Münaqişədən sonrakı dünya, heç münaqişə olmayan vəziyyətdən daha yaxşıdır.
Məqalə 23, 1986/7
Uktsin traktatında sülh haqqında rav Şimon ben Xalafta deyir: «Yaradan İsrail üçün xeyir-duanı saxlaya biləcək sülhdən başqa qab tapmadı. Necə ki, deyilib: «Yaradan Öz xalqına güc verəcək, Yaradan Öz xalqını sülhlə xeyir-dualandıracaq»1»2. Yazıda deyilir: ««Sülh, sülh uzaqda olana və yaxında olana», – dedi Yaradan, – «və onu sağaldacağam»3.
Və onun sözlərini başa düşmək lazımdır, necə ki, deyilib: «Yaradan İsrail üçün xeyir-duanı saxlaya biləcək sülhdən başqa qab tapmadı». O, «xeyir-dua» deyir və «sülh» deyir. Buradan belə çıxır ki, əsas olan xeyir-duadır, sülh isə yalnız xeyir-duanı saxlayır. Bundan başqa «İsrail üçün xeyir-duanı saxlaya biləcək qab» sözlərini də başa düşmək lazımdır. Belə çıxır ki, dünya xalqları üçün, guya, sülh yaxşı bir şey deyil. Məgər elə bir yerin olduğunu demək olarmı ki, orada sülhün olması yaxşı deyil? Həmçinin Yazının «Sülh, sülh uzaqda olana və yaxında olana» dediyini də başa düşmək lazımdır. Axı belə çıxır ki, [əgər] Yaradan uzaqda olana sülh verirsə, O, şübhəsiz ki, Yaradana yaxın olana da sülh verir. Bu halda o, bizə «uzaqda olana və yaxında olana» deməklə nə demək istəyir?
Və bunu ruhani işə münasibətdə başa düşmək üçün yaradılış Məqsədinin və yaradılışın islahının nə olduğunu başa düşmək lazımdır, bu barədə biz artıq çox danışmışıq. Çünki yaradılış Məqsədi odur ki, insan xeyirə və həzzə layiq olsun, çünki O, məxluqları bunun üçün yaradıb. Və belə çıxır ki, insan buna hələ layiq olmayana qədər, bu insan hələ öz kamilliyinə çatmamış sayılır, çünki o, Məqsəddən uzaqdır. Lakin insan Məqsədə, yəni yaradıldığı xeyir və həzzə layiq olmağa çalışmalıdır.
Lakin insan Tövrat və ehkamlarla bunun vasitəsilə Məqsədə gəlmək üçün məşğul olmağa başlamazdan əvvəl, bundan əvvəl o, yaradılışın islahı ilə məşğul olmalıdır. Bu nə deməkdir – xeyri və həzzi necə almağı bilmək ki, onlardan həzz almaq imkanı olsun. Əgər o, islah qaydasını bilməsə, ali xeyri korlayacaq. Buna görə də insan, yaradılış Məqsədi ilə məşğul olmazdan əvvəl, islahların qaydasını öyrənməyə çalışmalıdır. Yəni bilməlidir ki, Yaradanın ona verəcəyi hədiyyəni korlamamaq üçün o, nəyi islah etməlidir.
Məlumdur ki, bütün islahlar malxut xüsusiyyətinə aiddir, necə ki, deyilib: «Dünyanı (olam) Şaddayın səltənətində (malxut) islah etmək və bütün fanilər Sənin adını çağıracaqlar»4. Bəs islah edilməsi lazım olan bu malxut nə deməkdir? Məsələ bundadır ki, Onun istəyi Öz məxluqlarına yaxşılıq etmək olduğuna görə, O, yoxdan var kimi «həzz və zövq almaq arzusu» adlanan bir xisaron xüsusiyyəti yaratdı. Və bu malxut almaq arzusu ilə birlikdə bir neçə xüsusiyyətə yayılır.
Ruhaniyyətdə bir qayda olduğuna görə ki, forma fərqi pilləni ikiyə bölür, bu malxut «nöqtədə bəzək» istəyib və «O necə mərhəmətlidirsə, sən də eləcə mərhəmətli ol»5 mənasında Yaradanla forma bənzərliyi istədikdən sonra, o da Yaradan necə əta edəndirsə, elə əta edən olmaq istədi.
Bundan sonra «ixtisar» 'tsimtsum' adlanan, din xüsusiyyəti olan islah baş verdi, – yəni yalnız əta etmək naminə niyyət qura bildiyimiz zaman almaq olar. Və bu din -müqəddəsliyə əks olan klipot-un çıxdığı kök oldu. Çünki müqəddəslik «əta etmək» adlanır, necə ki, deyilib: «Müqəddəs olun»6, – bunun mənası: «Ayrılmış olun». Yəni onlar özlərini almaq naminə almaqdan ayırsınlar və bütün niyyət yalnız Yaradan’a əta etmək olsun, necə ki, Yaradan məxluqlaraəta edir.
Necə ki, deyilib: «Çünki Mən müqəddəsəm»7. Yəni Yaradan necə əta edəndirsə, İsrail xalqı da Yaradan’a əta edən olmalıdır. Bunun əksi isə, yəni ətaya əks olan şey, müqəddəsliyə əks adlanır və bu, murdarlıq, yaxud Sitra Axra, yaxud klipa adlanır. Buna görə də almaq arzusundan sonradan klipot8 yarandı, hansı ki, almaq naminə almaq istəyirlər.
“Zoar kitabına Giriş”də (10-cu bənd) deyilir: «Həqiqətən, əvvəlcə murdarlığın və klipot-un mahiyyətinin nədən ibarət olduğunu başa düşmək lazımdır. Bil ki, mahiyyət etibarilə yaradılmışlarında ruhların öz mahiyyəti olan və buna görə yaradılış niyyətində nəzərdə tutulmuş bütün dolumu almağa hazır olan o nəhəng almaq arzusu, ruhlarda bu formasında qalmır, çünki əgər o, onlarda qalsaydı, onlar əbədi olaraq Yaradan’dan ayrılmış qalmağa məcbur olardılar… Və ruhların kelim-inə qoyulmuş bu ayrılığı islah etmək üçün Yaradan bütün aləmləri yaratdı və onları 2 sistemə böldü… yəni müqəddəs ABYA aləmlərinin 4 aləmi və onlara qarşı murdar ABYA aləmlərinin 4 aləmi. Və O, əta etməık arzusunu müqəddəs ABYA aləmləri sisteminə qoydu və özləri üçün almaq arzusunu onlardan aldı, onu murdar ABYA aləmləri sisteminə verdi».
Və deyilənlərdən biz görürük ki, hansı islahları etməliyik. Məhz alan kelim-in islahını, belə ki, onlarda əta etmək naminə niyyət olsun, necə ki, o [Baal Sulam] orada (119-cu bənddə) deyir: «Və aləmlər bu dünyanın gerçəkliyinə qədər endi, yəni bədənin və ruhun, həmçinin islah olunmamış və islah vaxtının mövcud ola biləcəyi yerə qədər. Çünki bədən, yəni özü üçün almaq arzusu, yaradılış niyyətindəki kökündən çıxır və murdar aləmlər sistemindən keçir, necə ki, deyilib: «İnsan vəhşi eşşək olaraq doğulur»10, – və 13 yaşına qədər bu sistemin hakimiyyəti altında qalır. Və bu, islah olunmamış vaxtıdır. 13 yaşdan etibarən, öz Yaradan’ına sevinc çatdırmağa yönəlmiş ehkamlarla məşğuliyyət sayəsində, onda qoyulmuş özü üçün almaq arzusunu təmizləməyə başlayır. Və tədricən onu “əta etmək naminə” dəyişir. … Və beləliklə, o, özü üçün almaq arzusunu tamamilə öz Yaradan’ına sevinc çatdırmaq üçün alan hala çevirməyə kömək edən, heç bir şəkildə öz xeyri üçün deyil,Sonsuzluğun yaradılış niyyətindən çıxan müqəddəslik dərəcələrini getdikcə daha çox əldə etməyə və dərk etməyə davam edir ».
Və deyilənlərdən biz görürük ki, Tövrat və ehkamlarla bütün məşğuliyyətimiz malxutu islah etməkdən ibarətdir, hansı ki, düz nurda, Sonsuzluq aləmindəki kökündən “özü üçün alan” adlanır. Və buradan işin qaydası çıxır. Başlayanlar üçün bir və “irəliləmişlər” üçün başqa növ iş qaydası var. Və bu, Rambamın dediyi kimidir: « uşaqları, qadınları və bütün savadsız kütləni öyrədərkən, onlara … mükafat almaq üçün öyrədirlər, ta onların biliyi artsın və daha böyük hikmətlə dolsunlar»11. Yalnız o zaman onlara “lişma”, yəni mükafat almaq üçün deyil, öyrədilir.
Və buradan biz görürük ki, bütün cəmiyyət- 'klal' üçün iş qaydası və ayrıca insanlar üçün iş qaydası var və bu iş qaydası bütün cəmiyyət üçün nəzərdə tutulmayıb. Cəmiyyət üçün isə, dediyimiz kimi, bir xətt var və bu, cəmiyyətin 'klal' işidir. Və bir xətt – aydın olur ki, orada yuxarı və aşağı var. Yəni əhəmiyyətinə görə daha yuxarı və daha aşağı. Və insan həmişə bir yolla gedir, yəni Tövrat və ehkamlarla məşğul olarkən bircə niyyətdən başqa heç bir niyyət qurmalı deyil. Yəni o, belə bir niyyət qurmalıdır ki, indi o, Yaradanın bizə müəllimimiz Musa vasitəsilə əmr etdiyi Tövrat və ehkamları yerinə yetirir və bunun üçün biz bu dünyada və gələcəkdə mükafat alacağıq.
Və bu yol üzrə, bir xətti təmsil edən bu yolda, biz görürük ki, hər dəfə o, daim qazanır. Çünki onun etdiyi hər bir hərəkət əmələ münasibətdə kamilliyə malikdir və ona əlavə ediləcək bir şey yoxdur, necə ki, deyilib: «Nə artır, nə də azalt»12. Belə çıxır ki, bu insanda elə bir şey yoxdur ki, o qazanmasın, amma bəzən çox qazanır, yəni Tövrat və ehkamlarla çox saat işləyəndə. Az işləyəndə isə az qazanır.
Və deyilənlərdən belə çıxır ki, “bir xətt” insanın Yaradan yolunda bir yolla getməsi adlanır. Halbuki, əgər o, Tövrat və ehkamlarla məşğul olmursa, onda onun heç bir xətti yoxdur, yəni onun ruhani işdə heç bir yolu yoxdur. Amma burada deyilən hər şey o zamandır ki, o, Yaradan yolunda gedir və Tövrat və ehkamları yerinə yetirir, – buna onun bir xətdə getməsi deyilir. Və buna belə deyilir, çünki o, yalnız əmələ münasibətdə işləyir. Yerinə yetirilməli olanı o, bütün incəlik və təfərrüatları ilə yerinə yetirir.
Amma fərdi- 'prat' işləmək istəyənlər, yəni şəxsən “Yaradan, sənin Allahın” xüsusiyyətinə layiq olmaq istəyənlər, niyyət üzərində işləməlidirlər. Yəni onu Tövrat və ehkamları yerinə yetirməyə vadar edən səbəb üzərində. Başqa sözlə, o, Tövrat və ehkamları hansı niyyət naminə yerinə yetirir. Axı səbəbsiz əməl yoxdur, buna görə də insan özü üçün aydınlaşdırmalıdır ki, onu “öküz boyunduruq altında və eşşək yük altında olduğu kimi”13 işləməyə və Tövrat və ehkamlarla məşğul olmağa sövq edən həqiqi səbəb nədir.
Amma o, Tövrat və ehkamlarla məşğul olmağa onu sövq edən səbəbə baxanda, əməllərə bu tənqidi münasibət onda sol xətt sayılır. Hal-hazırda etdiyi əməllər isə artıq bir xətt kateqoriyasından çıxır və yeni adlanır, yəni sağ xətt adlanır. Başqa sözlə, yalnız bir xətt olduqda- onda sağ xətt var- demək olmaz, çünki onda yalnız bir xətt var. Halbuki, onda bir başqa xətt də olduqda, birinə “sağ”, o birinə isə “sol” demək olar.
Lakin başa düşmək lazımdır ki, niyə praktik əməldə işi “sağ xətt”, niyyətdə işi isə “sol xətt” adlandırırıq. Məsələ bundadır ki, bir qayda var: “İslaha ehtiyacı olmayan «sağ» adlanır, islaha ehtiyacı olan isə «sol» adlanır”.
Necə ki, bizim müdriklərimiz dedilər (Menaxot traktatı, 37:1): Qmara soruşur: «Sola qoyulması – bunu haradan bilir? (Əl tfilin-nin sağa yox, sol ələ qoyulduğunu haradan bilirik?)». Rav Aşi dedi: «“Əlinə”14 sözündən, – burada zəif əl haqqında deyilib». Və Raşi izah edir: «Burada zəif əl haqqında deyildiyinə görə, yəni qadın cinsində, buradan belə çıxır ki, sol ələ qoyulur, necə ki, o dedi, çünki onda [sol əldə] qadındakı kimi qüvvə yoxdur». Buna görə də biz hər yerdə zəif tərəf, zəif yol və ya zəif yer haqqında öyrəndikdə, buna “sol” deyirik. Başqa sözlə, özü-özlüyündə zəif olduğuna görə islaha ehtiyacı olan hər şey “sol” adlanır.
Və buradan belə çıxır ki, əmələ münasibətdə əlavə ediləcək bir şey yoxdur, məsələn, demirlər ki: «Bu gün mən tfilini sol ələ qoydum, sabah isə tfilini həm də sağ ələ qoyacağam». Yaxud: «Bu gün mən mezuzanı qapının sağ tərəfinə mismarladım, sabah isə çalışacağam ki, həm də qapının sol tərəfinə mismarlayım».
Və məlum olduğu kimi, əməli ehkamlar haqqında deyirlər: «Nə artır, nə də azalt». Buna görə də yalnız praktik əməl ilə məşğul olan insanlar və bütün niyyətləri əməl qaydasında olsun deyə çalışanlar, niyyət haqqında isə düşünməyənlər, yəni öz işlərinin əvəzi olaraq hansı mükafatı almaq istədiklərini düşünməyənlər…
Başqa sözlə, əgər insan işləyir və Tövratla ehkamları yerinə yetirirsə, şübhəsiz ki, onu buna sövq edən hansısa səbəb olmalıdır. Və səbəblər çox olduğuna görə, – yəni cəzadan qorxu, ya sevgidən, ya da bu dünyada və gələcək dünyada həzzlər almaq üçün, – onlar səbəblərin təhlilinə daxil olmurlar. Yəni həqiqi səbəbin təhlilinə . Yəni əsl səbəbə, bu da o deməkdir ki, Yaradan onların elə bir iş görməsini istəyir ki, bununla Yaradanın istədiyi şeyə çatsınlar.
Bəs Yaradanın bizim Onun naminə çalışmağımızı istədiyini deməyə əsas verən səbəb nədir? İlk öncə, Yaradanın nəyinin çatışmadığını anlamaq lazımdır ki, bizim işimiz sayəsində O, ehtiyacı olan şeyi Ona verməyimizdən həzz alsın.
Buna bir cavab var. Yəni əgər biz yaradılışın məqsədinə baxsaq, Onun nəyinin çatışmadığını bilərik. Axı yaradılışın məqsədi – «öz yaratdıqlarına xeyir verməkdir», yəni O, məxluqları onlara bütün nemətləri bəxş etmək üçün yaratmışdır. Həzz və ləzzəti qəbul edə biləcəyimiz kelim (qablar) isə – həzz alma arzusudur. Məlum olduğu kimi, ehtiraslı bir canatmanın olmadığı şeydən həzz almaq qeyri-mümkündür.
Buna görə də hər bir məxluqda həzzlərə güclü canatma var. Lakin utanc xüsusiyyəti olmasın deyə, almaq arzusuna bir islah əlavə etmək lazımdır ki, o, əta etmə naminə olsun. Və bu islah «alma üçün deyil» olduğuna görə, onu məxluqlara aid edirlər, yəni məxluqlar əta etmək naminə niyyətləri olana qədər almaq istəmirlər.
Eyni zamanda, Yaradana biz Onun həqiqətən verdiyi hər şeyi aid edirik. Və Yaradan istəyir ki, məxluqlarda həzzləri alarkən heç bir utanc [şəklində] çatışmazlıq olmasın, buna görə də deyirik ki, ali olan aşağı olanın etdiyi ixtisarı qəbul etdi və onunla razılaşdı. Başqa sözlə, O, aşağı olanlara dolumu yalnız Sonsuzluq malxutunun etdiyi islahata uyğun olaraq versin.
Belə çıxır ki, əsas islahı biz aşağı olana aid edirik. Amma yalnız o mənada ki, ali olan, guya, aşağı olanın fikri ilə razılaşdı. Buna görə də aşağı olanın etdiyi məhdudiyyətlər və ixtisarlar orada varsa, heç bir ruhaniyyət almaq mümkün deyil. Və ali olan aşağı olanın əta etmək naminə ala biləcəyinə uyğun olaraq verir. Buna görə də aləmlərin enişindən sonra – (belə ki insan dünyada klipot aşkar olduqdan sonra yaradıldı – insan özü üçün alma kelimində almaq istəyir və onun müqəddəs malxutun etdiyi həmin islahla heç bir əlaqəsi yoxdur.
Buna görə də ali olan, aşağıdakılar yalnız əta edən kelim-lərdən istifadə edəcəklərini öz üzərlərinə götürməyənə qədər aşağıya doluluq ötürə bilməz; necə ki yuxarıda deyilib ki, ali olan, bundan sonra yaranan "bütün alanların kökü" adlandırılan Sonsuzluq Malxutunun həyata keçirdiyi ixtisar (tsimtsum) ilə razılaşdı.
Buna görə ali olan aşağı olanın Yaradana verəcəyi əta edən kelim-i gözləyir ki, ona mütləq kamillikdə xeyir və həzzi vermək imkanı olsun. Yəni ali xeyri alarkən utanc olmasın.
Amma insan əta edən kelim-i necə ala bilər, axı bu onun təbiətinə ziddir, çünki o, klipot sistemi çıxdıqdan sonra yaranmış olduğuna görə özü üçün almaq arzusu ilə doğulub. Və bu səbəbdən, yəni insanda əta edən kelim olsun deyə ki, Yaradanda bütün xeyri vermək imkanı olsun, necə ki, yuxarıda deyilib, O bizə Tövrat və ehkamlar verdi, necə ki, müdriklər dedilər: «Yaradan İsraili təmizləmək istədi, buna görə də onlara Tövratı və ehkamları çoxaltdı»15, – necə ki, deyilib: «Yaradan Öz doğruluğu naminə Tövratı ucaldıb şərəfləndirmək istədi»16.
Və buradan belə çıxır ki, insanı Tövrat və ehkamları yerinə yetirməyə sövq edən həqiqi səbəb ondan ibarətdir ki, Tövrat və ehkamlarla o, özünü təmizləyəcək ki, öz eqoizmindən -'aviut'dan, yəni özü üçün almaqdan çıxsın və əta edən kelim-i əldə etsin. Yaradan məhz bu kelim-i gözləyir, çünki insan yalnız əta edən kelim-də müqəddəslikdən zövq və həzz ala bilir.
Buna görə də həqiqət yolu ilə getmək istəyən insan bir əməli etməzdən əvvəl, istər Tövratda, istər duada, istərsə də yaxşı əməllərdə, yoxlamalıdır ki, onu Tövrat və ehkamlarla məşğul olmağa sövq edən səbəb həqiqi olsun, yəni Tövrat və ehkamlar onu çalışdığı və ona çatmaq üçün gücü çatanı etdiyi Məqsədə gətirsin.
Lakin bilmək lazımdır ki, əməllərdə xeyirxah işlər görüb-görməmək baxımından bir seçim olduğu kimi, niyyət üzərindəki seçim işi ondan qat-qat çətindir. Bunun səbəbi odur ki, niyyət — insanın "sizə insan deyilir, dünya xalqlarına yox" xüsusiyyətindəki işidir.
Biz izah etmişdik ki, əta edənə "insan" deyilir və onun ədədi dəyəri (gematriyası) MA-dır (45); o, həmçinin "zaxar" (erkək), yəni əta edən adlanır. Halbuki "heyvan" — "nekeva" (dişi) xüsusiyyəti adlanır, çünki heyvanın ədədi dəyəri BON-dur (52) və bu, "alan" xüsusiyyətidir.
Belə çıxır ki, [o] əməl üzərində fokuslanıb və niyyət haqqında düşünmürsə, bu halda Tövrat və ehkamları heyvani səbəblə yerinə yetirir. Yəni öz işi üçün almağa ümid etdiyi mükafata görə, bu da alma xüsusiyyətidir, “heyvan” adlanır, “insan” yox, necə ki, Zoar kitabı «Və xalqların mərhəməti22 – qüsurluqdur»23 ayəsi haqqında deyir, – «onların etdiyi bütün yaxşılıqları onlar özləri üçün edirlər»24.
Yəni ruhani işə münasibətdə mükafat almaqla iş “insandakı dünya xalqları” adlanır. Və baxmayaraq ki, Tövrat və ehkamlarla əməli icrada məşğul olmaq da çətindir, buna “lo lişma”, yəni öz xeyri üçün deyilir. Amma bilmək lazımdır ki, bu birinci pillədir və ondan başlamaq lazımdır, çünki başqa yol yoxdur, necə ki, Rambam deyib, yuxarıda deyildiyi kimi.
Və bu artıq “insan” xüsusiyyətidir, “heyvan” yox. Bizim bunun “dünya xalqları” xüsusiyyəti olduğunu deməyimizə baxmayaraq, bu, yenə də insandakı “dünya xalqları” xüsusiyyətidir. Və bu, “insandakı heyvan” xüsusiyyətidir. Halbuki hətta əməli iş baxımından belə heç bir əlaqəsi olmayanlar “eşşəyə bənzər xalq”25 adlanırlar.
Buna görə də bilmək lazımdır ki, «lo lişma» dərəcəsi çox mühüm bir dərəcədir və «lo lişma» vəziyyətində Tövrat və ehkamların əhəmiyyətini qiymətləndirmək üçün bizdə kifayət qədər ağıl yoxdur. Atam və müəllimim (Baal Sulam) belə demişdir: «İnsan «lişma» (Yaradan naminə) işinin nə dərəcədə əhəmiyyətli olduğunu qiymətləndirməyi bacardığı qədər, bilməlidir ki, «lo lişma», insanın əhəmiyyət verdiyi həmin o «lişma»-dan daha da mühümdür. Çünki insan, hətta «lo lişma» vəziyyətində belə Tövrat və ehkamların icrasının əhəmiyyətini tam qiymətləndirməyə qadir deyil. Lakin şübhəsizdir ki, Tövrat və ehkamların mükəmməl icrası «lişma» vəziyyətində olmalıdır».
Və deyilənlərdən belə çıxır ki, baxmayaraq ki, Tövrat və ehkamların icrasının həqiqi səbəbi “əta edən kelim-i təmizləmək üçün” olmalıdır, çünki Yaradanın ali hədiyyəni vermək imkanı məhz bu kelim-də olur, axı Yaradan istəyir ki, xeyri alarkən aşağı olanlar yalnız həzz hiss etsinlər və heç bir şəkildə utanc hiss etməsinlər, buna görə də O, Tövrat və ehkamlar üzərində işimizi belə bir niyyətlə gözləyir ki, bunun sayəsində əta edən kelim-ə layiq olaq.
Lakin işin başlanğıcı məhz əməl planında baş verir. Və bu anda onun öz işi qarşılığında Yaradandan hansı mükafatı alacağına ümid etdiyini düşünmək və dəqiq aydınlaşdırmaq lazım deyil. O isə Tövrat və ehkamları yalnız ona görə yerinə yetirir ki, Yaradanın göstərişini yerinə yetirir. Buna “ümumi kütlə 'klal' üçün kifayət edən iş” deyilir. Yəni niyyət haqqında düşünmək lazım deyil, necə ki, yuxarıda deyilib, bütün fikirlərini Tövrat və ehkamları əməl baxımından necə yerinə yetirməyə həsr edir.
Və əlbəttə, burada seçim və ona hətta “lo lişma” xüsusiyyətində Tövrat və ehkamları yerinə yetirməyə imkan verməyən şər başlanğıcla mübarizə elementi var. Və şübhə yoxdur ki, onun mükafatı çox böyükdür, necə ki, Baal Sulam demişdir ki, “lo lişma” Yaradan üçün çox mühümdür. Axı hətta əməl baxımından Tövrat və ehkamların icrası çox qüvvə tələb edir. Və insan maddi işlərdə çox şeydən imtina etməlidir ki, Yaradanın əmr etdiyini yerinə yetirməyə imkanı olsun. Hər necə olsa da, həqiqi iş insan “lişma” niyyətini aydınlaşdırmaq istəyəndə başlayır, yəni mükafat almaq üçün işləmək istəmir.
Niyyətdəki işdə isə, hansı ki, Tövrat və ehkamların icrasının həqiqi səbəbidir, xeyir ilə şər arasında həqiqi mübarizə başlayır. Çünki insan Yaradan naminə işləmək istəyir, axı Yaradan “xeyirxah, xeyir verən” adlanır, yəni əta edəndir. Və burada “şər” adlanan bədən gəlir və ona mane olur. Çünki özü üçün almaq arzusu “şər” adlanır. Axı onun üzərində din xüsusiyyəti dayanır, çünki o, qaranlıqda qalması üçün din və ixtisar baş verdi. Və o, hər hansı bir nuru almağa layiq deyil.
Axı insan təbiətcə almaq arzusu ilə doğulur və təbiətə qarşı işləməlidir. Həqiqi münaqişə də bundadır, o həddə çatır ki, insan öz almaq arzusuna qalib gəlməyə və onu ram etməyə özü qadir olmur ki, göylər naminə işləmək imkanı olsun, öz xeyri üçün yox.
Və burada demək olar ki, onlar “bir-birini qarşılıqlı inkar edən iki şey”26 adlanırlar. Həqiqətən, almaq arzusu əta etmək arzusunun əksidir. Və burada “üçüncü gəlir və onların mübahisəsini həll edir”. Başqa sözlə, Yaradan gəlməyincə və onların arasında sülh yaratmayınca. Yəni Yaradan ona bir hədiyyə verir: əta etmək istəyi. Və onda Yaradanın hədiyyəsi qarşısında şər ram olur, yəni haqqında danışdığımız alan, insandakı xeyirin hakimiyyəti altına düşür.
Başqa sözlə, biz öyrənirik ki, bədəndə iki qüvvə var, yəni iki növ arzu var. Lakin, yuxarıda deyildiyi kimi, əta etmək arzusu insanda yalnız o zaman işləməyə başlayır ki, o, niyyətdə işləməyə başlamaq istəsin. Halbuki bütün cəmiyyətin 'klal' işində bədəndə əta etmək naminə niyyət qurmaq arzusu və ehtiyacının olduğu hələ hiss olunmur və bu barədə almaq arzusunun müqavimət göstərdiyini demək [olmaz], çünki hələ müqavimət göstəriləcək heç kim yoxdur.
Lakin məhz insan əta etmək naminə çalışmağa başlayanda və elə zənn edəndə ki, əgər o, əta etmək naminə işləmək istəyirsə, bu onun gücü daxilindədir — yəni bu, yalnız onun arzusundan asılıdır — işə başladığı zaman görür ki, o, istədiyi hər şeyi etməyə qadir deyil; çünki onda başqa bir fikir də var, yəni alma arzusu buna müqavimət göstərir.
Və bu vəziyyətdə ən ağır əmək hiss olunur. Çünki bu, insanın praktiki əmrlərlə bağlı etməli olduğu seçim işindən daha çətindir; belə ki, bu, həqiqətən də onun yerinə yetirmək istədiyi "səma naminə" təmiz bir işdir. Necə ki deyildiyi kimi, o, işi müqəddəslikdə, yəni əta etmək naminə görmək istəyir.
Burada xeyir və şər arasında əsl mübarizə başlayır. Halbuki praktiki əməl səviyyəsində, bədən (insanın) özü üçün heç nə almamaq, hər şeyin səma naminə olması yoluna qədəm qoymaq istədiyini hələ tam anlamamışdı və elə düşünürdü ki, hər şey alanın (bədənin) xeyrinə olacaq.
Axı bunlar insandakı iki qüvvədir və almaq arzusu insanda doğulan kimi ortaya çıxır, necə ki, Zoar kitabında deyilib (Vayeşev, səh. 1, Sulam şərhi, 4-cü bənd): «“Qoca və ağılsız padşah”27. “Padşah” – insanlara qarşı dünyada padşah və hökmdar adlanan şər başlanğıcdır. “Qoca və ağılsız” – əlbəttə ki, qocadır, çünki insan doğulduğu və dünyaya gəldiyi gündən etibarən o, insanla birlikdədir. Buna görə də o – qoca və ağılsız padşahdır».
Və orada daha sonra (8-ci bənd): «Buna görə şər başlanğıc insanla doğulduğu gündən birləşməyə tələsdi ki, o, ona inansın. Sonra xeyir başlanğıc gələndə isə, insan ona inana bilmir və onun sözləri ona [ağır] yük kimi gəlir».
Orada daha sonra deyilir (9-cu bənd): «Və o birinci olduğu və artıq insana öz dəlillərini söylədiyi üçün, bundan sonra onun rəqibi, yəni xeyir başlanğıc gəldikdə, insan ona görə əziyyət çəkir və başını qaldıra bilmir, elə bil ki, dünyanın bütün ağırlıqlarını çiyinlərinə yükləyib».
Buradan görürük ki, insanda iki qüvvə var, amma şərin qüvvəsi daha böyükdür, çünki o, öz dəlilləri ilə gəlir ki, niyə insan öz xeyrini düşünməlidir. Buna görə də onun hakimiyyəti daha güclüdür, çünki o, xeyir başlanğıcdan əvvəl gəlir. Və buna “mübahisədə birinci haqlıdır”28 deyilir, necə ki, orada yazılıb (10-cu bənd): «Buna görə də tərəflərdən birinin sözlərini onun rəqibi gəlməzdən əvvəl qəbul edən hakim, inanmaq üçün yad allahı qəbul edənə bənzəyir».
Həmçinin orada (bənd 11) deyilir: «Lakin öz Rəbbindən qorxan o saleh bəndə, şər başlanğıca (eqoya) inanmamaq və ona şərik olmamaq üçün bu dünyada nə qədər bəlalar çəkir. Və Yaradan onu bütün bunlardan xilas edir. Necə ki deyilib: "Salehin bəlaları çoxdur və Yaradan onu bütün bunlardan xilas edir"... Bu o deməkdir ki, çoxsaylı bəlalara dözən kəs — salehdir, çünki Yaradan onu istəyir (arzulayır). Axı onun çəkdiyi bəlalar onu şər başlanğıcdan uzaqlaşdırır, buna görə də Yaradan həmin insanı arzulayır və onu bütün bəlalardan xilas edir».
Və Zoar kitabının sözlərinə görə belə çıxır – Yaradan insanı nə zaman xilas edir? Yalnız insan çoxsaylı bəlalara dözdükdə. Bundan sonra Yaradan gəlir və onu xilas edir. Və ilk baxışda aydın deyil, niyə insan çoxsaylı bədbəxtliklərə dözməlidir, sonra Yaradan ona kömək edir. Və Yaradan saleh bəndəni çoxsaylı bəlalar çəkməmişdən əvvəl xilas etsəydi, bunun nəyi pis olardı ki?
Cavab isə budur ki, məlumdur: «kli olmadan nur yoxdur», necə ki, yuxarıda deyilib, burada “kli” ehtiyac adlanır. Əgər insana onda ehtiyac olmayan bir şey verilsə, onu qoruya bilməyəcək və o itəcək. Buna görə də insan əta etmək niyyəti ilə işləməyə başlayanda, bu təbiətə zidd olduğuna görə, bədən müqavimət göstərir, çünki bu onun xüsusiyyətinə ziddir.
Və o zaman onlar arasında mübarizə başlayır. Yuxarıda deyildiyi kimi, alan (eqo) insana birinci gəldiyi üçün və "mübahisədə birinci olan haqlıdır" prinsipinə görə, onun hakimiyyəti çox güclüdür. İnsanın özü üçün olan həmin o alan hissəsinə qalib gəlmək üçün qoyduğu cəhdlərə rəğmən, buna gücü çatmadıqda, o, özünü pis hiss edir.
Və hər dəfə o, qalib gəldiyini, artıq "at belində" olduğunu və alanın ona boyun əydiyini düşündükdə — axı onun gözləri qarşısında artıq itkilər, alanın ona gətirdiyi və səma naminə niyyət qurmağa imkan verməyən həmin o bədbəxtliklər açılmışdır və o, artıq həqiqəti görür — birdən o, yenidən onun hakimiyyəti altına düşür.
Və o, müqəddəslikdən aşağı vəziyyətə çıxdığı anı belə hiss etmir. Sonra isə bir müddət keçəndən sonra anlayır ki, bütün alçaqlığı ilə özü üçün alanın hakimiyyəti altındadır. Hətta o həddə qədər ki, insan təəccüb edir, bu necə ola bilər.
Başqa sözlə, məlumdur ki, hər bir şey aşağıya qayda üzrə və tədricən yuvarlanır. Amma burada o görür ki, elə həmin vaxt ki, özünü səmavi yüksəklikdə hiss edirdi, birdən görür ki, yerin dibinə düşüb və heç bir aralıq dayanacaq olmayıb. Və onun düşdüyünü dərk etməsi [düşüşün] ortasında gəlmədi, yalnız artıq yerdə uzananda şüuru ona qayıtdı və gördü ki, yerdədir. Bundan əlavə, düşüşlə düşüşün dərk edilməsi arasında nə qədər vaxt keçdiyi ilə bağlı daimi bir zaman intervalı yoxdur.
Və həqiqətən başa düşmək lazımdır, niyə belədir. Bu o deməkdir ki, işin qaydası belədir. Məsələ bundadır ki, yuxarıda deyildiyi kimi, yüksəlişlər və enişlər sayəsində onda böyük bir ehtiyac yaranır ki, Yaradan onu xilas etsin. Necə ki, deyilib: «Salehin bəlaları çoxdur»30. Yəni saleh olmaq istəyən- “saleh” yesod xüsusiyyəti adlanır, yesod isə “əta edən” adlanır. Başqa sözlə, əta etmək üzrə iş yolu ilə getmək istəyən “saleh olmaq istəyən” adlanır və o, çoxsaylı bəlalara dözür, yəni çoxlu enişlər keçirir və hər bir eniş onda alanın hakimiyyəti altında olmasından ağrı və əzab doğurur.
Və onun hiss etdiyi «çoxsaylı bəlalar» ölçüsündə O’na ehtiyac yaranır, buna “kli” deyilir ki, Yaradan ona kömək etsin və onu xilas etsin, çünki görür ki, bu hakimiyyətdən azad olmağın heç bir yolu yoxdur və yalnız Yaradan ona kömək edə bilər. Belə çıxır ki, keçirdiyi o iztirablar vasitəsilə, bu bəlalar onda “kli” adlanan ehtiyac yaradır ki, Yaradan onun xisaronunu (çatışmazlığını) doldursun.
Halbuki o, əta etmək naminə işləyə bilmədiyi üçün əzab çəkməzdən əvvəl, əgər Yaradan ona mənbəyə qaytaran müəyyən bir işartı versə, o bunu qiymətləndirməyəcək, çünki onda buna ehtiyac yoxdur. Baxmayaraq ki, ona əta etmək arzusu verilməsi üçün xahiş etmişdi, dərhal buna peşman olur. Çünki buna ehtiyac onun ürəyində hələ bərqərar olmayıb.
Və bu, Yaradanın niyə ona dua etdiyi yerdə dərhal kömək etmədiyinin cavabıdır. Xüsusən də, əgər o, Yaradana bir neçə dəfə dua edibsə və Yaradan onun duasını eşitməyibsə, insan Yaradana qəzəblənir. Bəzən isə onun ağlına Yaradandan inciyirmiş kimi fikirlər gəlir və o deyir: «Əgər mən Yaradandan öz mənfəətim üçün kömək istəsəydim, başqa məsələ, anlayardım ki, hələ Onun məni eşitməsinə layiq deyiləm. Amma mən Yaradandan kömək istəməyə gələndə ki, mən Onun faydası üçün, yəni Yaradanın xeyrinə çalışmaq istəyirəm, bəs O niyə mənə kömək etmək istəmir?» Və buna görə də insan işdən qaçır.
İndi isə verdiyimiz sualı aydınlaşdıraq. Məntiq tələb edir ki, münaqişə olmayan yer, şübhəsiz ki, münaqişə olan yerdən daha vacibdir. Hətta sonra kimsə işin mahiyyətinə varıb onları barışdırsa belə. Şübhəsiz demək lazımdır ki, əgər münaqişə ümumiyyətlə olmasaydı və onları barışdırmağa ehtiyac qalmasaydı, daha yaxşı olardı.
Amma işin qaydasında biz bunun əksini görürük, necə ki, müdriklər dedilər (Braxot traktatı, 5:1): «İnsan həmişə xeyir başlanğıcı ilə şər başlanğıcı qəzəbləndirsin [yəni qıcıqlandırsın], necə ki, deyilib: «Qəzəblənin və günah etməyin»31». Və Raşi izah edir: «“Xeyir başlanğıcı qəzəbləndirsin” ki o şər başlanğıcla vuruşsun»32.
Bu o deməkdir ki, baxmayaraq ki, orada sülh hökm sürür, yəni şər başlanğıc ona Tövrat və ehkamlarla məşğul olmağa mane olmur, bununla belə insan onunla savaşmalıdır. Bundan əlavə soruşmaq lazımdır: əgər o, ona Tövrat və ehkamlarla məşğul olmağa mane olmursa, bəs niyə “şər başlanğıc” adlanır? Və bir də onu qəzəbləndirmək lazımdır. Əgər şər başlanğıc ona heç bir pislik etmirsə, niyə onu qəzəbləndirmək lazımdır?
Və işə münasibətdə bunu sadə şəkildə izah etmək lazımdır ki, tərbiyə sayəsində o, Tövrat və ehkamları bütün incəlikləri və təfərrüatları ilə yerinə yetirməyə alışıb və əməli işlərə əlavə edəcək bir şeyi yoxdur. Lakin yaradılışın islahı qaydasına görə, insan özü üçün alanı islah etməlidir ki, o, əta etmək üçün işləsin. Buna görə də, insan yuxarıda deyildiyi kimi, niyyət haqqında düşünməyə başlayanda, yəni ehkamları yerinə yetirməzdən əvvəl özü üçün hansı səbəblə ehkamları yerinə yetirməyə hazırlaşdığını qurmağa başlayanda və həqiqi niyyətə gələndə, yəni Tövrat və ehkamların məxluqları təmizləmək üçün verildiyini başa düşəndə, başqa sözlə, bu gündən başlayaraq o, Tövrat və ehkamlar sayəsində öz alanına heç nə verməyəcəyinə ümid edir.
Bununla o, onu qəzəbləndirəcək, çünki bədənə deyir ki, işləsin və Tövrat və ehkamları yerinə yetirsin, amma onun işinə görə mükafat bu olacaq ki, ona heç nə verməyəcək. Və əvvəlki kimi olmayacaq ki, onun bütün fikri yalnız öz alanını necə həzzləndirmək üzərində idi. İndi isə o, alana deyir: mən səndən xahiş edirəm ki, Tövrat və ehkamlarla yeni niyyətlə məşğul olasan, yəni mən sənə heç nə verməyəcəyəm.
Məgər belə bir şey qəzəbləndirməzmi? Axı ədalət şər başlanğıcın tərəfindədir. Və məgər belə bir şey olur? Axı bu, həqiqi həyasızlıqdır ki, insana deyirlər: sən mənim üçün işləyəcəksən, amma sənin işinə görə qazancı mən başqasına verəcəyəm. Hətta bundan da pis: işə görə sənə çatmalı olan mükafatı sənə nifrət edənə verəcəyəm.
Bunun haqqında müdriklərimiz dedilər: «İnsan həmişə xeyir başlanğıcı ilə şər başlanğıcı qəzəbləndirsin». Zoar kitabında deyildiyi kimi, Yaradan bədənlərə nifrət edir (Vayeşev, 28-ci bənd). Lakin hər necə olsa da, insanın şər başlanğıcı qəzəbləndirməsi məntiqə ziddir. Axı o, ona heç bir pislik etmir, bəs niyə onu qəzəbləndirməyə layiqdir?
Kral Şlomo şər başlanğıcı “düşmən” adlandırırdı, necə ki, deyilib: «Əgər düşmənin acdırsa, ona çörək ver»33. Və başa düşmək lazımdır ki, bu bizi nəyə öyrətməlidir. Axı adətən, əgər kiminsə pis qonşusu varsa və o ondan nifrət edirsə, düşmən və pis insan qonşulara narahatlıq verəcək. Bəzən də olur ki, insan bir dostu ilə rastlaşır və ondan soruşur ki, harada yaşayır. O deyir: filankəsin evində və [evdə] biz yalnız iki qonşuyuq. O soruşur: «Sən qonşunla necə yola gedirsən, axı mən eşitmişəm ki, o çox pis adamdır?» O isə cavab verir: «Mən bunu bilmirəm, çünki o mənə bir dəfə də olsun pislik etməyib». Onda o biri deyir: «Bu necə ola bilər?» O isə soruşur: «Bəs sən onunla necə davranırsan?» Və o danışır: «Hər səhər evdən çıxmazdan əvvəl ondan soruşuram ki, ona nə lazımdır. Hətta mənə deməsə də yenə başa düşürəm ki, ona nə lazımdır. Başqa şeylərdə də, o məndən istəməzdən əvvəl dərhal onun istəyini yerinə yetirirəm». O isə ona cavab verdi: «İndi başa düşdüm ki, bu, doğrudan da pis adamdır, amma sənə pislik etməyə əsası yoxdur, çünki sənin ona etdiyin xidmətləri itirəcəyindən qorxur. Bir dəfə ona xidmət etməməyi yoxla, onda onun kinini görəcəksən, həqiqətdə o sənə nifrət edir, sadəcə sənin ona göstərdiyin xidmətləri [almağı] dayandırmaq istəmir».
Nəticə etibarilə: nə qədər ki, etdiyimiz hər şey — istər Tövrat və əmrlərdə, istərsə də maddi işlərdə — alanın (eqonun) xeyrinədir, o, öz şərini büruzə vermir. Yalnız ona: «Bura qədər sənin üçün çalışdım, lakin bu andan etibarən Yaradana əta etmək üçün çalışmaq istəyirəm; üstəlik, sənin də natəmizlik üçün deyil, müqəddəslik üçün çalışmağını istəyirəm» — deyildikdə və o, bütün bu sözləri eşitdikdə, dərhal qəzəblənir.
Buradan müdriklərimizin niyə onu qəzəbləndirməyi buyurduğunu anlayırıq. Bu o demək deyil ki, əgər o bizə heç bir bəla və bədbəxtlik gətirmirsə, onu qəzəbləndirməliyik. Lakin biz "insan işi" yolu ilə, yəni niyyətdə onu Yaradana əta etməyə kökləyərək getməliyik. Və əgər insan bu andan etibarən həqiqətən yalnız səma naminə getmək istədiyini bilmək istəyirsə, bunun əlaməti — şər başlanğıcın qəzəblənməsidir. Bu, insanın müqəddəslik qurmaq yolu ilə getmək istədiyinin rəmzidir. Məhz buna görə də şər başlanğıc qəzəblənir.
Başqa sözlə, qəzəb — insanın səma naminə çalışmaq istəməsinin nəticəsidir. Halbuki, əgər insanın səma naminə çalışmaq istədiyini deməsi boş sözlərdən ibarətdirsə, şər başlanğıc buna görə qəzəblənmir; çünki insanın nə dediyini heç özü də bilmədən danışması onun nəyinə gərəkdir? Yəni, o insan "səma naminə"nin nə demək olduğunu belə bilmir.
Buna əsasən belə çıxır ki, Raşinin "qəzəbləndirəcək" dediyi məna — onunla savaşacaq deməkdir. Raşinin "onunla savaşacaq" izahı ilə bizə nə əlavə etdiyini anlamaq lazımdır. Cavab yuxarıda deyildiyi kimidir: "qəzəbləndirəcək" dedikdə, onunla savaşmaq nəzərdə tutulur. Yəni, ona xidmət etməyəcək, əksinə, ona qarşı üsyan edərək deyəcək: «Bura qədər sənə var gücümlə xidmət etdim, indi isə sənə daha heç nə verməyəcəyəm; əksinə, mən səni səma naminə çalışmağın üçün qul edəcəyəm».
Və bundan o görəcək ki, şər başlanğıc xeyir başlanğıcla münaqişəyə girir. Və əgər sən müharibə aparırsansa, amma görmürsənsə ki, şər başlanğıc sənə qəzəblənir, bu, “göylər naminə” nə olduğunu heç bilmədiyinin əlamətidir. Sən yalnız kitablarda hər şeyi göylər naminə etmək lazım olduğu yazıldığını eşitmisən. Sən də bunu istədiyini deyirsən, amma əslində, söhbətin nədən getdiyini belə bilmirsən.
Və deyilənlərdən belə çıxır ki, əslində şər insanın içində mövcuddur, amma görünmür. Və yalnız münaqişə sayəsində üzə çıxır. Buna görə də, əgər insan onunla sülhdə olsa, o, ümidsiz şəkildə məhv olub. Çünki onda heç vaxt yaradılış Məqsədinə gəlmək imkanı olmayacaq, axı onda əta edən kelim yoxdur, yalnız alan kelim var, bu kelim isə forma ziddiyyətinə görə ali xeyri ala bilməz.
Və insan şərin qüvvəsini bilmir və ondan qaçmaq lazım olduğunu hesab etmir, ta o vaxta qədər ki, şərin ona nə etdiyini hiss etsin. Buna görə də məhz onunla apardığı bu müharibələr sayəsində onda hər dəfə enişlər və yüksəlişlər olur. Və eniş hisslərinə uyğun olaraq, ona ağrı verəndə, bu onu ona gətirir ki, o, şərə nifrət etsin.
Və bu, həmin sözlərin mənasıdır: «Yaradanı sevənlər, şərdən nifrət edin! O, Öz salehlərinin canlarını qoruyur, günahkarların əlindən onları xilas edir».
Yaradanı sevən olmaq istəyən kəs — yəni bütün həyatındakı niyyəti yalnız bir arzudan, Yaradana həzz bəxş edə bilmək arzusundan ibarət olan kəs — bundan əvvəl şərə nifrət etməlidir. Çünki səma naminə çalışmaq yalnız o halda mümkündür ki, insan öz şəxsi mənfəəti üçün çalışmasın. «Şər başlanğıc» adlandırılan alan (eqo) isə onun Yaradanın faydası üçün çalışmasına mane olduğu üçün, bu, insanın «şəxsi mənfəət» adlanan öz şərinə nifrət etməsinə gətirib çıxarır.
Və bu, yuxarıda deyildiyi kimidir ki, məhz insan həqiqətən göylər naminə işləməyə çalışanda və onun [yəni şər başlanğıcın] buna mane olduğunu görəndə, bu, onda hər dəfə öz şərinə qarşı [yeni] nifrət ölçüsü yaradır. Axı başqasına bir dəfə pislik edən, hər gün başqasına bəlalar verənə bənzəmir. Belə çıxır ki, nifrətin ölçüsü onun çəkdiyi şərin ölçüsü ilə ölçülür. Buna görə də [müdriklər] dedilər: «İnsanın şər başlanğıcı onu hər gün üstələyir və onu necə öldürməyin yolunu axtarır. … Və əgər Yaradan ona kömək etməsəydi, o buna tab gətirməzdi. Necə ki, deyilib: «Yaradan onu [insanı] onun [şər başlanğıcın] əlində qoymayacaq»35» (Kiduşin traktatı, 30:2).
Və buradan başa düşəcəyik ki, niyə insanın şər başlanğıcı onu hər gün üstələməlidir, sonra isə Yaradan ona kömək etməlidir. Və niyə Yaradan ona birdəfəlik kömək etmir. Mənə bu iş niyə lazımdır – hər gün eyni şey? Və insan başa düşür ki, o, hər gün irəliləməlidir, çünki qayda belədir ki, insan əldə etmək istədiyi hər şeydə hər gün irəliləyir, bəzən az, bəzən çox. Amma burada insan tam əksini görür ki, nəinki irəliləmir, üstəlik hər dəfə geri getdiyini görür.
Lakin həqiqət mənim atam və müəllimimin dediyi kimidir ki, həqiqət yolu ilə getmək istəyən insan hər gün həqiqətə daha çox yaxınlaşır, bu da o deməkdir ki, insan hər gün daha çox görür ki, özü üçün almaq arzusu şərdir. Başqa sözlə, yuxarıda deyildiyi kimi, alan ona bəlalar verdiyinə görə, onu Yaradan naminə işdən uzaqlaşdırdığına görə, belə çıxır ki, insan hər gün Yaradanın ona göylər naminə işləməyə imkan verməməsi səbəbindən bəlalar və bədbəxtliklər aldıqda, insanın şər başlanğıcdan aldığı bu bədbəxtliklər ona gətirir ki, insan öz şər başlanğıcına nifrət edir.
Necə ki, deyilib: «Yaradanı sevənlər, şərə nifrət edin!»36. Başqa sözlə, Yaradanı sevənlər əvvəlcə şərə nifrətə gəlməlidirlər. Bu isə onda şərin ona bəlalar verməsi səbəbindən yaranır. Onun ona nifrət etməli olmasının səbəbi budur. Və yalnız onda insan böyük qorxuya gəlir ki, özü üçün sevgisinin hakimiyyəti altında qalacaq və heç vaxt ondan azad ola bilməyəcək.
Burada vəd yaranır ki, Yaradan ona kömək edəcək. Necə ki, deyilib: «Yaradan onu şərin əlində qoymayacaq». Halbuki, əgər insan hələ qorxuya gəlməyibsə, o, bəlkə də əbədi olaraq “şərin əlində” qalacaq, çünki görürük ki, alanın əlində qalacağından qorxmur, çünki göylər naminə heç nə edə bilməməsindən doğan bəlalar və bədbəxtliklər hissindən hələ ona ağrı gəlmir. Belə çıxır ki, onda hələ ehtiyac yoxdur.
Və Yaradan ona necə kömək edəcək? Axı ehtiyac olmayan şeyi insan qiymətləndirmir. Buna görə də, əgər Yaradan ona kömək versə, o bunu dərhal itirəcək. Axı Yaradanın köməyi, Zoar kitabında müdriklərin ««Təmizlənməyə gələnə kömək edirlər»37 sözləri haqqında deyildiyi kimidir. Və [Zoar] soruşur: Nə ilə? Və cavab verir: Müqəddəs ruhla»38.
Və əgər o bunu alarsa, amma onda böyük ehtiyac olmazsa, ali xeyri qiymətləndirməyə qadir deyil. Və o bunu itirəcək, klipot isə bunu ondan alacaqlar. Çünki o, müqəddəsliyin mənasını və onu xarici [qüvvələrdən], yəni müqəddəsliyin xaricində olanlardan qorumağın lazım olduğunu başa düşməyəcək.
Amma burada sual yaranır: insan nə vaxt şəri hiss edə bilər, yəni almaq arzusunun “şər” adlandığını? Axı eniş zamanı, insan maddi dünyaya düşəndə, o ümumiyyətlə iş haqqında düşünmür, çünki bütövlükdə və tamamilə yalnız bu dünyanın ehtiraslarına batmış olur. Və bu vəziyyətdə o, alan ağanın quludur və onu bütün qəlbi və canı ilə sevir. Onda o, necə hiss edə bilər ki, alan “şər” adlanır? Axı əgər o hiss etsəydi ki, özü üçün alan “şər” adlanır, ona bütün qəlbi və canı ilə xidmət etməzdi. Bu halda, şər zamanı nə vaxt gəlir? Yəni insanın özü üçün alanın “şər” adlandığını hiss etdiyi zaman nə vaxtdır?
Atam və müəllimim (Baal Sulam) demişdir ki, həqiqət yolu ilə getmək istəyən ruhaniyyət yolçularının əsas günahı məhz yüksəliş zamanı baş verir. Bu, insanın Yaradanın işi ilə bağlı hesablaşmalar apara biləcəyi vaxtdır. Çünki eniş zamanı danışmağa kimsə yoxdur. Həmin vaxt o, insan deyil, yalnız bir heyvandır; çünki o anda onun heyvani arzularından başqa heç bir qayğısı yoxdur.
Buna görə də, yüksəliş zamanı insan öz işinin düzgün qaydada olmasına nəzarət etməsə, o, kənara atılır; yüksəliş vaxtı lazım olduğu kimi davranmadığı və buna diqqət yetirmədiyi üçün ən dibə yuvarlanır.
Buna görə də yüksəliş zamanı insan, eniş vaxtı nələri əldən verdiyinin hesabını aparmalıdır. O, nələrə nail olmalı olduğunu və müqəddəslik dərəcələri ilə hara yüksəlməli olduğunu düşünməlidir. Hazırda olduğu vəziyyətdən daha yüksək bir mükəmməllik səviyyəsinə niyə qalxmadığını sorğulamalıdır. Bundan əlavə, baxmaq lazımdır: bəlkə o, həqiqətən də hazırda ən zirvədədir və olduğu vəziyyətdən daha yüksək bir dərəcə yoxdur? Həmçinin, yüksəlişdə olduğunu hiss etdiyi bu anın onun üçün hansı dəyər və əhəmiyyət kəsb etdiyinin hesabını aparmalı və bundan sonra nə etməli olduğunu müəyyənləşdirməlidir. O, artıq Tövratın sirlərinə layiq görülübmü və ümumiyyətlə buna nail olacağına ümid edirmi və s. Bütün bunlar haqqında o, yalnız yüksəliş zamanı düşünə bilər.
Buna əsasən belə çıxır ki, yalnız yüksəliş zamanı — o, nələri qazanmalı olduğunun və alma arzusunun əsarətində olarkən (qazanc əldə edə bilməyib yalnız itirdiyi vaxt) nələri itirdiyinin hesabını apardıqda — məhz bu hesablama sayəsində öz şər başlanğıcının ona nə qədər bəlalar gətirdiyini hiss edə bilər.
Və hər bir yüksəlişdə o, eniş səbəbindən nələri itirdiyinin hesabını aparmalıdır. Beləliklə, o görür ki, şər başlanğıc ona çoxlu bəlalar gətirir. Yaradanın köməyinə olan ehtiyacın onun qəlbində bərqərar olması üçün o, çəkdiyi bu çoxsaylı bəlalardan keçməlidir; necə ki, yuxarıda Zoar kitabının "Salehin bəlaları çoxdur" ifadəsini izah edən sözlərində deyilir — yəni saleh bəndə şər başlanğıca görə çoxlu bəlalar yaşayır.
İzah etdiyimiz kimi, «Salehin bəlaları çoxdur» ayəsini belə şərh etmək lazımdır: Saleh bəndə çoxsaylı bəlalar yaşadıqdan sonra — axı o, gələcəyə görə «saleh» adlandırılır, yəni saleh olmaq istəyən, səma naminə çalışmaq istəyən kəs bəlalar toplanana qədər çox əzab çəkir. Deyildiyi kimi: «Və onların hamısından» — yəni artıq onun çoxlu bəlası olanda, məhz o zaman «Yaradan onu xilas edir». Çünki yalnız o zaman onda Yaradanın köməyinə qarşı həqiqi ehtiyac (kli) yaranır. Və o, artıq Yaradanın qurtuluşunu necə qiymətləndirməyi biləcəkdir. Bu isə ona görədir ki, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, klı (qab) olmadan (nur) olmaz.
İndi isə: «Yaradan İsrail üçün sülhdən başqa xeyir-duanı saxlayan (tutan) bir qab tapmadı» ifadəsi ilə bağlı verdiyimiz sualı aydınlaşdıraq. Belə çıxır ki, bu, məhz İsrail üçün lazım olan şeydir. Halbuki dünya xalqları üçün sülh yaxşı bir şey deyil. Belə bir şey ola bilərmi? Sülh kimin üçün pis ola bilər? Başqa sözlə, buradan belə nəticə çıxır ki, günahkarlar üçün münaqişə sülhdən daha yaxşıdır. Bu necə ola bilər?
Yuxarıda izah etdiyimiz kimi, «günahkarlar» dedikdə insanın bədənindəki şər (eqo) nəzərdə tutulur və bu günahkarlar islah olunmalıdır. Öyrəndiyimiz kimi, alma arzusu elə bir islah almalıdır ki, müqəddəsliyə xidmət etsin. Bu, belə adlanır: «Tanrın Yaradanı bütün qəlbinlə... sev» — yəni hər iki başlanğıcınla [arzularınla]. Bəs şər başlanğıc belə bir islahı necə ala bilər? Bu, məhz xeyir başlanğıcla mübarizə sayəsində baş verə bilər; yuxarıda deyildiyi kimi, xeyir başlanğıc onu qəzəbləndirməli, yəni onunla savaşmalıdır.
Bu müharibələr sayəsində onun daxilindəki [gizli] şər üzə çıxır. Başqa sözlə, o, şər başlanğıcın ona verdiyi bəlaları hiss edir. Və o zaman insan qərara gəlir ki, özü üçün olan o "alan" hissə «şər başlanğıc» adlanır. Əgər özü üçün olan o "alan" ona bəlalar gətirməsəydi, əksinə, insan bütün qəlbi və canı ilə tamamilə ona xidmət edərdi, bütün qayğıları və düşüncələri yalnız alanın xeyrinə yönələrdi.
Nəticə etibarilə, müqəddəsliyə qarşı bir çox işlər görən bu "alan" tərəf, cəm halda — yəni «günahkarlar» adlanır. Və bu günahkarlar üçün sülh deyil, münaqişə yaxşıdır; çünki yuxarıda deyildiyi kimi, onlar məhz münaqişə sayəsində islah olunurlar. Necə ki deyilib: «Günahkarlar üçün sülh yoxdur, – dedi mənim Yaradanım».
Və deyilənlərdən yola çıxaraq, günahların (şər əməllərin) onun üçün necə xidmətə (savaba) çevrildiyini izah etmək lazımdır — məntiq baxımından belə bir şeyi necə demək olar? Başqa sözlə, əgər şər başlanğıc hər dəfə onda enişlərə səbəb olursa və o, hər dəfə yenidən ən dibə yuvarlanmalı olursa, orada isə müqəddəslikdən tamamilə ayrılırsa — belə hadisələrin və əməllərin nə vaxtsa xidmətə çevriləcəyini necə təsəvvür etmək olar?
Və yuxarıda deyilən kimi, salehin günahkardan, yəni şər başlanğıcın hər dəfə ona bəlalar verməsindən keçirdiyi çoxsaylı bəlalar sayəsində – bundan o, Yaradanın ona kömək etməsi üçün ehtiyac alır, əks halda o, ümidsiz şəkildə məhv olub. Və «onların hamısından», yəni insan ürəyinin dərinliyindən dua qaldırana qədər çoxlu bəlalar yığılır – və onda Yaradan ona kömək edir.
Və deyildiyi kimi (Zəbur, 85:9): «Qoy eşidim ki, Qüdrətli Yaradan nə deyəcək, çünki O, Öz xalqına və Öz salehlərinə sülh vəd edir, təki onlar bir daha axmaqlığa qayıtmasınlar».
Buradan belə çıxır: «Qüdrətli Yaradanın nə deyəcəyini eşidim... təki onlar bir daha axmaqlığa qayıtmasınlar» (yəni bir daha günah işlətməsinlər) vəziyyətinə nə səbəb oldu? Buna səbəb məhz həmin o bəlalar və bədbəxtliklər idi; o vaxt ki, insanın daxilindəki günahkarlar onu şər əməllərə sürükləmişdi və o artıq dünyadakı ən alt nöqtəyə çatmışdı — necə ki yuxarıda deyildiyi kimi: «Salehin bəlaları çoxdur».
Zoar kitabında deyildiyi kimi: saleh bəndə çoxsaylı bəlalara dözdüyü üçün «axı onun çəkdiyi bəlalar onu şər başlanğıcdan uzaqlaşdırır, buna görə də Yaradan həmin insanı arzulayır və onu bütün bunlardan xilas edir». Yəni yuxarıda deyildiyi kimi, insan bəlalar çəkdiyi üçün şər başlanğıcın, yəni özü üçün olan o «alan» tərəfin — şər (pislik) olduğunu dərk etmək nöqtəsinə gəlir.
Belə çıxır ki, şər başlanğıcdan gördüyü əzab onu uzaqlaşdırır ki, bir daha onun üçün çalışmaq istəməsin. Və o zaman onda Yaradana fəryad etmək ehtiyacı yaranır ki, Yaradan onu bu hakimiyyətdən çıxarsın. Beləliklə, Yaradan niyə məhz bu insanı arzulayır? Çünki bu insanda Yaradanın ona kömək etməsi üçün bir ehtiyac və kli (qab) var; yuxarıda deyildiyi kimi, kli olmadan nur olmaz.
Buradan belə nəticə çıxır ki, məhz şər başlanğıcın onda törətdiyi günahlar kli-nin yaranmasına səbəb olmuşdur. Yaradan isə bu kli-yə "sülh" xüsusiyyətini verəcəkdir. Bu isə «günahların onun üçün xidmətə (savaba) çevrilməsi» adlanır. Axı onun Yaradandan sülh eşitməyə layiq görülməsi məhz həmin günahlar sayəsində baş vermişdir. Buna görə də onlar xidmətə çevrilmişdir.
İndi isə müdriklərin: «Yaradan İsrail üçün sülhdən başqa xeyir-duanı saxlayan bir kli tapmadı» sözləri haqqında verdiyimiz sualı anlaya bilərik. Biz xeyir-duanın və sülhün nə olduğunu soruşmuşduq. Bunu «kli olmadan nur olmaz» qaydasına əsasən başlamaq lazımdır. Yəni heç bir obyekt ona qarşı ehtiyac olmadan reallaşa bilməz. Əgər ehtiyac yoxdursa, həmin obyekt ləğv edilməlidir. Buna görə də müdriklərimiz demişlər: «Xeyir-duanı saxlamağa qadir olan kli — sülhdən başqa bir şey deyil». Əks halda xeyir-dua yox olmağa məhkumdur. Başqa sözlə, xeyir-dua — nurdur, sülh isə kli-dir. Necə ki deyilib: «İsrail üçün xeyir-duanı saxlamağa (tutan) qadir olan kli».
Lakin başa düşmək lazımdır ki, sülhdə hansı xüsusi xassə var ki, məhz sülhün üzərində bərəkət mövcud ola bilir, əks halda isə hökmən yox olmalıdır. Məlumdur ki, nur bərəkət adlanır. Çünki insan Yaradanın nuruna layiq olduqda, onda artıq çatışmayan heç nə olmur, o,mütləq kamillikdə olur. Axı bu insana nə isə çatmırsa, onun kamil olduğunu demək olmaz.
Və bu, deyildiyi kimidir: «Və Yaradan İbrahimi hər şeydə bərəkətləndirdi»48. «Hər şeydə» nə deməkdir? Demək lazımdır ki, «hər şeydə» o deməkdir ki, onda heç nə çatışmır, əks halda buna «bərəkət» deyilməz, əgər hansısa bir çatışmazlıq varsa. Və bu nur, insanda qalsın və ondan getməsin deyə, onda mövcud ola biləcəyi və «xarab olmayacağı» bir kliyə ehtiyac duyur. Əks halda, məsələn, görsələr ki, əgər şərab qabda qalsa, xarab olacaq, onu həmin qabdan boşaldırlar.
Və buradan çıxan nəticə odur ki, ruhaniyyətdə nur əta edən olduğu üçün, xeyrin bu klidə qalması üçün kli də əta etmək niyyəti ilə olmalıdır, əks halda nur xarab olacaq. Bu o deməkdir ki, xaricilər, yəni klipot, nurdan həzz almaq istəyirlər və buna «şərab xarab olacaq» deyilir, başqa sözlə, bu şərab artıq insan üçün yararlı deyil, «siz insan adlanırsınız, dünya xalqları deyil»49 mənasında, buna görə də kli hələ şərabı korlamağa macal tapmamış, onu boşaldırlar.
Eynilə belə, kli (qab) ali rifaha xələl gətirməyə macal tapmamış, onu geri alırlar və nur çıxıb gedir. Müdriklərin dediyi kimi: «İnsana axmaqlıq ruhu daxil olmayınca, o, cinayət törətməz» (Sota traktatı, 3:1). Bununla bağlı belə bir sual yaranır: elə isə, niyə hikmət ruhu insanı tərk edir? Qoy tərk etməsin, o zaman insan da günah işlətməz.
Atam və müəllimim (Baal Sulam) bunu belə izah etmişdir: məlumdur ki, «göz görür, qəlb isə arzulayır». Bu o deməkdir ki, insan hər hansı bir obyekti gördükdə, bu görmə (dərk) onu sonradan arzulamağa sövq edir. Görməyə gəldikdə isə, insan buna qarşı heç nə edə bilməz, çünki bu onun imkanları xaricindədir. Üstəlik, "görmək" mütləq gözlə görmək demək deyil, çünki daxili bəsirətlə də görmək olar; yəni ağlına onu arzulara aparan bir fikir gələ bilər.
Buna görə də, əgər insan arzulara qapılmaq istəmirsə — arzu isə artıq günahdır — buradakı məsləhət, məhz görmə (dərk) mərhələsində "tövbə" etməkdir (geri dönməkdir). O zaman o, arzuya çatmaz. Əks halda, o, mütləq arzuya çatacaq, arzu isə artıq günahdır.
Buna görə də belə bir islah baş vermişdir: insanın müqəddəsliyə xələl gətirməməsi üçün, görmədən dərhal sonra, əgər o, geri dönməsə (tövbə etməsə), Xoxma (hikmət) nuru ondan gedir və yerinə axmaqlıq ruhu daxil olur; beləliklə, dəyən zərər o qədər də böyük olmur. Bu, hikmət ruhunun niyə getməsinin izahıdır; müdriklər isə hikmət ruhunun getməsi ilə insan üçün yuxarıdan hansı islahın baş verdiyini bizə bildirmişlər.
Suallarımıza gəldikdə isə, indi anlayırıq ki, niyə yuxarıdan verilən xeyir-duanı saxlamağa qadir olan və onun əlindən geri alınmasına ehtiyac qalmayan bir kli (qab) lazımdır. Yuxarıda deyildiyi kimi, hikmət ruhunun ondan alınması müqəddəsliyə zərər verməməsi üçündür. Eynilə, əgər insan yuxarıdan xeyir-duaya və rifaha layiq görülübsə, lakin özü qaydasında deyilsə — yəni rifahın büründüyü o kli qaydasında deyilsə (şərab nümunəsindəki kimi ali rifahı xarab edə bilərsə) — buna görə yuxarıdan bir islah mövcuddur: xeyir-dua geri alınır.
Buna görə də Ravvin Şimon ben Halafta gələrək deyir: «Yaradan İsrail üçün sülhdən başqa xeyir-duanı saxlamağa qadir olan bir kli tapmadı». O, bizə xeyir-duanın necə daimi ola biləcəyi və kəsilməyəcəyi barədə məsləhət verir — bu, sülhdür. Bəs sülh nədir? Bunu yuxarıda qeyd olunan ayəyə əsasən izah etmək lazımdır: «Qüdrətli Yaradanın nə deyəcəyini eşidim... çünki O, Öz xalqına sülh vəd edir, təki onlar bir daha axmaqlığa qayıtmasınlar».
Axı yuxarıda izah etdik ki, insanın daxilində münaqişə olmalıdır: «İnsan hər zaman xeyir başlanğıcı şər başlanğıca qarşı qəzəbləndirməlidir». Raşinin izah etdiyi kimi: «Onunla [şər başlanğıcla] savaşmaq üçün». Məhz bu savaş sayəsində daxildəki gizli şər üzə çıxır. Şər hər dəfə üzə çıxdıqda bu, «günahkarın ifşası» adlanır. Çoxsaylı ifşalar sayəsində insanın daxilində çoxlu günahkarın olduğu bəlli olur; necə ki, Zoar kitabında deyilir: «Salehin bəlaları çoxdur və Yaradan onu onların hamısından xilas edir».
İnsanda üzə çıxan bu günahkarlar «Yaradanın köməyinə ehtiyac» adlanan kli-ni yaradırlar. Necə ki deyilib: «Təmizlənməyə gələnə kömək edərlər». [Zoar] soruşur: «Nə ilə?» Və cavab verir: «Müqəddəs ruhla (neşama)». Yəni o, «neşama» adlanan ali nura layiq görülür və bu, onu kökünə qaytarır.
İndi isə sülhün nə olduğunu anlayaq: «Çünki O, sülh vəd edir... təki onlar bir daha axmaqlığa qayıtmasınlar». Yaradanın ona kömək edərək, şəri məğlub etməsi üçün ona ruhu (neşama) köməkçi kimi verməsi — «sülh» adlanır. Yəni şər xeyirə tabe olur və artıq müqəddəsliyə xidmət edir; yuxarıda deyildiyi kimi: «Tanrın Yaradanı bütün qəlbinlə... sev» — yəni hər iki arzunla. Başqa sözlə, şər başlanğıc da Yaradanı sevənə çevrilir. Yəni o, artıq Yaradana həzz əta etmək üçün çalışmağa qadirdir.
Bu sülh insanda bərqərar olduqda, o, artıq axmaqlığa qayıtmır. Bu kli artıq nuru qoruyur ki, o kəsilməsin. Axı dediyimiz kimi, kli-nin ali rifaha zərər verməsi o halda baş verə bilər ki, kli-də özü üçün alma arzusu oyansın — o zaman rifah klipotlara (natəmiz qabıqlara) çəkilə bilər. Buna görə də ali rifah yox olmağa məhkumdur. Lakin əgər Yaradan ona «Sülh olsun ki, bir daha axmaqlığa qayıtmayasan» deyirsə — bu, xeyir-duanı saxlayan həmin o kli-dir.
Buradan yola çıxaraq, verdiyimiz sualı anlaya bilərik: Əgər Yaradan «Uzaq olana sülh» deyirsə, sözsüz ki, «Yaxın olana da sülh» deyir. Belə olan halda, O, «Yaxın olana» deməklə bizə nə çatdırmaq istəyir?
Deyilənlərdən belə bir izah çıxır: Yaradan nə vaxt «Sülh» deyir? Yalnız «uzaq olan» xüsusiyyəti mövcud olduqda. Yəni, münaqişə sayəsində şər artıq üzə çıxıb və bəlli olub ki, özü üçün alan tərəf (eqo) insanı Yaradandan uzaqlaşdırır — buna «uzaq olan» deyilir.
Şübhəsiz ki, bu, məhz Yaradana yaxın olmaq istəyən və o şər tərəflə savaşan birinin varlığı halında baş verə bilər. Həmin bu tərəf isə «yaxın olan» adlanır. Məhz onların hər ikisi sayəsində — yəni uzaq olanla yaxın olanı barışdırmaq lazım gəldikdə — Yaradan «Sülh» deyir. Necə ki deyilib: «Sülh, uzaq olana və yaxın olana sülh».