Mərhəmət haqqında

Məqalə 4, 1986

Mərhəmət haqqında Zoar kitabında belə deyilir: “Və biz öyrəndik: Müqəddəs Yazı nə gördü ki, indiyə qədər o İbrahim adlanmırdı? Çünki, izah etdiyimiz kimi, indiyə qədər o sünnət olunmamışdı, indi isə sünnət olundu. Sünnət olunaraq, o bu ‘hey’ hərfi ilə, yəni Şxina ilə birləşdi. Və Şxina onda məskən saldı və buna görə də o artıq İbrahim adlanmağa başladı, ‘hey’ hərfi ilə. Çünki deyilib: ‘Bunlar göylərin və yerin varlıqlarıdır, yaradıldıqları zaman — "be-ibaram"’. Və biz öyrəndik ki, ‘hey’ hərfi ilə O onları yaratdı — ‘be-hey baram’. Və biz öyrəndik: ‘İbrahim sayəsində’, başqa sözlə, ‘yaradıldıqları zaman’ — ‘be-ibaram’ eyni hərflərdir ki, ‘İbrahim sayəsində’ — ‘be-İbrahim’. Bu isə göstərir ki, dünya İbrahim xatirinə yaradılmışdır.”

“Və [Zoar] soruşur: onlar nə deyirlər? Başqa sözlə, ‘yaradıldıqları zaman’ — ‘be-ibaram’ sözlərinin izahında niyə fikir ayrılığı var? Və cavab verir: bu izah — ‘mərhəmət’ deyir, yəni ‘İbrahim sayəsində’ İbrahimı, yəni mərhəməti göstərir, başqa sözlə, dünya mərhəmət xatirinə yaradılmışdır. Digər izah isə — ‘Şxina’ deyir və buna görə də ‘hey’ hərfi ilə O onları yaratdı deyir, yəni Şxina ilə. Lakin biri digərinə qarşı sual yaratmır, çünki hər şey birlikdə enir. Başqa sözlə, əgər mərhəmət dünyada mövcuddursa, Şxina da dünyada mövcuddur. Və əksinə. Buna görə hər iki məna — mərhəmət və Şxina — bir bütöv təşkil edir. Hər ikisi mövcuddur. Və dünya həm mərhəmət xatirinə, həm də Şxina xatirinə yaradılmışdır. Və izah etmək lazımdır ki, ‘yaradıldıqları zaman’ — ‘İbrahim sayəsində’ — bu mərhəmətdir. Yəni dünya mərhəmət xatirinə yaradılmışdır.”

Və mərhəmət haqqında başa düşmək lazımdır. Məgər bu yalnız insanla onun yaxını arasındakı münasibətlərə aid deyilmi? Məgər hər kəs öz yaxınına mərhəmət göstərsin deyə Yaradan ali aləmləri, mələklər aləmini və serafimləri yaratdı? Və bütün bunlar ona görədir ki, Reuven Şimona mərhəmət göstərsin və s.? Yaradan bundan nə əldə edəcək? Belə demək olarmı? Buna görə də başa düşmək lazımdır ki, mərhəmət nədir ki, deyilir dünya mərhəmət xatirinə yaradılmışdır.

Məlumdur ki, yaradılışın məqsədi Onun yaratdıqlarına həzz verməkdir. Bu halda soruşmaq olar ki, “Bunlar göylərin ... yaradıldıqları zaman” ayəsinə niyə iki cür izah verilir: (1) Şxina səbəbi ilə və (2) mərhəmət olan İbrahim səbəbi ilə.

Demək lazımdır ki, ‘yaradıldıqları zaman’ sözlərindən yalnız məqsədə necə çatmağı izah edirlər, bu məqsəd isə Onun yaratdıqlarına həzz vermək adlanır. Mənası budur ki, yaradılmışlar xeyir və həzzi tam kamillikdə dərk etməlidirlər. Başqa sözlə, onlar xeyir və həzzi aldıqları zaman heç bir narahatlıq hiss etməməlidirlər, hansı ki “utanc çörəyi” adlanır.

Və bunu islah etmək üçün bir islah aparıldı, yəni xeyir və həzzin gizlədilməsi və örtülməsi. Böyük Ari necə deyir: “Bil ki, yaradılmışlar yaradılmamışdan və məxluqlar yaradılmamışdan əvvəl, sadə ali nur bütün reallığı doldururdu və heç bir boş yer yox idi… Və Onun sadə istəyində aləmləri yaratmaq niyyəti oyandıqda…, Öz əməllərinin kamilliyini üzə çıxarmaq üçün…, onda Özünü ixtisar etdi [Sonsuz]”6. Sitatın sonu.

Belə çıxır ki, buna görə də biz gördüyümüz ruhaniyyətyətə aid olan  gizlilik və örtülmə — o deməkdir ki, baxmayaraq ki, biz inanmalıyıq ki, “yer Onun şöhrəti ilə doludur”7, amma əgər dünyadakı bütün məxluqlar Yaradanın şöhrətini hiss etsəydilər, onda kim aşağı şeylərlə məşğul olmaq istəyərdi, əgər hamı ruhani şöhrətin əhəmiyyətini görsəydi?

Axı insan keçmişdə onunla baş verən bir vəziyyəti təsəvvür edə bilər. Tutaq ki, insan təsəvvür edir ki, onun həyatında ən vacib zaman o olub ki, o, ruhaniyyətə qovuşmağın nə qədər dəyərli olduğunu hiss edirdi. Və o, özünə də, bütün dünyaya da baxırdı — necə ki, zaman heç bir fayda və məqsəd olmadan keçir və o yalnız heç bir əhəmiyyəti olmayan şeylərlə məşğuldur. Amma yüksəliş vəziyyətində olanda, bütün dünya onun gözündə oyuncaqla oynayan kiçik uşaqlara bənzəyirdi.Necə ki, bəzən görürük ki, kiçik uşaq bir ip götürür və onu kiminsə çiyninə qoyur və deyir: “Sən at olacaqsan, mən isə sürücü olacağam.” Və hər ikisi bu oyundan razıdır. Əgər biz bu uşaqlara desək: “Siz necə qeyri-real şeylərlə oynayırsınız? Axı sən sürücü deyilsən, o da at deyil!”, onlar şübhəsiz ki, onlara deyiləni başa düşməzlər.

Və insan, həyatında ən vacib vəziyyət olan zamanı təsəvvür etdikdə — yəni insanların yalnız maddiyyət ilə məşğul olduqlarına baxdığı zamanı — onlara böyüyün kiçik uşaqların  öz oyunları ilə məşğul olduğuna baxdığı kimi baxırdı.

Buna görə də bizə nə çatışmır ki, Tövrat və ehkamlarla məşğul ola bilək? Yalnız aşkarlanma. Yəni onların içində gizlənmiş xeyir və həzz bizə aşkarlansın. Biz onları açıq şəkildə görək. Və onda — kim xeyir və həzzi istəməz? Və hansı insan  adam  kimi həyatdan həzz ala biləcəyi halda özünü alçaldıb hinə girər, orada kimi zibili dimdikləyər və bundan həzz alar? Yəni onun qazancı insanların sevindiyi bir şey olsun, heyvanların və quşların sevindiyi şey yox.Və bütün bunlar onun insan həyat qüvvəsi ilə heyvanların, vəhşi heyvanların və quşların həyat qüvvəsi arasındakı fərqi hiss etdiyi zamana aiddir.

Başqa hal isə gizlilik zamanındadır, o zaman ki, o dünyada başqa bir həyat görmür, yalnız zövq aldığı şeyi görür ki, bu da bütün dünyanın həyat qüvvəsidir. Və onlar maddi şeylərdən imtina edib ruhani həyat axtaran insanlara baxdıqda, onlara ağılsız, düşüncəsiz uşaqlar kimi baxırlar. Necə ki, kiçik uşaqlara vacib şeylərlə oynamaq verilir, amma onlar bunları atıb əhəmiyyətsiz şeyləri götürürlər.

Eyni şəkildə maddi şeylərdən həzz almaq lazımdır, amma onlar bunları atıb ruhaniyyəti əldə etməyə çatmaq istəyirlər. Onlar üçün isə ruhaniyyət — əhəmiyyətsiz şeylərdir, yəni heç bir dəyəri olmayan şeylər. Lakin bütün bunlar ruhaniyyət üzərində olan gizlilik və örtülmə səbəbindən baş verir.

İndi isə “yaradıldıqları zaman” — ‘ibaram’ sözlərinin iki izahını aydınlaşdıraq: birinci izah — “mərhəmət”, ikinci izah isə — “Şxina”dır. Və biz soruşduq: məgər mərhəmət naminə gələcək aləmi və bu aləmi yaratmağa dəyərmi? Lakin yuxarıda aydınlaşdırdığımız kimi, yaradılışın məqsədi Onun yaratdıqlarına həzz verməkdir, amma xeyir və həzz onların əta etmək üçün ala bilmədikləri vaxta qədər aşkarlana bilməz. Bu halda bu məqsədin kamilliyə çatmaq imkanı yoxdur.

Buna görə də “yaradıldıqları zaman” sözlərinin izahını belə başa düşmək lazımdır ki, onların vasitəsilə yaradılışın məqsədi həyata keçirilsin. Onlarsız yaradılışın məqsədi kamilliyə çata bilməz. Buna görə də onun “İbrahim sayəsində” — ‘be-İbrahim’, yəni mərhəmət — kimi izah etməsi o deməkdir ki, mərhəmət xüsusiyyəti ilə məşğul olmaq vasitəsilə onlar əta etmə xüsusiyyətinə gələ bilərlər və bundan sonra həzzi qəbul edə bilərlər və bu qəbul etmə əta etmə adlanacaq.

Bu, Sulam şərhində deyildiyi kimidir, burada müdriklərin sözləri gətirilir: “Dünyanın yaradılışı zamanı, O mələklərə dedi: ‘İnsanı Öz surətimizdə yaradaq’, mərhəmət dedi: ‘Yaradılmalıdır, çünki o mərhəmət edir’. Həqiqət dedi: ‘Yaradılmamalıdır, çünki o tam yalandır’.”

Və [Baal Sulam] orada müdriklərin sözlərini izah edir ki, mərhəmət dedi: “Yaradılmalıdır”. Və o deyir: “Amma mərhəmət dedi: ‘Yaradılmalıdır, çünki o mərhəmət edir’, çünki onun yerinə yetirdiyi mərhəmət etmə ehkamı vasitəsilə, hansı ki, mütləq əta etmə hərəkətidir, o tədricən islah olunur, nəhayət bütün ehkamları əta etmək üçün yerinə yetirə biləcək səviyyəyə çatır. Və bu halda o, şübhəsiz ki, nəticədə öz məqsədinə, yəni lişma işinə çatacaq. Buna görə də mərhəmət dedi ki, onu yaratmaq lazımdır.”

Belə çıxır ki, yuxarıda deyilənə görə “yaradıldıqları zaman” sözləri o deməkdir ki, “yaradılış” yalnız bir vasitə kimi başa düşülür, məqsəd kimi yox — və məlum olduğu kimi, yaradılışın məqsədi Onun yaratdıqlarına həzz verməkdir — və bu məqsədə çatmağa imkan verən vasitələrdir ki, məxluqlar bu məqsədə çata bilsinlər, yəni xeyir və həzzi ala bilsinlər. Lakin verənlə alan arasında forma bənzərliyi olmalı olduğuna görə və onlar forma baxımından zidd olduqlarına görə, onlarda heç vaxt xeyir və həzzi qəbul etmək qabiliyyəti yarana bilməz.

Buna görə biri izah edir ki, bu vasitə mərhəmətdir — yəni hər kəsin digərinə göstərdiyi mərhəmət xüsusiyyəti vasitəsilə onlar əta edən kelimə layiq olacaqlar və xeyir və həzzi ala biləcəklər.

Digəri isə izah edir ki, “yaradıldıqları zaman” — ‘be-ibaram’ deməkdir: “hey ilə yaratdı onları” — ‘hey baram’, yəni Şxina. Bu o demək deyil ki, o digəri ilə mübahisə edir, əksinə o deyir: “hey hərfi ilə yaratdı onları” — bu, Malxuta işarə edir ki, bu da Şxina xüsusiyyətidir və “yaradıldıqları zaman” sözləri məhz buna, yəni kiçik “hey”ə işarə edir.

Və böyük Ari belə izah edir: “‘yaradıldıqları zaman’ — ‘be-ibaram’ sözlərinin mənası budur: ‘hey hərfi ilə O onları yaratdı’, çünki bütün yaradılmışlar həm Atsılutda, həm də BYA-da olduğu kimi beş partsuf şəklində idilər. Və bu, AK-ın Malxutunda olan kiçik ‘hey’ hərfinin mənasıdır, o zaman ki, o, öz ZAT-ının sonunda kiçildi.”

Və [Baal Sulam] orada (“Or Paşut”da) izah edir ki, islah olunmuş aləm, hansı ki ABYA adlanır, Malxutdan çıxmışdır, o zaman ki, o mərhəmət xüsusiyyəti ilə şirinləşdirildi, bu isə İkinci İxtisar adlanır və orada Malxutun kiçilməsi baş verdi. Buna görə də Malxut kiçik “hey” hərfi adlanır.

Buradan belə çıxır ki, “yaradıldıqları zaman” — ‘be-ibaram’ sözlərindəki “hey” hərfi Şxinanı bildirir, hansı ki mərhəmət və hökm xüsusiyyətlərinin birləşməsi adlanan islahı aldı. Bu o deməkdir ki, Malxut — hökm xüsusiyyəti adlanır və yaradılmışların köküdür, yəni almaq arzusu, yəni kli — hansı ki ,yaradılışın məqsədini, yəni yaradılmışlara həzz verməyi qəbul etməlidir və bu xeyir və həzzin qəbul olunduğu qabdır, yəni yaradılmışların maddəsi — Yaradan tərəfindən həzz və zövq almaq arzusu — lakin forma bənzərliyi islahına görə, yuxarıda deyildiyi kimi, bir qanun (yəni “hökm”) yarandı ki, bunu alan kli ilə istifadə etmək qadağandır, əgər o əta etmək niyyətini qura bilmirsə.Və bu “ixtisar” və “hökm” adlanır. Və dünya bu islah olmadan mövcud ola bilmədiyinə görə — yəni əta etmək üçün alma olmadan — əks halda aşağı olanlara xeyirin aşkarlanması yoxdur, çünki dünya islahı üçün ixtisar və hökm qoyulmuşdur.Lakin yaradılışın təbiətini — yəni alma xüsusiyyətini — necə dəyişmək olar ki, o əta edənə çevrilsin?

Buna görə də, alan kelimlərin əta etmək üçün olması və islah olunması mümkün olsun deyə, yuxarıda deyildiyi kimi, mərhəmət və hökm xüsusiyyətlərinin birləşməsi adlanan islah baş verməli idi — bu İkinci İxtisar adlanır. Bu o deməkdir ki, Bina, yəni mərhəmət xüsusiyyəti, hansı ki əta etmə xüsusiyyəti adlanır, Malxutla, yəni alma ilə qarışdı. Və məhz bu mərhəmətin hökm ilə qarışması sayəsində biz Tövrat və ehkamlar vasitəsilə, təbiətimizə zidd olsa belə, əta etməyə gələ bilərik.

Bu “Kabala elminə giriş”də — “Ptixa”da gətirilir. Orada deyilir: “Və bu, müdriklərimizin dediklərinin mənasıdır: əvvəlcə [Yaradanda] dünyanı hökm xüsusiyyəti ilə yaratmaq niyyəti yarandı. Lakin O gördü ki, dünya mövcud ola bilməz və mərhəmət xüsusiyyətini əvvəl qoydu və onu hökm xüsusiyyəti ilə birləşdirdi. … Və O gördü ki, dünya mövcud ola bilməz, yəni yuxarıda deyildiyi kimi, bu formada dördüncü mərhələdən yaradılmalı olan insanın əta etmə hərəkətləri etməsi üçün heç bir imkan olmazdı. Buna görə də O mərhəmət xüsusiyyətini əvvəl qoydu və onu hökm xüsusiyyəti ilə birləşdirdi. … Belə ki, bu birləşmə sayəsində dördüncü mərhələ, yəni hökm xüsusiyyəti də Binanın klisində olan əta etmə qığılcımlarını özündə ehtiva etməyə başladı.”

Belə çıxır ki, yuxarıda deyilənə görə, yaradılışın məqsədinə — yəni Onun yaratdıqlarına həzz verməyə — çatmağa imkan verən vasitələr yalnız kiçik “hey” sayəsində mövcuddur. Çünki “hey”, hansı ki hökm xüsusiyyətidir, onun hökmü mərhəmət xüsusiyyətinə qədər azaldıldı. Bu o deməkdir ki, alma arzusunun bir hissəsi azaldıldı və özünə mərhəmət xüsusiyyətini daxil etdi, yuxarıda deyildiyi kimi. Belə ki, alan kelimlər öz köklərində əta etmə xüsusiyyətini, yəni mərhəməti daxil etdilər.

Buradan başa düşürük ki, Zoar kitabı niyə bununla yekunlaşır ki, onların arasında ziddiyyət yoxdur, “çünki hər şey birlikdə enir. Başqa sözlə, əgər mərhəmət dünyada mövcuddursa, Şxina da dünyada mövcuddur. Və əksinə. … Və dünya həm mərhəmət, həm də Şxina naminə yaradılmışdır.”

Buradan belə çıxır ki, hər ikisi — həm mərhəmət xüsusiyyəti, həm də mərhəmət xüsusiyyəti ilə birlikdə qurulan Şxina — eyni niyyətə malikdir. Yəni onların vasitəsilə varlıqlar yaradılışın məqsədinə, yəni Onun yaratdıqlarına həzz verməyə çatmalıdırlar. Buna görə də deyilir: “Əgər mərhəmət yoxdursa, Şxina da yoxdur.”

Bu o deməkdir ki, əgər dünyada mərhəmət vasitəsilə islah olmasaydı, yəni mərhəmət xüsusiyyəti sayəsində əta etmək üçün alma mümkün olmasaydı, Şxina olmazdı, yəni Malxutda baş vermiş və mərhəmət xüsusiyyəti ilə hökmün birləşməsi adlanan islahdan heç bir fayda olmazdı. Lakin mərhəmət xüsusiyyəti dünyada mövcuddur və demək olar ki, Malxut mərhəmət xüsusiyyəti ilə, yəni rəhmət ilə islah olunmuşdur və bu, məqsədə çatmağa kömək edir.

Lakin başa düşmək lazımdır ki, niyə Malxut Şxina adlanır. Atam və müəllimim deyirdi ki, Zoar kitabında deyilir: “O — Şoxen ‘məskən salan’dır, o isə Şxina ‘məskən yeri’dir.” Bu o deməkdir ki, Yaradanın aşkar olduğu yer Şxina adlanır. Və bu “Şxinanın məskunlaşması” adlanır, yəni orada Yaradan aşkar olur.

Buna görə də insan daim dua etməlidir ki, ali Malxuta layiq olsun, hansı ki “inam” adı ilə də adlanır. Yəni insan dua etməlidir ki, inam xüsusiyyətinə layiq olsun. Lakin burada sual yaranır: əgər o bilir ki, onda Yaradana inam çatmır, o kimə dua edir? Axı yalnız Yaradana inandıqda demək olar ki, o, Ondan istədiyini təvəqqe edir?

Bunu “TES-ə Giriş”də yazılanlara uyğun izah etmək olar, orada deyilir: “Onun üçün Tövrat onun sənətidir. Və onun Tövratla məşğul olmasında onun inamının ölçüsü görünür. Çünki ‘onun sənəti’ — ‘omanuto’ sözləri ‘onun inamı’ — ‘emunato’ sözləri ilə eyni hərflərdən ibarətdir. Bu, yoldaşına inanan və ona pul borc verən insan kimidir. Ola bilər ki, o, ona bir lirə qədər inanır. Əgər o, ondan iki lirə istəsə, o, verməkdən imtina edər. Ola bilər ki, o, yüz lirəyə qədər inanır, amma bundan artıq yox. Ola bilər ki, o, ona o qədər inanır ki, malının yarısını borc verə bilər, amma hamısını yox. Və ola bilər ki, o, ona bütün malını, heç bir qorxu hiss etmədən, borc verə bilər. Bu sonuncu inam tam inam hesab olunur. Lakin əvvəlki növlər natamam inam hesab olunur və yalnız qismən inamdır — az və ya çox dərəcədə.”

Buradan görürük ki, qismən inam mövcuddur. Və əgər insanda qismən inam varsa, demək olar ki, insan Yaradanına dua etməlidir ki, Ona kömək etsin, çünki onda yalnız qismən inam var. Buna görə də o istəyir ki, Yaradan ona kömək etsin ki, yuxarıda deyildiyi kimi, tam inama layiq olsun.

Və tam inama layiq olmaq mümkün olmadığından, forma bənzərliyinə layiq olmadan əvvəl, necə ki, əvvəlki məqalələrdə və Zoar kitabına Girişdə deyilmişdir — bu islahlar mövcuddur, yuxarıda “yaradıldıqları zaman” — ‘be-ibaram’ sözlərinin izahında deyildiyi kimi:

Çünki mərhəmət xüsusiyyəti sayəsində onlar forma bənzərliyinə gələcəklər və bu, İbrahimin xüsusiyyətidir.

Deyilir ki, bu, “hey” hərfinin xüsusiyyətidir, yəni Şxina, yəni Malxutun özünə mərhəmət xüsusiyyətini qəbul etməsi sayəsində onlar əta etmə xüsusiyyətinə çatacaqlar. Və onda yaradılışın məqsədi — Onun yaratdıqlarına həzz vermək — həyata keçəcəkdir.