Ruhani işdə xalqın rəhbəri – elə xalqın özüdür nə deməkdir

 (Məqalə 13 / 1988)

Zoar kitabında deyilir: «Və Musa xalqa dedi: “Qorxmayın, qalxın və Yaradanın sizə göndərdiyi xilasını görün.”» Ravvin Şimon dedi: «Xoşbəxtdir İsrailin payı, çünki onların içində Musa kimi rəhbər var.» Və yazılıb: «Və O əvvəlki günləri xatırladı: Musa – Onun xalqı.» «O əvvəlki günləri xatırladı» – bu, Yaradan deməkdir. «Musa – Onun xalqı» – çünki Musa bütün İsrail xalqına bərabər sayılırdı. Buradan başa düşürük ki, xalqın rəhbəri – əslində xalqın özüdür. Əgər o, layiqdirsə – bütün xalq salehdir, əgər o, layiq deyilsə – bütün xalq bu səbəbdən layiq olmur və cəza alır. Sitatın sonu.

Bunu ruhani iş baxımından, yəni insanın daxilində baş verənlər kimi başa düşmək lazımdır: həm Musa, həm İsrail xalqı bir bədəndədir – insanın içində.

Və başa düşmək lazımdır: nə üçün əgər Musa – xalqın rəhbəri – layiq deyilsə, bütün xalq onun üçün cəzalanır? Biz oxuduq ki, əgər rəhbər salehdirsə, bütün xalq salehdir. Lakin nə üçün xalq rəhbərin səbəbindən cəzalanmalıdır? Onlar nə etdilər? Onların günahı nədir ki, rəhbərləri yaxşı deyil?

Məlumdur ki, Zoarda Musa «sadiq çoban» adlandırılır. Baal Sulam izah etmişdir ki, Musa bütün İsrail xalqını inamla zənginləşdirirdi. Və demişdi ki, insanda Tövrat və ehkanları tam şəkildə yerinə yetirmək üçün bütün imkanlar və güclər var, amma ona yalnız inam çatışmır. İnsan nə qədər inama sahibdirsə, o qədər də Yaradan naminə işdə güc sərf edə bilər.

TES-ə Girişdə yazılıb: «Mən bir vaxtlar müdriklərin bu sözünü izah etmişdim: “Kimin üçün Tövrat – onun peşəsidir”, burada onun Tövratla məşğul olması onun inam ölçüsünü göstərir. Çünki “peşəsi” sözü ilə “inamı” sözünün eyni hərfləri var (omanuto – emanuto). Bu, dostuna inanıb ona pul borc verən insana bənzəyir. Ola bilər ki, o, dostuna bir lirə borc verər, amma dostu iki lirə istəsə, ona inanmaz. Amma ola bilər ki, o, bütün mülkünü dostuna borc verər və heç bir qorxu hiss etməz. Bu sonuncu inam tam inam sayılır. Digərləri isə natamam inamdır, yəni qismən inam. Beləliklə, görürük ki, insanda heç bir güc çatışmazlığı yoxdur, yalnız inam çatışmır. Və məhz bu inam insana iş üçün güc verir.»

.

Və məhz bu şəkildə Ravvin Şimonun sözlərini başa düşmək lazımdır: «Xoşbəxtdir İsrailin payı, çünki onların içində Musa kimi rəhbər var». Bu o deməkdir ki, İsrail xalqının içində “Musa – sadiq çoban” adlanan inam yaşayır. Axı o zaman, əgər onlarda inam varsa, artıq Tövrat və ehkamlarla məşğul olmaq üçün gücləri var. Yəni hər bir insanın içində Yaradan inamı var və bu, “Musa – sadiq çoban” adlanır. Və o zaman bütün xalq saleh sayılır – başqa sözlə, insanın bütün “üzvləri”, yəni bütün onun düşüncələri və arzuları, hansılar ki, “üzvlər” adlanır – bu, “xalq” adlanır.

Və bu, belə izah olunur: «Və O əvvəlki günləri xatırladı» – bu, Yaradan deməkdir. «Musa – Onun xalqı» – çünki Musa İsrailin bütün xalqına bərabər sayılırdı. Buradan başa düşürük ki, xalqın rəhbəri əslində xalqın özüdür. Çünki insanda olan inam – elə onun bütün mahiyyəti, yəni “xalq”dır. Yəni, əgər insanda Musa xüsusiyyəti – inam xüsusiyyəti – varsa, deməli, bütün “xalq” – yəni insanın daxilindəki istəklər və düşüncələr – artıq salehlərdir. Və bu barədə deyilir: «Əgər o layiqdirsə, bütün xalq salehdir» – çünki “layiq olmaq” deməkdir ki, onun çobanı – Musa – yəni inam xüsusiyyəti – vardır.

Və bu sözlərə aid edilir: «Əgər o layiq deyilsə, bütün xalq layiq olmur və onun səbəbindən cəza alır». Burada soruşmuşduq: məlumdur ki, əgər nəsildə bir saleh varsa, o, bütün nəsli qoruyur, və əgər belə bir saleh yoxdursa, demək olar ki, bu nəslin xilas yolu yoxdur. Lakin nə üçün xalq rəhbərin səbəbindən cəzalanır? Əgər rəhbər layiq deyilsə, xalqın günahı nədir?

Bu suala cavab olaraq Baal HaSulamın dediyi əsas qayda gətirilir: Təmənnasız, təmiz niyyətlə Yaradan üçün işləməyin bütün çətinliyi yalnız inam çatışmazlığındadır. Axı insan kamil inama nail olduqda, o, özünü Yaradan qarşısında bir məşəl qarşısında şam kimi ləğv etməyə can atır. Və dərhal bütün “üzvləri” – yəni düşüncələri və arzuları – onun inamının gücünün tələb etdiyinə tabe olur. Və buna görə də deyilir: əgər o, layiqdirsə – bütün “üzvləri” də salehdir, çünki salehlərin düşüncə və arzuları Yaradan inamından doğur.

Buradan aydındır ki, əgər xalqın rəhbəri «layiq deyilsə», yəni onda təmiz, kamil inam yoxdursa, sadəcə qismən inam varsa (TES, bənd 14-də izah edildiyi kimi), bu təbii olaraq deməkdir ki, bütün xalq layiq deyil. Bu isə o deməkdir ki, onun bütün “üzvləri” – yəni düşüncələri və arzuları – kamil inamı olmayan insana xas hərəkətlər edir. Və onlar onun səbəbindən cəzalanır – yəni özləri günahkar deyillər, sadəcə onların düşüncələri və istəkləri inam sahibi insana uyğun deyil.

Beləliklə, əgər onların rəhbərində kamil inam olsaydı, “üzvləri” onun sözünə tabe olardı və salehlərin düşüncə və arzuları olardı. Buna görə də onlar onun səbəbindən – yəni rəhbərin kamil inamının olmaması səbəbindən əziyyət çəkirlər. Və məhz bu səbəbdən ondan belə düşüncələr doğur.

Buna görə də, insan həqiqət yolunda getmək istədikdə, belə düşünməməlidir ki, onun keyfiyyətləri başqalarından daha pisdir və ağlı başqalarından zəifdir – başqa sözlə, öz zəif xarakterinə və ya istedadsızlığına görə özünü ruhani işdən azad etməməlidir. Çünki burada bütün çətinlik yalnız inam çatışmazlığındadır. Və buna görə də insan bütün əməyini inam əldə etməyə yönəltməlidir – çünki məhz inam insana hər şeyi verir.

Buna görə də insan Tövrat öyrənərkən, əmrləri yerinə yetirərkən və ya dua edərkən fikrini bir nöqtəyə yönəltməlidir: etdiyi bütün yaxşı əməllərin qarşılığında o, Yaradanın ona kamil inam verməsini istəyir. Bu barədə Ravvin Elimelehin duasında («Duanı qabaqlayan dua») yazılıb: «Və Sənin inamını qəlbimizdə əbədi olaraq qur, fasiləsiz, və qoy Sənin inamın qəlbimizdə pozulmaz təməl kimi birləşsin.» Və bu barədə deyilir: «Xalqın rəhbəri – əslində xalqın özüdür.»

Lakin kamil inama çatmaq üçün deyilib: «Təmizlənmək istəyənə kömək edirlər.» Və mənası budur ki, inama çatmaq üçün Yaradanın köməyinə ehtiyac var. Lakin bir qayda mövcuddur: işıq kli olmadan gəlmir. Yəni dolum, ehtiyac adlanan boşluq olmadan mümkün deyil – buna kli deyilir, və deyilmişdir: işıq kli olmadan olmur.

Inam ehtiyacına çatmaq üçün isə insan özünə təsəvvür etməlidir ki, inam vasitəsilə hansı qazancı əldə edə bilər və yalnız qismən inama sahib olduğu üçün nə itirir. Hər şeydən əvvəl, o, Yaradılış Məqsədini özünə aydınlaşdırmalıdır – yəni Yaradan məxluqları nə üçün yaratdı. Və sonra müdriklərin dediklərinə inanmalıdır: «Yaradılış Məqsədi – Onun yaratdıqlarını həzzləndirməkdir.»

Və insan Yaradılışa öz gözləri ilə baxmağa başladıqda — yəni “Xeyirxah və Xeyir Verən” İdarəni hansı formada gördüyünü yoxlamağa çalışdıqda — nə görür? Tamamilə əksini. O görür ki, bütün dünya əziyyət çəkir və bir nəfəri tapmaq çətindir ki, desin: “Mən görürəm və hiss edirəm ki, Onun idarəsi ‘Xeyirxah və Xeyir Verən’ anlayışına uyğundur.”

Və bu vəziyyətdə, insan qaranlıq bir dünya gördükdə, lakin yenə də Yaradanın «Xeyirxah və Xeyir Verən» şəxsi idarəsinə inanmaq istəyirsə, o, bu nöqtədə dayanır və onun beyninə saysız-hesabsız yad fikirlər daxil olur. Və bu zaman o, bunlara qarşı çıxmalı, bilikdən yuxarı inamla qəbul etməlidir ki, yuxarıdan olan idarə – “Xeyirxah və Xeyir Verən”dir. Və bu zaman o, Yaradanın ona inam gücü verməsi ehtiyacını hiss edir ki, bilikdən yuxarı gedə bilsin və yuxarıdan olan idarəyə haqq qazandıra bilsin.

Və bu zaman o, “Şxinanın kül içində” nə demək olduğunu anlaya bilər. Çünki o zaman görür ki, Yaradan üçün, öz mənfəəti naminə yox, nəsə etmək istədikdə, bədəni dərhal iddia ilə gəlir: “Sənə bu iş niyə lazımdır?” – və insana iş üçün güc vermək istəmir. Və bu, “Şxinanın kül  içində” adlanır – yəni insan Şxina üçün nə etmək istəsə, bunun dadını “kül  dadı” kimi hiss edir və öz fikirlərinə və istəklərinə qalib gəlmək üçün gücü yoxdur.

Və bu zaman insan anlayır ki, iş üçün gücə sahib olmaq üçün ona heç nə çatışmır, yalnız bir şey: Yaradanın ona inam gücü verməsi. Necə ki, yuxarıda qeyd olunmuşdu (Ravvin Elimeleixin duasında), insan dua etməlidir: «Və Sənin inamını qəlbimizdə əbədi olaraq qur, fasiləsiz». Çünki bu vəziyyətdə insan dərk edir ki: «Əgər Yaradan ona kömək etməsəydi, o, dözə bilməzdi.»

Və yuxarıda deyilənlərə əsasən, müdriklərimizin dediyi bu sözü də izah etmək lazımdır: «Kimdəki Göylər qarşısında qorxu (təqva) varsa, onun sözləri eşidiləcək» – necə ki, deyilir: «Axırda hər şey eşidiləcək: Yaradandan qorx». Sadə anlamda bunu başa düşmək çətindir: axı peyğəmbərlər, salehlər və böyük insanlar olmuşdur – nə üçün onların sözləri eşidilmədi və İsrail xalqı əvvəlki vəziyyətində qaldı, xəbərdarlıq edənləri eşitmək istəmədi? Sadə məna baxımından bu suala çoxlu cavablar var.

Lakin daxili ruhani iş baxımından, yəni Tövratın bir bədən daxilində öyrənildiyi yanaşmada bu ifadəni belə izah etmək lazımdır: insan öz «bədəninin» – yəni bütün «üzvlərinin»: düşüncələrinin, istəklərinin və hərəkətlərinin – yalnız ruhani şeylərlə məşğul olmasını istəyirsə, bunun üçün məsləhət budur: bədəni ona tələb olunan hər şeyə tabe etdirmək üçün insan kamil inama – yəni Göylər qarşısında qorxuya – çatmalıdır.

Və qorxu (təqva) məsələsində bir çox dərəcələr var, necə ki, Zoar deyir: «Əsas qorxu odur ki, insan Rəbbindən Ona görə qorxsun ki, O, Ucadır, hər şeyi idarə edir və bütün aləmlərin əsası və köküdür, və Onun qarşısında hər şey heç nədir.»

Və bu izahdan öyrənirik ki, Yaradan qarşısında üç növ qorxu mövcuddur və onlardan yalnız biri həqiqi sayılır.

1. İnsan Yaradandan qorxur və Onun ehkamlarını yerinə yetirir ki, övladları sağ qalsın və cəzalardan – bədənə və ya mülkə aid olan cəzalardan – qaçsın. Yəni bu, bu dünyadakı cəzadan qorxmaqdır.
    
2. O, həmçinin cəhənnəm əzablarından qorxur. Lakin bunların heç biri həqiqi qorxu deyil, çünki insan bu ehkamı ona görə yerinə yetirmir ki, bu, Yaradanın ehkamı olsun, sadəcə öz mənfəəti üçün edir. Beləliklə, şəxsi mənfəət burada kökdür, qorxu isə yalnız bir budaqdır və şəxsi mənfəətin nəticəsidir.
    
3. «Əsas qorxu» odur ki, insan Yaradandan Ona görə qorxsun ki, O, Ucadır və hər şeyi idarə edir. O, Ucadır, çünki bütün aləmlərin kökü Ondadır, və bütün aləmlər Ondan doğur.
    

Və yuxarıda deyilənlərdən aydındır ki, Yaradan qarşısında qorxunun təməli Onun böyüklüyünə olan inamdır, çünki Yaradanın böyüklüyü və əhəmiyyəti Tövrat və ehkamı yerinə yetirmək üçün səbəbdir – şəxsi mənfəət deyil. Necə ki, orada deyilir: «İnsan qəlbini və istəklərini həmin yerə – qorxu yerinə – yönəltməlidir ki, Yaradan qorxusuna bütün arzu və istəyi ilə bağlansın, və bunlar Padşahın ehkamına uyğun və layiqli olsun.»

Və insan belə bir inama nail olduqda, yəni qəlbində Yaradanın böyüklüyünü hiss etdikdə, onun bədəni və bütün üzvləri – yəni arzuları, düşüncələri və hərəkətləri – Padşah qarşısında heç nə kimi olur, necə ki, şam məşəl qarşısında əriyir.