Ruhani işdə sağ xətt nədir

Məqalə 38, 1991-ci il

Müdriklərimiz demişlər: «Tövrat sözləri üzərində özünü ucaldan hər kəs sonda alçaldılır. Tövrat sözləri qarşısında özünü alçaldan isə sonda ucaldılır».
Bunu başa düşmək lazımdır: niyə məhz Tövrat sözləri ilə bağlı qürurlanmaq qadağandır? Axı ümumiyyətlə qürurlanmaq qadağandır, necə ki yazılmışdır: «Ruhən son dərəcə təvazökar ol». Həmçinin deyilmişdir: «Təkəbbür göstərən haqqında – Yaradan deyir – Mən və o, bir yerdə qala bilmərik». Bu halda niyə onlar bunu məhz Tövrat sözləri haqqında dedilər?

Məlumdur ki, Tövrat və ehkamların yerinə yetirilməsində iki cəhət var:

1. 613 etin (məsləhət),
2. 613 pkudin (əmanət).

Bu iki cəhət dünyada mövcud olan iki cəhətdən gəlir:

1. Yaradılış Məqsədi,
2. Yaradılışın islahı.

Yaradılış Məqsədi Onun yaratdıqlarını zövqlə doldurmaq istəyidir və buna görə O, varlıqlarda xeyir və zövq almaq istəyi və meyli yaratdı. Zövq almaq üçün olan bu kli Yaradan tərəfindən gəlir. Buna görə də bu kli kamildir. Başqa sözlə, insan kli yaratmaq üçün zəhmət çəkməli deyil, çünki bu ona təbiətindən verilmişdir. İnsan harada zövq almaq mümkün olduğunu görürsə, dərhal ona can atır, necə ki deyilir: «Göz görür, ürək isə arzulayır».

Lakin sonradan islah edildi ki, xeyir və zövqü qəbul edərkən utanc olmasın deyə ixtisar və gizlətmə edildi, belə ki, zövqün mövcud olduğu görünmür. Buna görə də insan Yaradanın yaratdıqlara vermək istədiyi xeyir və zövqü görmür və ona can atmır. Lakin onlarda əta edən kelim yarandıqdan sonra və bu kelim vasitəsilə zövq qəbul edildikdə utanc olmayanda, gizlətmə aradan qalxacaq və onlar Yaradanın yaratdıqlara vermək istədiyi xeyir və zövqü görəcəklər.

Lakin bilməliyik ki, bütün işimiz əta edən kli yaratmaqdan ibarətdir, çünki bu kli bizim təbiətimizə ziddir və insan təbiətə qarşı gedə bilmir. Buna görə də əvvəlcə Tövrat və ehkamları almaq üçün yerinə yetirməyə başlayırlar. Zoar kitabında deyildiyi kimi, Tövrat və ehkamları qorxu ilə yerinə yetirmək lazımdır. Bu qorxu isə iki növə bölünür:

1. İnsan Tövrat və ehkamları bu dünyadakı mükafat və cəza səbəbilə yerinə yetirir, məsələn sağlamlıq, təminat və sair üçün.
2. İnsan Tövrat və ehkamları gələcək dünyadakı mükafat və cəza səbəbilə yerinə yetirir, yəni onda “qan eden” (yəni “cənnət bağı”) olsun və onda cəhənnəm olmasın.

Buradan belə çıxır ki, bu iki cəhət almaq istəyinə zidd deyil, çünki bu insanın təbiətidir. Bundan sonra isə o, müqəddəsin cansız dərəcəsində işləməyə başlayır. Cansız dərəcə isə hər kəsin başladığı ilk dərəcədir. Bu isə hamıya aiddir (klal), yəni ətraf nur İsrailin bütün ümumiliyinə işıq saçır, yəni Tövrat və ehkamlarla əlaqəsi olan hər kəsə artıq ətraf nur işıq saçır. Çünki ətraf nur o deməkdir ki, o, kelimlərin xaricindən işıq saçır.

Bu isə ona görədir ki, nur üçün kli lazımdır ki, onunla bənzərlik olsun. Yəni nur əta etməyə yönəldiyi kimi, kli də əta etməyə yönəlmiş olmalıdır. İnsan kelimlərini əta etmək üçün hazırlayana qədər nur klinin daxilində deyil, onun xaricində qalır. Lakin oradan kliyə işıq saçır və bununla kli tədricən nura bənzəmək ehtiyacını əldə edir və nura necə bənzəmək barədə məsləhətlər axtarır. Yəni “almaq arzusu” adlanan klidə əta etmək üçün işləmək gücü olsun.

Və Zoar kitabında deyilir ki, Tövrat və ehkamları qorxu ilə yerinə yetirməyin bir yolu da var:

3. İnsan Tövrat və ehkamları “O böyükdür və hər şeyə hökm edir” deyə yerinə yetirir. Bu o deməkdir ki, onu Tövrat və ehkamları yerinə yetirməyə məcbur edən qorxu, almaq istəyinin bundan zövq alacağına görə deyil. Yəni Tövrat və ehkamları yerinə yetirməklə hansısa mükafat alıb ondan zövq almaq üçün deyil. Əksinə, Padşahın böyüklüyü və əhəmiyyəti onu buna məcbur edir, çünki o, Padşaha xidmət etmək istəyir və Tövrat və ehkamlar üzrə zəhmətinə görə heç bir mükafat istəmir. Padşaha əta etmək üçün yerinə yetirdiyi əməllərin özü ona zövq verir.

Lakin Padşahın böyüklüyü və əhəmiyyətinin gizlədilməsi ixtisar nəticəsində baş verdiyi halda, insan bu böyüklük və əhəmiyyət hissini necə əldə edə bilər? Bu halda o, Yaradanın böyüklüyünü haradan götürəcək?

Məhz burada bilikdən yuxarı inam xüsusiyyətində iş başlayır. Yəni Padşahın böyüklüyünə və əhəmiyyətinə inanmaq lazımdır. Bu iş o deməkdir ki, insan Yaradandan xahiş etməlidir ki, “Onun böyük adı ucaldılıb müqəddəsləşsin”, yəni dünyada Yaradanın böyüklüyü və əhəmiyyəti aşkarlansın. Çünki insan almaq istəyinin içində olduğu bütün müddətdə biz öyrənmişik ki, “ali İdarənin gizlədilməsi” adlanan bir islah mövcuddur, yəni Yaradanın dünyanı Xeyirxah və xeyir edən kimi idarə etməsi gizlədilmişdir.

Əks halda seçim üçün heç bir yer olmazdı və insanın əta etmək üçün nəsə etməsi mümkün olmazdı. Məlum olduğu kimi, kiçik zövqlərdən imtina etmək daha asandır və demək olar: “əta etmək niyyəti olmadan onlardan istifadə etmək istəmirəm”. Lakin böyük zövqlərdən imtina etmək, əlbəttə ki, çətindir. Buna görə ali İdarənin gizlədilməsi zəruri idi.

Lakin insanın dünyada mövcud ola bilməsi üçün, çünki zövqsüz varlıqlar mövcud ola bilməz — və bu, Yaradılış Məqsədi ilə bağlıdır, yəni Onun yaratdıqlarını zövqlə doldurmaq istəyi ilə — buna görə ARI deyir ki, Nekudim aləmində baş vermiş kelimlərin qırılması vasitəsilə qığılcımlar klipotun içinə düşdü və klipotları saxlayır ki, onlar yox olmasın. Bu qığılcımlar Zoar kitabında deyildiyi kimi “incə işıltı” adlanır və bütün cismani zövqlər məhz bu incə işıltıdan yaranır.

Halbuki həqiqi xeyir və zövq Tövratın içində bürünmüşdür. Buna görə də insan əvvəlcə cismani zövqlər üzərində — hansı ki, ruhani zövqlər qədər böyük deyil — onları əta etmək niyyəti ilə necə qəbul etməyi öyrənir. İnsan əta etmək üçün işləməyə nə qədər daxil olursa, Tövrat və ehkamların zövqü üzərində olan gizlətmə və örtülmə də bir o qədər ondan uzaqlaşır.

Lakin insan kiçik zövqlərlə belə əta etmək üçün işləmək gücünü haradan alacaq? Axı insan yalnız öz faydası üçün işləyə bilir. Belə olduğu halda o, öz faydasından imtina edə bilməsi üçün nədən başlaya bilər?

Bunun cavabı isə müdriklərimizin dediyi sözlərdədir: “Yaradan dedi: Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı ona ədviyyə olaraq yaratdım”, “çünki onun içində olan nur insanı Mənbəyə qaytarır”. Başqa sözlə, insan Tövratla məşğul olduqda çalışmalıdır ki, Tövrat ona nur versin və o, Yaradana xeyir vermək üçün işləmək istəsin, özü üçün deyil. Buna “613 etin — məsləhətlər” deyilir. Yəni bunlar yalnız formaca bənzərliyə, “Yaradanla yapışma” adlanan hala çatmaq üçün verilmiş məsləhətlərdir.

Və insan “vermək arzusu” adlanan kliyə layiq olduqdan sonra Tövrat xüsusiyyətinə layiq olur, hansı ki Yaradanın adlarıdır. Bu xüsusiyyət Zoar kitabının dilində “613 pkudin, əmanətlər” adlanır. Bu o deməkdir ki, hər bir ehkamın daxilində həmin ehkama məxsus xüsusi bir nur vardır. Bu Tövrat isə “Yaradanın adları” xüsusiyyəti adlanır.

O zaman insan Yaradılış Məqsədində olan xeyir və zövqü qəbul edə bilər. Bu isə “Onun yaratdıqlarını zövqlə doldurmaq istəyi” adlanır. Və o zaman insan “Tövrat, İsrail və Yaradan birdir” xüsusiyyətinə layiq olur. İnsan bu xüsusiyyətə gəlməlidir, necə ki “Hikmətin Bəhrələri” kitabında (2-ci cild, səh. 65) yazılmışdır.

Lakin insanın əsas işi o zaman başlayır ki, o Tövrat və ehkamları Yaradanın böyüklüyü naminə yerinə yetirmək istəyir, yəni o elə bir vəziyyətə çatmaq istəyir ki, bütün əməlləri əta etməyə yönəlmiş olsun. Bu zaman insanın yanına yüksəlişlər və enişlər gəlir, çünki hər şey bilikdən yuxarı inam üzərində qurulmuşdur. Buna görə bəzən inam ona işıq saçır, bəzən isə işıq saçmır. Və o zaman insan inanmalıdır ki, “Ondan başqa heç kim  yoxdur”, yəni “dünyada Yaradanın qüvvəsindən başqa heç bir qüvvə yoxdur”.

Və mənim atam və müəllimim Baal Sulam demişdir ki, insan həmçinin enişləri də Yaradanın verdiyinə inanmalıdır. Yəni insan bilikdən yuxarı inanmalıdır ki, Yaradan hər bir ağızdan çıxan duanı eşidir. Yəni həm mühüm insanın, həm də sadə insanın duasını. Başqa sözlə, insan özünü sadə biri kimi hiss etsə də, Tövratdan məhrum olduğunu və işləmək üçün gücünün çatmadığını hiss etsə də, yenə də dua vasitəsilə Yaradan ona hər şeyi verir, əgər o, Yaradanın onu Özünə yaxınlaşdırmasını və onun heç bir mükafat olmadan Padşaha xidmət etmək istədiyini diləyirsə.

Lakin bədəni bununla razılaşmırsa, o nə edə bilər? Buna görə də o, Yaradandan xahiş edir ki, onu Özünə xidmət edən qul kimi qəbul etsin. Və baxmayaraq ki, onun başqalarından üstün heç bir ləyaqəti yoxdur, o, daxilində Padşaha qulluq etmək istəyini oyadan bir daxili təkan hiss edir. Lakin o, bədəni üzərində hakim deyil. Buna görə də ona kömək edə bilən Yaradandan kömək istəyir. Bu isə o deməkdir ki, o, Yaradanın bütün ağızların duasını eşitdiyinə inanır.

Lakin insan xisaron hiss etdikdə və öz acizliyini hiss etdikdə, belə bir qayda var ki, insan xisaronla yaşaya bilməz. İnsan yalnız dolum qəbul etməklə yaşaya bilər. Yəni insan yalnız kamilliyin dadını hiss etdiyi şeydən yaşaya bilər.

Buna görə də ona başqa bir yol verilmişdir ki, buna “sağ xətt” deyilir. Bu yol insanın kamillik hiss etdiyi yoldur. Lakin burada insan “sol xətt”dən keçmək istədikdə — yəni islah tələb edən vəziyyətdən — bu işdə “sol xətt” adlanır. Çünki islah haqqında yalnız pozğunluq olduqda danışmaq olar. Yəni pozğunluq olduqda islah haqqında danışmaq mümkündür.

Buna görə insan sol xətdə görürsə ki, onun bədən üzərində heç bir hakimiyyəti yoxdur və o, öz şəxsi faydasından başqa heç nə etmək istəmir, bu halda necə sağ xəttə keçə bilər və onda kamillik olduğunu hiss edib sevinə və Yaradanın onu Öz xidmətinə yaxınlaşdırdığına görə Onu tərifləyib Ona şükür edə bilər? Axı bu “bir-birini inkar edən iki hökm” kimidir.

Lakin məsələ ondadır ki, mənim atam və müəllimim dediyi kimi, Yaradanın işində həmişə ziddiyyətlər vardır və onlar “sağ” və “sol” adlanır. Bu, ali aləmlərdə də mövcuddur və onlar bir-biri ilə ziddiyyət içindədirlər, ta ki orta xətt gəlib bu ziddiyyəti həll edənə qədər. Necə ki yazılmışdır: “ta ki üçüncü hökm gəlib onların mübahisəsini həll edənə qədər”. O demişdir ki, iş qaydasında da ali köklərdən gələn ziddiyyətlər mövcuddur.

Bir tərəfdən biz görürük ki, deyilir: “Onun ürəyi Yaradanın yollarında ucaldı”. Digər tərəfdən isə müdriklərimiz demişlər: “Ruhən son dərəcə təvazökar ol”. Lakin bunlar iki müxtəlif zaman anında mövcuddur, biri digərindən sonra gəlir və yalnız işin sonunda bunlar eyni zamanda baş verir. Başqa sözlə, insan orta xəttə gəldikdən sonra. Necə ki müdriklərimiz demişlər: “İnsanda üç tərəfdaş vardır: Yaradan, ata və ana… ata ağ olanı verir… ana qırmızı olanı verir… Yaradan isə ona ruh (ruax) və neşama verir”. Və yalnız orta xətdə bunların hamısı birlikdə olur.

Buna görə insan sol xəttdə getdiyi zaman qürurlu olmalıdır, necə ki müdriklərimiz demişlər: “Onun ürəyi Yaradanın yollarında ucaldı”. Başqa sözlə, o deməlidir, necə ki müdriklərimiz demişlər: “Buna görə hər kəs deməlidir: dünya mənim üçün yaradılmışdır”. Yəni o, Yaradılış Məqsədinə çatmağa çalışmalıdır, hansı ki Onun yaratdıqlarını zövqlə doldurmaq istəyidir.

Bu halda insan çalışmalıdır ki, Yaradılış Məqsədi onda həyata keçsin və məqsədə çatmamışdan əvvəl onda xisaron olmalı və Yaradan tərəfindən yaradılmış bir məxluqa yaraşan kamilliyə çatmadığına görə peşman olmalıdır. Bu isə “sol xətt” xüsusiyyəti adlanır, yəni xisaron xüsusiyyəti.

Lakin insan kamilliyə çatmayıbsa və xisaron halındadırsa, o nə etməlidir? Axı xisaron vasitəsilə insan mövcud ola bilməz, çünki ona həyat gücü lazımdır. Həyat gücünü isə yalnız kamillikdən almaq olar, yəni insan zövq və ləzzət aldığı şeydən yaşaya bilər. Sol xətt hesabına isə yaşamaq mümkün deyil.

Bu halda insan “kamillik” adlanan sağ xəttə keçməlidir. Lakin insan özünü çılpaq və kasıb gördükdə kamilliyi necə əldə edə bilər? O, kamilliyi haradan ala bilər? Yəni bu vəziyyətdə zövq və ləzzəti haradan ala bilər?

Cavab belədir: bu zaman insan deməlidir ki, o, özünü Tövrat və ehkamlar üçün arzu və meylə layiq olmayan digər insanlardan daha vacib hesab etmir. Yəni onların hətta “lo lişma” üçün də ehtiyacları yoxdur. Lakin o görür ki, Yaradan ona Tövratda və ruhani işdə nəsə etmək arzusu və meyli verib. O, işdə heç bir dad hiss etməsə də, əməli baxımdan nəsə etməyə layiq olub. Sadəcə onun niyyətləri qaydasında deyil. Lakin o görür ki, onun müəyyən bir əlaqəsi var.

Halbuki başqalarına Yaradan Tövratda və işdə nəsə etmək arzusu və meyli verməyib. O isə buna böyük bir şey kimi inanır. Hələ bunun əhəmiyyətini hiss etməsə də, buna bilikdən yuxarı inanır.

Üstəlik o görür ki, Tövrat və ehkamlarla məşğul olanda sevinən çoxlu insanlar var. Onlar sevinirlər və dünyəvi insanlara sadəcə heyvan kimi baxırlar. Niyyət haqqında isə ümumiyyətlə düşünmürlər. Bu halda o, niyə onlar kimi sevincli olmasın və öz işində kamillik hiss etməsin? Niyə mən onlardan daha böyük kamilliyə layiq olmalıyam? Yəni əgər görürəmsə ki, əta etmək niyyəti ilə nəsə edə bilmirəm, onda özümü natamam hiss edirəm. Kim deyib ki, mən onların malik olduğu dərəcədən daha yüksək bir dərəcəyə layiqəm?

Belə çıxır ki, insan özünü alçaltmalı və deməlidir ki, o, başqalarından daha yüksək bir dərəcəyə layiq deyil. Məhz bundan insan kamillik ala bilər, yəni Yaradanın işində malik olduğu o kiçik əlaqədən sevinə bilər. Buna görə o, bütün gün sevinc içində olmalıdır.

Yuxarıda deyilənlərə görə biz verdiyimiz sualı izah etməliyik: niyə yazılmışdır: “Tövrat sözləri üzərində özünü ucaldan hər kəs sonda alçaldılır. Tövrat sözləri qarşısında özünü alçaldan isə sonda ucaldılır”? Biz soruşmuşduq: niyə bu qadağa məhz Tövrat sözlərinə aiddir? Axı müdriklərimiz demişlər: “Ruhən son dərəcə təvazökar ol”, lakin bunu mütləq Tövrat sözləri ilə əlaqələndirməmişlər.

Cavab isə ondadır ki, burada söhbət Yaradanın yolu ilə, həqiqət yolu ilə getmək istəyən insanlardan gedir ki, onların bütün əməlləri yalnız əta etmək üçün olsun. O, “Onun ürəyi Yaradanın yollarında ucaldı” sözlərini yerinə yetirir. Burada “ucalmaq” o demək deyil ki, o, özü üçün hansısa fayda istəyir. Əksinə, o, Yaradan qarşısında özünü ləğv etmək istəyir və özü üçün “almaq arzusu” adlanan istəyi öldürmək istəyir. O, müdriklərin sözlərini yerinə yetirmək istəyir: “Tövrat yalnız onun vasitəsilə mövcuddur ki, o, onun uğrunda özünü öldürür”.

Belə çıxır ki, onun ucalığı təkəbbürlü insanın ucalığı kimi deyil, hansına görə deyilir: “Təkəbbür göstərən haqqında – Yaradan deyir – Mən və o, bir yerdə qala bilmərik”. Burada isə onun ucalığı ondadır ki, o, öz almaq arzusunu öldürmək istəyir və yalnız öz faydasını düşünən digər insanlar kimi olmaq istəmir.

Bununla belə deyilir ki, elə bir vaxt var ki, insan təvazökarlıqda olmalıdır, yəni az ilə kifayətlənməlidir. Başqa sözlə, o, Yaradanın işində başqalarından artıq olmaq istəməməlidir. Ümumi kütlə (klal) kimi işləməlidir: onlar əməli iş görürlər və niyyətə diqqət etmirlər, bununla kifayətlənirlər və hər biri aldığı tərbiyəyə uyğun olaraq sevinc içində işləyir. Buna görə o zaman insan deyir: “Mən öz xalqımın içində yaşayıram” və böyüklüyə ehtiyacım yoxdur. Əlbəttə, belə bir sual yaranır: məgər “lişma” vəziyyətinə çatmaq yolu ilə işləmək daha yaxşı deyilmi?

Cavab isə budur ki, “lişma” dərəcəsinə çatmaq üçün ona çatmazdan əvvəl böyük bir iş görülməlidir. Belə çıxır ki, insan hələ iş prosesində olduğu müddətdə yüksəlişlər və enişlər yaşayır, çünki bu iş təbiətə ziddir. İnsan görür ki, o hələ də əta etmək arzusuna çatmaq yolunda irəliləyiş əldə etməyib və bu halda o, xisaron vəziyyətində olur. Lakin insan xisaronla yaşaya bilməz və sevinc ala bilməz. Deməli, bu zaman o, həyat gücündən məhrum olur.

Bu isə “sol xəttdə iş” adlanır. Buna görə insan “sağ xətt”də işləməyə keçməlidir, çünki “sağ” kamillik deməkdir. İnsan kamillik vəziyyətində olduğunu hiss etdikdə, bundan sevinc və həyat gücü ala bilər, Yaradan üçün gördüyü işdən zövq ala bilər, Yaradanı tərifləyib Ona şükür edə bilər ki, O, ona heç olmasa bir qədər Yaradanın işinə toxunmağa layiq etdi. Əks halda insan mövcud ola bilməz və kədər vəziyyətinə düşməyə məcbur olar.

Kədər vəziyyətində isə insan işləyə bilmir və bütün zövqlərini yalnız yuxudan almağa çalışır. Çünki insan yatdıqda elə hiss edir ki, sanki əzablarından qaçmışdır. Buna görə insan ümumi kütlənin (klal) işinə daxil olmalıdır. Lakin sonra insan yenidən sol xəttdə işləməyə qayıdır, amma bu iş ölçü və ağırlıq baxımından məhdud olmalıdır. Əsas vaxt isə insan sağ xətdə qalmalıdır, ta ki Yaradan ona kömək edib orta xətti verənə qədər. Yuxarıda deyildiyi kimi, insanda üç tərəfdaş var: Yaradan, ata və ana.

Yuxarıda deyilənlərə görə belə bir ayəni izah etmək lazımdır: “Onun vedrələrindən sular axır”. “Su” Tövrat adlanır. “Onun vedrələri” isə “vedrə” sözündən gəlir, yəni su çəkmək üçün istifadə olunan qab. “Dli” (vedrə) sözü “dal” (kasıb) sözündən gəlir və bu kasıblıq deməkdir. “Kasıb isə yalnız anlayışda ola bilər”.

Bu ayə bizə deyir ki, Tövrat xüsusiyyətinə layiq olmaq istəyən insan — yəni Yaradanın ona Tövratda gözlərini açmasını istəyən insan — Tövratda gözlərin açılması ilə mükafatlanana qədər çoxlu vəziyyətlərdən keçməlidir. Və bilməliyik ki, insan Tövrat xüsusiyyətinə uyğun kelimə layiq olmayana qədər Tövrata layiq ola bilməz.

Və bu, yuxarıda deyildiyi kimidir: insan 613 pkudin-ə layiq olmamışdan əvvəl əvvəlcə 613 etin-in yerinə yetirilməsindən keçməlidir. Onlar məsləhətlərdir, yəni insanın vasitələr əldə etməsi və özünü hazırlaması üçün məsləhətlərdir ki, 613 pkudin dərəcəsinə çata bilsin. Və o zaman iş sağ və sol xətlərdə aparılır. Məlum olduğu kimi, başlanğıc bir xətlə olmalıdır. Sonra isə sol xəttə keçilir. O zaman bir xətt sağ xəttə çevrilir.

Sonra isə bir xətt sağ xətt olduqda artıq bir xətlə getmək çətin olur, yəni yalnız əməl ilə məşğul olub, bunun əta etmək üçün olub-olmadığını araşdırmadan sevinc və həyat gücü içində qalmaq çətinləşir.

İndi isə insan sol xəttdə işləməyə keçdikdə, yəni qürur xüsusiyyətində — “Onun ürəyi Yaradanın yollarında ucaldı” — o, artıq ümumi kütlə (klal) kimi olmaq istəmir, fərdi kimi işləmək istəyir. O halda necə özünü alçaldıb əvvəllər “bir xətt” adlanan yola qayıda bilər? Axı o vaxt hələ başqa bir xəttin də mövcud olduğunu bilmirdi. İndi isə sol xətt anlayışının olduğunu gördükdə necə özünü alçaldıb əvvəllər tərk etdiyi yola qayıda bilər və deyə bilər: “Mən elə bir yola qayıdıram ki, əvvəllər demişdim bu yol adi insanlar üçündür, mənim üçün deyil”? Belə olduqda onun indi “sağ xətt” adlanan yola qayıtması çətin olur.

Məhz buna görə bizə deyilir ki, insan “kasıb və yoxsul” vəziyyətinə qayıtmalıdır, sanki o, kamillik yolu adlanan, indi isə sağ xətt adlanan yola qayıtdığını heç anlamır. Lakin hər dəfə o, yenidən sol xəttə qayıtmalıdır. Belə çıxır ki, sağ xəttə qayıtması nəticəsində o, kasıb olur. Çoxlu “kasıb və yoxsul” isə “vedrə”yə çevrilir. Bu “vedrə” isə “onun vedrələri” olur və ondan “sular axır”. “Su” isə Tövrat adlanır.

Başqa sözlə, məhz bu “vedrələr” vasitəsilə o sonradan Tövrat xüsusiyyətinə layiq olur. Bu da “Tövrat sözləri üzərində özünü ucaldan sonda alçaldılır” sözlərinin mənasıdır, çünki insan özünü alçaldıb sağ xətlə getməlidir. Tövrat sözləri qarşısında özünü alçaldan və sağ xətlə gedən isə ucaldılır və Tövrata layiq olur.