi təkcə sizinlə bağlamıram…, həm bu gün burada bizimlə Yaradanın, rəbbimizin qarşısında duranlarla, həm də bu gün burada bizimlə olmayanlarla»3.

Və başa düşmək lazımdır:

Ruhani işdə «əhd bağlamaq» nədir. Yəni əhd bağlamaq bizə nə verir ki, bunun sayəsində işdə islah baş versin.

Raşinin dediyi «yarısı buradan» – bu ruhani işdə bizə nəyi göstərir.

«Bu gün burada bizimlə duranlarla və bu gün burada bizimlə olmayanlarla» – işdə bu nəyi göstərir. Ruhani işdə bu iki zaman nədir?

Ağam, atam və müəllimim «əhd bağlamağın» mənasının nə olduğunu dedi. Çünki ilk baxışda bu, artıq bir şey kimi görünür. Axı nə üçün onlar bir-biri ilə əhd bağlasınlar, əgər artıq ümumi razılığa gəliblərsə ki, bir-birlərini sevməlidirlər? Hər halda, əgər onlar bir-birlərini sevirlərsə, əhd bağlamaq bizə nə əlavə edir? Və o dedi: çünki bəzən elə bir vəziyyət yarana bilər ki, hər biri digərində onunla lazım olduğu kimi davranmadığını görər. Bu halda o, digərinə nifrət etməlidir.

Amma o, onunla əhd bağladıqda, bu o deməkdir ki, hətta onun lazım olduğu kimi davranmadığını görsə belə, bilikdən yuxarı gedir və deyir: «Mən onunla əhd bağladığıma görə, əhdimi pozmayacağam».

Belə çıxır ki, əhd indiki vaxta yox, gələcəyə aiddir. Çünki aralarındakı sevgi soyuyarsa, buna görə onlar əhd bağlayırlar ki, gələcəkdə də indiki kimi olsun.

Məlumdur ki, Tövrat və ehkamların əsas işi «lişma»ya aparan yolla getməyə başlayanda başlayır. Yəni insan işə başlayanda «lo lişma»dan başlayır, necə ki, müdriklər deyiblər: «İnsan həmişə Tövrat və ehkamlarla lo lişmada məşğul olmalıdır, çünki lo lişmadan lişmaya gəlirlər»4.

Buna görə də onun işinin başlanğıcı istəklə idi, çünki o görürdü ki, Tövrat və ehkamları yerinə yetirməklə həyatda xoşbəxtliyə çatacaq. Əks halda o başlamazdı. Buna görə işin əvvəlində – yəni o hələ də lo lişmada məşğul olanda, bütün işi boyu alacağı mükafata baxanda – onda işləməyə güc olur.

Çünki maddiyyatda da insan o yerdə işləməyə öyrəşib ki, orada əməyinə görə maaş alacağını bilir. Əks halda insan boş yerə – öz xeyri naminə olmasa – işləyə bilməz. Və yalnız bu işdən özü üçün fayda çıxacağını görəndə, onda istək və həvəslə işləməyə güc tapır. Çünki o zaman işə yox, mükafata baxır.

İnsan başa düşürsə ki, bu sahibin yanında əvvəlki sahibin yanında aldığı maaşdan bir neçə dəfə artıq alır, onda iş çətinlik sayılmır. Başqa sözlə, mükafat nə qədər böyükdürsə, iş də bir o qədər yüngül və kiçik görünür.

Buradan ruhani işə aid olaraq belə izah etmək olar ki, «əhd bağlamaq» o deməkdir ki, insan işi öz üzərinə götürəndə, hətta lo lişmada olsa belə, Yaradanla əhd bağlamalıdır ki, istəyi olub-olmamasından asılı olmayaraq Ona xidmət etsin.

Lakin başa düşmək lazımdır ki, bu istək nədən asılıdır. O, yalnız ödənişdən asılıdır. Başqa sözlə, böyük mükafat veriləndə işləmək istəyi dayanmaz. Və yalnız ödəniş şübhə altına düşəndə işləmək istəyi yox olur və o, istirahətə keçir. Başqa sözlə, o, istirahətdə daha böyük dad hiss edir. Hətta o dərəcəyə qədər ki, deyir: «Mən işdən imtina edirəm. Bu işi kim istəyirsə, qoy o etsin, çünki bu mənlik deyil».

Və əhd bağlamaq o zaman baş verir ki, hətta «lo lişma»da olsa belə o, işə başlayıb. Və indi onda işləmək istəyi olduğuna görə – yoxsa kim onu ruhani işə girməyə məcbur edərdi? – insan indi əhd bağlamalı və deməlidir ki, hətta eniş vaxtı gəlsə, yəni onda işləmək istəyi olmasa belə, hər halda o, öz istəyinə diqqət etməməyi və sanki onda istək varmış kimi işləməyi öz üzərinə götürür. Və bu, əhd bağlamaq adlanır.

Lakin başa düşmək lazımdır ki, onun eniş vəziyyətinə gəlməsinin səbəbi nədir. Axı maddiyyatda biz görürük ki, insan mükafat almaq üçün işləyir və orada enişlər və yüksəlişlər olurmu? Bəs nə üçün Yaradanın işində biz görürük ki, yüksəlişlər və enişlər var? Bunu iki müstəvidə başa düşmək lazımdır:

Hətta «lo lişma» vəziyyətində də, yəni o, mükafat almaq üçün işləyəndə də. Lakin mükafatı inam mənasında başa düşmək olar. Çünki «ehkamın mükafatı bu dünyada yoxdur»5. Bu o deməkdir ki, ehkamın mükafatı bu dünyada alınmır, onu gələcək aləmdə alacaq, necə ki, deyilir: «“Bu gün onları yerinə yetirmək”6, sabah isə mükafat almaq»7, – yəni gələcək aləmdə.

Çünki mükafatın əsası inamdan asılıdır, necə ki, deyilir (Avot traktatı, 2-ci fəsil, 16-cı mişna): «Və Sahibin etibarlıdır ki, zəhmətinin əvəzini sənə verəcək və bil ki, salehlərin mükafatı uzaq gələcəkdədir». Və məlumdur ki, inamla bağlı yüksəlişlər və enişlər var, çünki bütün inam – bilikdən yuxarı inanmaqdır.

İzah budur ki, bəzən insanda biliklə ziddiyyət təşkil edən yerdə bilikdən yuxarı getməyə güc olur. Məsələn, inam biliklə iyirmi faiz ziddiyyət təşkil edir və o, biliklə zidd olan həmin iyirmi faizi aşa bilir.

Amma bəzən görür ki, indi dəyişiklik baş verib, çünki inam biliklə otuz faiz ziddiyyət təşkil edir. Bu dərəcədə isə o hələ möhkəmlənməyib ki, özünü aşa bilsin və inam xüsusiyyətində gedə bilsin. Buna görə də o, inam xüsusiyyətinin ona nur saçdığı vəziyyətdən enməyə məcbur olur. Və bu, onda enişlər və yüksəlişlər yaradır, çünki bu, onun dəfetmə gücündən asılıdır. Maddi mükafatda isə başqa cürdür, orada inam ödənişlə bağlı deyil. Buna görə də maddi işdə enişdən danışmaq olmaz, yuxarıda deyildiyi kimi. Çünki ödəniş bu dünyada verilir və inama ehtiyac yoxdur.

«Lişma» vəziyyətində isə onun işinə görə heç bir mükafat yoxdur. Və enişlərin səbəbi də eynidir, çünki o, bütün işini inam üzərində qurur. Lakin fərq mükafatda deyil, Sahibdədir. Yəni o, Sahibə nə qədər inanırsa, Onun o qədər vacib olduğuna və Ona xidmət etməyə dəyər olduğuna inanır. Yəni Padşahlar Padşahına xidmət etmək böyük şərəfdir, «sənə zəhmətinin əvəzini verəcək».

Yəni işin mükafatı Yaradanın böyüklüyünə olan inam dərəcəsindən asılıdır. Çünki yaradılışın təbiətində belə qoyulub ki, insan mühüm bir şəxsə xidmət edəndə böyük həzz alır. Məşhur misalda olduğu kimi, görürük ki, böyük bir rav gələndə və o, kimdənsə yükünü taksiyə qədər daşımağı xahiş edəndə, yükdaşıyan, şübhəsiz, bunun üçün pul alacaq. Amma rav bunu şagirdə versə, şagird, şübhəsiz, əməyinə görə heç bir haqq almaz. Çünki ravuna etdiyi xidmət onun mükafatıdır və ona bundan artıq heç nə lazım deyil.

Və buradan belə izah olunur: «Və Sahibin etibarlıdır» – başqa sözlə, o, Yaradanın böyüklüyünə hansı inam ölçüsü ilə inanırsa, mükafatın böyüklüyü də həmin ölçü ilə, yəni Yaradanın böyüklüyünə olan inam ölçüsü ilə ölçülür.

Buna görə də belə çıxır ki, o, Yaradanın çox böyük olduğuna inanırsa, onun mükafatı da çox böyük olur. Əgər onun Yaradanla bağlı inamı o qədər böyük deyilsə, avtomatik olaraq mükafat da o qədər böyük olmur. Və buna görə də belə çıxır ki, istər onun işi «lişma» olsun, istərsə də «lo lişma», hamısı yalnız inam üzərində qurulub. Lakin fərq aşağıdakındadır:

«Lo lişma»da inam mükafata aiddir, «lişma»da isə inam kimin üçün işlədiyimizə aiddir. Başqa sözlə, həzzin böyüklüyü Yaradanın böyüklüyündən asılıdır. Müdriklərin dediyi kimi (Avot traktatı, 2-ci fəsil, 14-cü mişna): «Ravvin Elazar deyir: bil ki, kimin üçün zəhmət çəkirsən və Sahibin kimdir ki, zəhmətinin əvəzini verəcək».

Və bu, yuxarıda deyildiyi kimidir ki, Sahibin böyüklüyünə inanmaq lazımdır. Çünki «sənə zəhmətinin əvəzini verəcək» bundan asılıdır. Yəni mükafatın böyüklüyü Sahibin böyüklüyündən, yəni Yaradanın böyüklüyündən asılıdır. Yəni həzzdə fərq var – şəhərin böyük adamına xidmət etmək, ya ölkənin böyük adamına xidmət etmək, ya da bütün dünyanın böyük adamına xidmət etmək. Və mükafat bununla ölçülür, yəni o, Padşahın böyüklüyündən asılıdır.

Və əsas inam olduğuna görə, burada yüksəlişlər və enişlər var. Və bu ona görədir ki, insan daimi inama layiq olana qədər mütləq yüksəlişlər və enişlər olur. Və deyilənlərdən belə çıxır ki, aralarındakı sevgi soyuyacaq bir vaxt gələ bildiyinə görə, o, indi, işinin əvvəlində, ali idarəçiliyin boyunduruğunu öz üzərinə götürür, qoy bu, əhd bağlamaqla olsun – bədən Yaradan üçün işləməyə razı olsun ya olmasın, o, hər şeyi öz üzərinə götürür ki, heç bir fərq olmasın. Və o deyəcək: «Bir dəfə dedim və dəyişməyəcəyəm. Mən bilikdən yuxarı gedəcəyəm, işin əvvəlində əhd bağlayarkən öz üzərimə götürdüyümə əsaslanaraq».

Və buradan başa düşəcəyik ki, Raşi necə izah edib: «Əhdə daxil olmaq [sözün həqiqi mənasında: əhddən keçmək]» – keçmək vasitəsilə. Əhd bağlayarkən belə qəbul olunmuşdu – yarısı buradan, yarısı oradan, və onların arasından keçirdilər»9. Və bunu yuxarıda deyilənə uyğun izah etmək lazımdır ki, beləliklə əhd bağlayanlar işarə edirdilər ki, bəzən elə bir vaxt gəlir ki, arada bir sədd [həmçinin yarı10] buradan olacaq – yəni birini ayıran sədd – və oradan da bir sədd, yəni o birində də onu ayıran sədd var.

Yəni hər ikisində aralarındakı mövcud sevgini kəsən bir sədd olsa belə, hər halda onlar indi bir-birindən ayrılmamağı və aralarında bağlanmış əhdi xatırlamağı öz üzərlərinə götürürlər. Və beləliklə onların əhdi pozulmaya bilər. «Onların arasından keçirlər» – bu o deməkdir ki, aralarında yaranmış ayrılığı keçirlər. Və bütün bunlar əhd bağlamaq sayəsindədir.

Ruhani işdə izah belə olacaq ki, insan Yaradanla əhd bağlamalıdır. Çünki indi o, ruhani işə başlayıb və indi, şübhəsiz, onda Yaradanla sevgi var – yoxsa kim onu indi ali idarəçiliyin boyunduruğunu qəbul etməyə məcbur edərdi? Və o, indi Yaradanla əbədi olaraq əhd bağlamalıdır. Yəni elə bir vaxt gəlsə ki, onun Yaradanla sevgisinin soyuduğunu hiss etsin, Yaradanla bağladığı əhdi xatırlasın.

Lakin ruhani işdə yadda saxlamaq lazımdır ki, Yaradanla insan arasında bağlanan əhddə sevgi yalnız insan tərəfindən Yaradanla bağlı soyuya bilər. Bəs necə demək olar ki, Yaradanın sevgisi soyuyacaq? Yəni əhd onların ikisi arasında bağlandığına görə, belə çıxır ki, hər ikisində əhdlə bağlı eniş baş verə bilər. Lakin Yaradanın özündə necə dəyişiklik və ya eniş ola bilər?

Və mənim sahibim, atam və müəllimim dedi ki, insanla Yaradan arasında «Su necə üz-üzədirsə, insanın qəlbi də insana elədir» prinsipi işləyir. Və o, ayəni (Ki Tisa, dördüncü) belə izah edirdi: «Və indi, əgər Sənin gözlərində lütf tapmışamsa, mənə Öz yollarını bildir, Səni tanıyım və Sənin gözlərində lütf tapım».

Və o soruşdu: Musa haradan bilirdi ki, «əgər Sənin gözlərində lütf tapmışamsa» deyə bildi? Və cavab verdi: çünki bundan əvvəl deyilmişdi: «Sən dedin: Mən səni adla tanıyıram və sən də Mənim gözlərimdə lütf tapmısan», – buradan Musa bilirdi ki, Yaradanın gözlərində lütf tapıb, çünki Yaradan Musanın gözlərində lütf tapmışdı və bu qaydaya görə işləyir: «Su necə üz-üzədirsə, insanın qəlbi də insana elədir» (Məsəllər, 27:19).

Və buradan belə izah etmək lazımdır ki, insanın sevgisinin soyuduğu və özünü enişdə hiss etdiyi deyiləndə – yəni indi onun Yaradanla işi başlanğıcındakı kimi o qədər də güclü sevgisi olmadığını hiss etməsi – bu, insana elə gəlir ki, Yaradan da onu sevmir və insanın Yaradandan istədiyi şeylərlə bağlı onun duasını eşitmir. Və bu, insanda daha böyük eniş yaradır. Çünki insan «Axı Sən hər ağzın duasını eşidirsən» deyilənə şübhə etməyə başlayır. Və o zaman düşünür ki, Yaradanın məxluqlarla heç bir əlaqəsi yoxdur. Və bu, onda böyük enişlər yaradır, çünki hər dəfə o, inam baxımından daha da zəifləyir.

Belə çıxır ki, Yaradanla bağlı heç bir dəyişiklikdən danışmaq mümkün olmasa da, insan onları hiss edir – «Su necə üz-üzədirsə» prinsipinə görə. Və bu, qaydaya tabedir: ruhaniyyətdə müşahidə olunan bütün dəyişikliklər tamamilə alanlardan asılıdır.

Və deyilənlərdən bizim verdiyimiz sualı başa düşəcəyik: işdə «bu gün burada bizimlə Yaradanın, Rəbbimizin qarşısında duranlarla» nə deməkdir. Yəni əhd bağlamaq həm də o halda baş verir ki, o, bu gün Yaradanın qarşısında dayanır, bu da yüksəliş zamanı baş verir… Lakin o, öz üzərinə götürür ki, hətta eniş vaxtı gəldikdə belə, bu «və bu gün burada bizimlə olmayanlarla» – «Yaradanımızın, Rəbbimizin qarşısında» dayanmadığını hiss etdiyi vaxtda belə – hər halda, bilikdən yuxarı bunu qəbul edir ki, heç nəyə baxmayacaq və bağlanmış əhdi xatırlayacaq ki, o, pozulmaz olsun.