Ruhani işdə insanın ayaqları altında tapdaladığı yüngül ehkamlar" nə deməkdir?

Məqalə 41, 1990

"Əgər bu ehkamları dinləsəniz, onları qoruyub yerinə yetirsəniz, onda Qüdrətli  Yaradan, Sənin  Atalarına and içdiyi əhdini və mərhəməti qoruyacaq" ayəsi ilə bağlı. Rashi izah edir: "Əgər insanın ayaqları ilə tapdaladığı yüngül ehkamları dinləsəniz, 'onda qoruyacaq' – Yəni O, sənə verdiyi vədini qoruyacaq." Sitatın sonu.

 Burada başa düşmək lazımdır: bu hansı şərtdir ki, əgər insan yüngül ehkamları yerinə yetirərsə, Yaradan vədini yerinə yetirər? Bu, o deməkdirmi ki, əks halda O, atalarınıza and içdiyi vədini yerinə yetirə bilməz? Həmçinin ayənin əvvəlində çoxluq formasında – "siz qoruyacaqsınız və yerinə yetirəcəksiniz" – deyildiyi halda, sonunda tək şəxsə keçid edilməsi – "O, sənin üçün qoruyacaq" – nə deməkdir?

 Bu sualları başa düşmək üçün, əvvəlcə ümumilikdə 613 ehkamın nə olduğunu anlamaq lazımdır. Zoar kitabının müqəddiməsində deyilir: "Tövratın ehkamları Zoar dilində 'pikudin' (əmanətlər) adlanır, amma həm də 613 'eytin' (məsləhət) adlanırlar. Fərq ondadır ki, hər şeyin bir 'üz tərəfi' (panim) və bir 'arxa tərəfi' (axor) var. Hazırlıq mərhələsi 'axor', idrak və dərk isə 'panim' adlanır. Eyni şəkildə, Tövrat və ehkamların da 'yerinə yetirəcəyik' və 'eşidəcəyik' anlayışları var..."Və insan 'Onun sözünü yerinə yetirənlər' sifətində Tövrat və ehkamları icra etdikdə, yəni 'eşitmək' mərhələsinə çatmamışdan əvvəl – bu ehkamlar '613 məsləhət' adlanır və onlar 'axor' mərhələsindədir. Amma 'Onun nitq səsini eşitmək' simasına çatdıqda, o zaman 613 ehkam 'pakudin' – yəni içində nur olan əmanətlərə çevrilir. Hər ehkamda müəyyən bir dərəcəyə uyğun nur yerləşir, bu da ruhun 613 orqanı və sinirinə uyğun gəlir və bu, ehkamların 'panim' (üz) tərəfi adlanır.

 "Onun sözünü yerinə yetirənlər" mərhələsi hazırlıq dövrüdür. Yəni insan hələ 'nitqin səsini eşitmək' mərhələsinə çatmamışdır – burada 'eşitmək' anlayışı, insanın artıq vermə klisinə sahib olduğu mərhələyə aiddir. Yalnız o zaman o, doluluq qəbul edə biləcək qablarla təchiz olunur. O zaman o, Yaradanın səsini eşidə biləcək "qulaqlara" malik olur.

 Amma hələ almaq kelimində olarkən, insan icra etmək mərhələsində işləməlidir, hansı ki, bu əməl adlanır, hərçənd bədən Yaradan xeyrinə işləməyə razı olmur. Amma inanmalıdır ki, aşağı dərəcədə olsa da, bu vəziyyətdə belə Yaradan bu işdən həzz alır, çünki insan bu alçaqlıqda olduğu üçün Yaradanın köməyinə ehtiyac duyur. Bu səbəbdən onun Yaradanla sıx əlaqəsi olur – o hiss edir ki, başqa çıxış yolu yoxdur və yalnız Yaradan onu bu alçaqlıqdan qurtara bilər.

 Lakin insan özünə sual verir: bəs ədalət haradadır, Yaradanın ədaləti haradadır? Axı o, səy göstərir, Tövrat və ehkamları yerinə yetirir, və qarşılığında heç bir mükafat istəmir – sadəcə Yaradan naminə işləmək istəyir, necə ki, Zoarda yazılıb: “O, böyük Padşaha xidmət etmək istəyir deyə çalışır,” yəni “Çünki O, uludur və hər şeyə hökm edir.”Və o, Yaradanın böyüklüyünü hiss etməyi diləyərək Ondan dua ilə istəyir. İnsan inanır ki, Yaradan hər kəsin duasını eşidir, və hər gün gözləyir ki, Yaradanın böyüklüyünü getdikcə daha çox hiss edəcək.Lakin nəhayət görür ki, daha böyük bir alçaqlıq vəziyyətinə gəlib çatıb. Yəni o hiss edir ki, küçədəki insanlar belə, o qədər də özünə sevgi içində itib-batmırlar.

Və insan soruşur: nə üçün küçədəki insanlar, hansılar ki, Yaradanın onları özünü sevməkdən çıxarmasını istəmirlər, heç bir dua etmirlər – onların hər şeyi qaydasındadır? Və o görür ki, onlar işlərinin qaydasını tam kamilliklə hiss edirlər. Yəni onlar bilirlər ki, gündən-günə irəliləyirlər və onların ruhani mülkü artır.Necə ki, daha əvvəl demişdim, hər birinin gündəliyi var, və orada görürlər ki, onların adlarına nə qədər əmr yazılıb, və Talmuddan neçə səhifə özləri üçün gündəliyə qeyd etməlidirlər.Halbuki insan tam əksini görür – hər gün keçdikcə dünənkindən də pis vəziyyətə düşür.

Və hətta insan özünü yoxlayanda və görür ki, hər gün bir neçə yüksəlişi olur, o qədər ki, bəzən düşünür: “İndi artıq mütləq rahatlığa və dincliyə çatacağam, əvvəlki kimi olmayacaq,” – qəfil elə fikirlər gəlir ki, onun ağlını dolaşdırır və hər şeyi unudur. Yəni o, ümumiyyətlə yüksəlişlərin mövcudluğunu belə unudur və yalnız alçaqlıq hiss edir.Bütün etdiyi işdən sonra, indi o, əvvəldən də pis vəziyyətə düşdüyünü hiss edir və özünə baxır, içində bir dənə də olsun yaxşı əməl görmür, elə bilir ki, heç vaxt Tövrat və əmr yerinə yetirməyib.Və sual yaranır: insan bu hissləri necə ayırd edə bilər – bunlar həqiqətdirmi, yoxsa yalandır? Başqa sözlə, real qavrayış baxımından bu hissləri inkar etmək mümkün deyil. Axı, təbii ki, o, səy göstərmişdi və şübhəsiz ki, Tövrat və əmr yerinə yetirmişdi, lakin insanın hissiyatına görə – bütün bunlar yox olub.Sual olunur: bütün bunlar hara getdi, kim aldı bunları, əgər insan onları hiss etmir? Axı demək olmaz ki, o, yaddaşını itirib və buna görə hər şeyi unudub. Çünki insan görür ki, etdiyi pis şeylərin hamısını çox yaxşı xatırlayır.

Və bu suala cavab budur: insan müdriklərin inamı ilə inanmalıdır, necə ki, Zoar kitabı ayəni izah edərək deyir: “O, öz günahını bildikdə.” Və Zoar sual verir: “Bunu ona kim bildirdi?” Və izah edir: “Tövrat.”

Necə ki, daha əvvəl izah etdik: əgər insan Tövratla məşğul olduqda məqsədi həqiqəti dərk etmək və Yaradanın əsl xidmətinə çatmaqdırsa, yəni o, Tövrat və əmrləri yerinə yetirəndə niyyəti şəxsi mənfəət üçün deyilsə, yəni bu əməllərə görə mükafat almaq istəmirsə, əksinə, müdriklərin dediyi kimi: “Mən şər başlanğıcı yaratdım və ona qarşı Tövratı ədviyyə kimi yaratdım,” – bu o deməkdir ki, o, Tövratı bir məsləhət kimi öyrənir ki, bunun vasitəsilə Yaradanın əsl xidmətinə çatsın, yəni Yaradanın xeyrinə işləmək istəsin – onda Tövrat ona bildirir ki, “o, günah edib.”

Bu o deməkdir ki, qayda belədir: “Tövrat – ədviyyə kimi” – əvvəlcə insana “günah etdiyini”, yəni nə dərəcədə eqoist özünü sevməyə batdığını bildirir.Bu o adlanır ki, Tövrat, hansı ki, ədviyyədir, ona kli, yəni xisaron verir ki, o, Yaradanın köməyinə ehtiyac hiss etsin.Belə çıxır ki, Tövrat insana bildirir ki, onun Yaradanla olan inancı – əslində onun üçün yad bir şeydir. Başqa sözlə, o, hiss edir ki, Yaradanla nə qədər uzaqdır və Yaradan ona yad kimi görünür.Və bu, atam və müəllimimin yazılmış barədə dediyi kimidir: “Sənin üçün yad Tanrı olmasın.” Bu o deməkdir ki, Yaradan sənin üçün yad bir varlıq olmamalıdır, yəni sənin Onunla heç bir əlaqən yoxmuş kimi olmamalıdır.

Və bu, ona görə belədir ki, eqoist özünü sevməyə batmış insan xüsusiyyətlərinə görə Yaradanla ziddiyyət təşkil edir. Axı Yaradan yalnız vermək istəyir, insanın təbiəti isə – yalnız almaqdır.

Buna görə də deyilir: “Mən və o eyni yerdə ola bilmərik.”Belə çıxır ki, insanın Yaradanla yaxınlıq hiss etməsi əvəzinə, o, əksinə, Yaradanla arasındakı uzaqlığı hiss edir.Və bunu ona bildirən – Tövratdır.Yəni, Tövratı müdriklərin inamı ilə öyrənən insana – necə ki, onlar demişdilər: “Mən şər başlanğıcı yaratdım və ona qarşı Tövratı ədviyyə kimi yaratdım” – bu ədviyyə ona hiss etdirir ki, o, Yaradanla nə qədər uzaqdır.

Belə çıxır ki, Tövrat insana kli, yəni xisaron verdi ki, o, Yaradanı çağıraraq Ondan onu sürgündən – “Misir sürgünü” adlanan vəziyyətdən çıxarmağı istəsin.Məlumdur ki, Mitsrayim (Misir) sözü “meytsar-yam” – sıxılmış dəniz, yəni xəsislik mənasını verir, bu isə o deməkdir ki, insanda vermək qabiliyyəti yoxdur, o yalnız almağı istəyir.Və hətta insan görür ki, bütün əməlləri vermək naminə olmayınca o, Yaradanla yaxınlaşa bilməz – yenə də o, başa düşür ki, bunu Yaradanın köməyi olmadan əldə etməsi qeyri-mümkündür.

Və biz bu barədə artıq dəfələrlə demişik: nəyə görə Yaradan bunu belə etdi, yəni nəyə görə insanın öz gücü ilə Fironun hökmranlığından çıxması üçün heç bir real imkanı yoxdur?Və bu suala cavab, necə ki, atam və müəllimim demişdi – İbrahim Yaradanla danışarkən verilmiş cavabda gizlidir: Yaradan ona torpağı irs kimi verəcəyini vəd etdikdə, İbrahim soruşdu: “Necə bilim ki, mən onu miras alacağam?”Və Yaradan İbrahimə dedi: “Bil ki, sənin nəslin yad bir torpaqda gəlmə kimi olacaq.”

Və deyildi ki, İbrahimin sualı ondan qaynaqlanırdı ki, o, “torpağı miras almaq” nə deməkdir – bunu görürdü. Burada söhbət Malxutdan gedir, hansı ki, özündə beş NARANXAY müqəddəslik xüsusiyyətini daşıyan ali neməti ehtiva edir.Və məlumdur ki, kli olmadan nur yoxdur, yəni ehtiyac olmadan doluluq yoxdur.İbrahim isə görürdü ki, İsrailin kamillik dərəcəsinə çatmağa ehtiyacı yoxdur. Əgər onlara yuxarıdan bir azacıq işıqlanma verilsə belə – artıq bu, onları razı salır.Lakin onların ehtiyacı yoxdur ki, NARANXAY de-Neşama tam şəkildə dərk edilsin – hansı ki, Malxutda yerləşir və torpağın mirası adlanır.

Bəs necə olacaq, – dedi İbrahim, – əgər onların kəliləri, yəni ehtiyac adlanan qabları yoxdursa, bu nuru necə alacaqlar?Onda Yaradan ona cavab verdi: “Bil ki, sənin nəslin yad bir torpaqda gəlmələr olacaq.”Yəni İsrail xalqı torpaqda, yəni İsrail xalqına məxsus olmayan bir istəkdə qalacaq. Onlar almaq istəyinin hökmranlığı altında olacaqlar, və bu istək Misir padşahı – Firona məxsusdur.

“Və onları əzaba salacaqlar” – yəni İsrail xalqı əzab çəkəcək, çünki onlar vermək naminə hərəkətlər edə bilməyəcəklər, hansı ki, onları Yaradanla birliyə gətirə bilərdi.O zaman onlara Yaradanın köməyi lazım olacaq, necə ki, deyilir: “Və onların fəryadı bu işdən dolayı Yaradanın yanına qalxdı. Və Yaradan onların iniltilərini eşitdi və Yaradan İbrahimlə bağladığı əhdi xatırladı.”

Və müdriklərimizin sözləri məlumdur: “Təmizlənmək istəyənə kömək edirlər.”Və Zoar soruşur: “Ona nə ilə kömək edirlər?” – və cavab verir: “Müqəddəs ruhla.”Yəni əvvəlcə ona Nefeş verilir, əgər daha çox layiq olarsa – ona Ruax verilir.Başqa sözlə, insan özünü nə qədər təmizləyirsə və kömək istəyirsə, o ölçüdə də aldığı bu kömək yuxarıdan – irsi torpaqdan pay olan xüsusiyyətlərdən ibarətdir.

Yuxarıda deyilənlər əsasında biz soruşduğumuz sualı izah edə bilərik: Nəyə görə insan Tövratı öyrənməyə başlayanda – Tövrat “ədviyyə” adlandığı üçün, və nəyə görə insan həqiqət yoluna qədəm qoyduqda, halbuki Tövrat “eytin”, yəni şər başlanğıcını ram etmək üçün məsləhətlər xüsusiyyətini daşıyır – insan hər dəfə daha da Yaradanla yaxınlıq hiss etməli olduğu halda, əksinə, özünü Yaradandan daha da uzaqda hiss etməyə başlayır?

Və biz soruşduq: Görəsən bu, Tövratın yolu olarmı ki, onun vasitəsilə insan Yaradandan daha da uzaqlaşır?Cavab isə budur: Tövrat əvvəlcə insana bir kli, yəni bir xisaron – Yaradanla nə qədər uzaq olduğunu görmək üçün bir çatışmazlıq verir.Və bu barədə Zoar deyir ki, Tövrat insana bildirir ki, o, günah edib.

Belə çıxır ki, insan deməməlidir: “Mən Tövratı həqiqət yolu ilə öyrənirəm, lakin Tövrat mənə ədviyyə kimi kömək etmir.”Cavab budur ki, insan müdriklərin inamı ilə inanmalıdır – Tövrat ona bu şəkildə kömək edir ki, ona günah etdiyini açır, yəni Yaradandan nə qədər uzaq olduğunu göstərir.Və məhz buna görə insan qəlbin dərinliyindən dua edə bilər, çünki o, özünü digər bütün insanlardan daha da pis hiss edir.

Və baxmayaraq ki, əgər o, özündən soruşsa, görəcək ki, Tövrat və əmr yerinə yetirməkdə daha çox səy göstərir, – bəs niyə görə indi özünü daha pis hiss edir? – bu sualın qarşısında insanın verəcəyi cavabı yoxdur.Və insan deyir: “Hiss baxımından mən görürəm ki, indi əvvəlkindən də pisəm – o vaxtlar mən Tövrat və əmr ilə məşğul idim, amma hələ həqiqət yoluna başlamamışdım.”Yəni indi etdiyi hər bir işi o görür ki, bunu əvvəlki kimi bütün qəlbdən etmir.

Və bu, necə ki, atam və müəllimim demişdi – Yaradan İbrahimə dedikdə: “Bil ki, sənin nəslin yad bir torpaqda gəlmələr olacaq və onları əzaba salacaqlar.”Bu o deməkdir ki, onların torpağı miras almağa ehtiyacları məhz bu yolla yaranacaq.Yəni onlarda xisaron – çılpaq olduqları və heç nəyə sahib olmadıqları hissi sayəsində, onlar “Və İsrail övladları fəryad etdilər işdən dolayı, və onların fəryadı bu işdən dolayı Yaradanın yanına qalxdı” vəziyyətində olacaqlar.

Yəni elə işin özü, – yəni onların işdə irəliləməməsi, əksinə, tam tərsi ilə qarşılaşmaları – onlarda bir ehtiyac oyadacaq.Və o zaman Yaradan onlara kömək edəcək, hər dəfə onlar daha da təmizlənmək istədikdə.Və məhz bu vasitə ilə onlarda torpağı miras almaq üçün kəlilər yaranacaq.

Və deyilənlər əsasında biz soruşduğumuz ayəni izah edə bilərik:
“Və əgər siz bu qanunlara qulaq assanız, onları qorusanız və yerinə yetirsəniz, onda Yaradan, sənin Allahın, sənin üçün əhdini və mərhəmətini qoruyacaq, hansı ki, O, atalarına and içmişdi.”Və Rashi izah edir:
“Əgər siz insanın dabanları altında tapdaladığı yüngül əhkamları belə eşitsəniz – «onda Yaradan qoruyacaq», – O, sənə Öz vədini qoruyacaq.”Burada anlamaq lazımdır: bu nə şərtdir ki, əgər siz yüngül əhkamları dinləyəcəksiniz, onda Yaradan Öz vədini yerinə yetirəcək, əks halda isə O, andını yerinə yetirməyəcək?

Məsələ ondadır ki, “yüngül əhkamlar” dedikdə, insanların onların üzərindən laqeydliklə keçdiyi əhkamlar nəzərdə tutulur, yəni ağıl və ürəkdə – moha və libada.Başqa sözlə, insan bütün əhkamları təhqir etmir – əgər onları yerinə yetirəndə mükafat almağı düşünürsə.Bütün bu əhkamlar “sərt əhkamlar” adlanır, çünki mükafatı itirmək təhlükəsi var.Ona görə də, bu əhkamlar qarşılığında alınacaq mükafat onları insan üçün əhəmiyyətli edir, yəni məhz mükafat onlara dəyər qazandırır.

Halbuki insana deyildikdə ki, o, Yaradan naminə işləməlidir, və bu onun üçün bilikdən yuxarıdır, – insan bu işi əhəmiyyətsiz sayır, çünki bədən mükafat olmadan işləməyə qarşı çıxır.Ona görə də, bədənə deyildikdə ki, yalnız Yaradana vermək naminə işləmək lazımdır, o deyir ki, bu, məntiqsizdir və belə bir iş üçün səy göstərməyə dəyməz.Və insan görür ki, bədəni dəf edə bilmir.Və necə ki, atam və müəllimim izah edirdi – insanın öz xeyrinə almaq istəyinin hökmranlığından çıxa bilməməsi Yaradan tərəfindən qəsdən belə yaradılıb ki, bununla insan Yaradanın köməyinə ehtiyac duysun. Əks halda – o, itib-batardı.

Və buna görə də, insan Yaradanı ona kömək etməsi üçün çağırdıqda, yuxarıdan kömək alır – bu isə Tövratın nurunun təsiri ilə baş verir, çünki “onun daxilində nur var və bu nur insanı Mənbəyə qaytarır.”Necə ki, Zoarda deyilir: bu vasitə ilə insan kelim və NARANXAY de-Neşama nurlarını dərk etməyə ehtiyac qazanır.Və bu, Yaradanın İbrahimin soruşduğu suala verdiyi cavab idi: “Necə bilim ki, onu miras alacağam?”

Belə çıxır ki, məhz insan yüngül əhkamları yerinə yetirmək istədikdə – o zaman Yaradana ehtiyac duyur ki, O, ona kömək etsin.

Başqa sözlə, əgər insan yüngül əhkamları, yəni təhlükəsiz, alçaldılmış əhkamları yerinə yetirməyə ehtiyac duymursa, deməli, Yaradanın köməyinə də ehtiyacı yoxdur, çünki NARANXAY de-Neşama aləmini almaq üçün də onda bir ehtiyac yoxdur.

Bu səbəbdən İbrahimin sualı yenidən ortaya çıxır: “Necə bilim ki, onu miras alacağam?” – necə ki, yuxarıda deyilmişdi. Çünki insanda torpağı miras almağa ehtiyac yoxdur.Bu məntiqə əsasən, belə çıxır ki, Yaradan torpağın miras alınması ilə bağlı andını yerinə yetirə bilməz.Ona görə də, Rashi-nin izahına əsasən, belə deyilir: əgər siz yüngül əhkamları qorusanız, o zaman “Yaradan qoruyacaq”, yəni Yaradan Öz vədini yerinə yetirə bilər. Əks halda – Onun vədinin yerinə yetməsi mümkün deyil.

Və deyilənlər işığında biz əvvəl verdiyimiz sualı da izah edə bilərik: nəyə görə ayə cəmdə başlayır – “Siz onları qoruyacaqsınız və yerinə yetirəcəksiniz”, lakin təkdə bitir: “O zaman qoruyacaq Yaradan”.Cavab budur: insan işləməyə başlayanda, onun daxilində iki hökmranlıq olur – yəni: öz hökmranlığı, almaq arzusu, və eyni zamanda Yaradan naminə işləmək arzusu.Və insan görür ki, onda bu iki hökmranlıq mövcuddur, o zaman Yaradana dua edir ki, öz hökmranlığını ləğv etməyə kömək etsin və Yeganənin – Yaradanın hökmranlığı altında qala bilsin.Və o zaman Yaradan ona kömək edir və onun hökmranlığını ləğv edir ki, insan yalnız Yaradanın hökmranlığı altında qalsın.Və bu barədə deyilir təkdə: “O zaman qoruyacaq Yaradan”, yəni Yaradan onu qoruyacaq ki, onun yalnız bir hökmranlığı olsun.

Və deyilənlərdən biz başa düşərik ki, nə üçün yazılıb: “Sən öz salehliyinə və qəlbin düzlüyünə görə bu torpağı miras almayacaqsan, çünki bu torpağı sənə xalqların hökmranlığı vasitəsilə Yaradan verəcək. Məhz bunun üçün O, bunu yaratdı – torpağı Avrahama vermək üçün.”Bu o deməkdir ki, insan torpağı öz ləyaqətinə və salehliyinə görə deyil, xalqların – yəni almaq istəyinin – hökmranlığından keçərək əldə edir. Məhz bu hökmranlıq vasitəsilə insanda ehtiyac, xisaron yaranır və nəticədə Yaradan bu ehtiyac üzərindən torpağı – yəni Malxutu, mirası – insana verir, necə ki, O, Avrahama vəd etmişdi.

Və anlamaq lazımdır: əgər Yaradan torpağı İsrailə miras vermək istəyirdisə, necə ki, ata-babaları Avrahama vəd etmişdi, belə çıxır ki, Yaradanın İsrail xalqına bu torpağı verməsinin səbəbi – Onun Avrahama verdiyi vəd idi.Lakin burada Müqəddəs Yazı deyir ki, torpağın İsrailə miras verilməsinin səbəbi – xalqların günahları idi.Yəni əgər xalqların günahları olmasaydı, o zaman Yaradan ata-babalara verdiyi vədi yerinə yetirə bilməzdi.Buradan başa düşmək lazımdır: bu nə deməkdir ki, əgər xalqlarda günahlar varsa, o zaman Yaradan Öz andını yerinə yetirə bilər?Lakin insanın salehliyinə və qəlbinin düzlüyünə görə – əksinə, Yaradan Öz vədini yerinə yetirə bilmir.

Və necə ki, yuxarıda deyilmişdi, ruhani iş baxımından “xalqların günahları” – bu, insanın qəlbində olan şərdir. Çünki insan bu şəri məğlub edə bilmir və Yaradana fəryad etməlidir ki, O, ona kömək etsin və onu Misir padşahı Fironun hökmranlığından azadlığa çıxarsın.Bəs Yaradan ona necə kömək edir? – Necə ki, Zoarda deyilir: “Müqəddəs ruhla.”Yəni hər dəfə o kömək istədikdə, o, “müqəddəs ruh” alır.Bu isə o deməkdir ki, insan sürgündə olduğu üçün və sürgündən çıxmaq istədiyi üçün, yəni insan hiss edir ki, onun daxilində xalqların günahları var və onlar ona Yaradan naminə işləməyə imkan vermirlər, əksinə, onu yalnız öz xeyrinə işləməyə məcbur edirlər – bu o deməkdir ki, insan öz daxilində olan “dünya xalqları” üçün işləməyə məcburdur.

Və bu barədə deyilir: “Onlar Firon üçün bədbəxt şəhərlər tikdilər – Pitom və Raamses.”Və atam və müəllimim izah edir ki, onlar Yaradan naminə işləmək istədikdə və misirlilərin hökmranlığını dəf etdikdə – bu, “Raamses” adlanır.Yəni onlar özünü sevməyi dəf etdilər, bu ad “Raam” – “Gurultu”, və “Sus” – “At” sözlərindən gəlir, yəni at kimi böyük güclə dəf etdilər.Onlar düşünürdülər ki, artıq eqoist sevgidən çıxıblar.Lakin sonra “Pitom” adlanan dərinliyə düşdülər – yəni tikdikləri hər şey uduldu və dərinlikdə yoxa çıxdı.Və bu işdən heç bir iz belə qalmadı. Buna görə də bu yer “Pitom” adlanır.

Yəni hər dəfə onların işi “Pitom və Raamses” kimi idi. Bu o deməkdir ki, hər gün onların bütün işi sanki yenidən başlayırdı.Yəni hər gün onlar hiss edirdilər ki, bu gündən etibarən ruhani işə başlayırlar, və bu vaxta qədər sanki bu işlə heç vaxt məşğul olmayıblar.Və o zaman özlərinə sual verirdilər: “Bəs bu vaxta qədər etdiyimiz iş hara getdi? Haradadır indiyə qədər göstərdiyimiz səylər?”Və bu barədə onların cavab verəcək bir sözləri yox idi, yalnız yuxarıda deyilənlərlə kifayətlənirdilər ki, bütün iş uduldu və torpağın içinə çəkildi.

Və onlar bədənlərinə deyə bilmirdilər: “Niyə bu gün səy göstərmək istəmirsən? Axı dünən gördün ki, sən səy göstərdikdən sonra iş üçün qüvvə qazandın.”Amma insan dünənki gündən heç nə ala bilmir, çünki hiss etmir ki, dünən nəsə etmiş olsun, necə ki, yuxarıda deyilmişdi – çünki hər şey torpaq tərəfindən udulub.Bəs bu niyə belədir? – Bu, islahdır.

Bu deyilənlərə əsasən belə çıxır ki, əgər insan özünə baxır və onda yaxşı əməllər görürsə, onda onun Yaradandan kömək istəməyə ehtiyacı yoxdur, çünki onsuz da Yaradandan gələn köməyi almaq üçün yeri – xisaronu – yoxdur.Axı xisaron olmadan dolum (nur) verilə bilməz.Əgər bu belədirsə, Yaradan torpağın miras verilməsi ilə bağlı andını yerinə yetirə bilməz, çünki onların Yaradanın torpağı miras kimi onlara verməsini arzulamağa ehtiyacları yoxdur.

Və burada deyilənlərin mənası budur: “Sən nə salehliyinə, nə də qəlbin düzlüyünə görə bu torpağı miras almağa gedirsən.”Niyə? – Çünki əgər onlarda hər şey qaydasındadırsa, deməli, onların bu torpağa ehtiyacı yoxdur.Və bu, bu sözlərin mənasıdır: “Amma bu xalqların günahkarlığına görə Yaradan, sənin Allahın, onları sənin qarşından qovur” – necə ki, yuxarıda deyilmişdi: bədənin içində olan şər vasitəsilə insanda Yaradanın köməyinə olan ehtiyac yaranır.