Əməldə hansı güclər lazımdır

Məqalə 11, 1989

Bizim müdriklərimiz dedilər (traktat "Megila", b. 6, s. 2): "Ravvin İtshaq dedi: əgər sənə bir adam desə ki, çalışdım, amma tapmadım – inanma. Çalışdım və tapdım – inan". Başa düşmək lazımdır ki, "inan" nə deməkdir? Burada yalan danışan insanlardanmı söhbət gedir? Burada Tövratı öyrənən insanlar haqqında danışılır və şübhəsiz ki, onlar qabiliyyətlidirlər. Niyə düşünmək lazımdır ki, onlar yalan danışırlar? Və "inan" və ya "inanma" nə deməkdir?

Bunu başa düşmək üçün əvvəlcə "səy" anlayışının nə demək olduğunu bilmək lazımdır. Biz dəfələrlə demişik ki, səy odur ki, insan təbiətinə zidd olan hərəkətləri yerinə yetirməlidir. Yəni biz özümüz üçün almaq arzusu ilə doğulduğumuz üçün və formaca bərabərlik və vəhdət əldə etmək üçün – çünki məhz bunun sayəsində biz xeyir və həzzi əldə edə bilərik və utanmaq hissi yaşamayacağıq – düzəliş belə verilib ki, hər şeyi vermək naminə etmək lazımdır. Əks halda, biz nurdan məhrum boş bir məkanda qalacağıq, bu isə "uzaqlaşma və gizlənmə" adlanır, çünki insan özünü sevmə hissi keçirdiyi zaman müqəddəslik hiss olunmur.

Ona görə də vermək naminə işləməyə başlayanda – bu, təbiətə zidd olduğuna görə – bu "səy" adlanır, çünki bədən buna müqavimət göstərir. Çünki əgər bədən özü üçün heç bir fayda görmürsə, hər bir hərəkətə şiddətlə müqavimət göstərir. Onu dəf etmək üçün çox güc tələb olunur. Buradan əsas iş başlayır, bu barədə deyilir – "çalışdı" və ya "çalışmadı".

Biz bu barədə soruşduq: necə demək olar ki, əgər insanlar gəlib "çalışmadı və tapdı – inanma" desələr? Məgər buradakı insanlar artıq "tapdı" vəziyyətində deyillərmi? Və şübhəsiz ki, bu insanlar qabiliyyətlidirlər. Və demək olmaz ki, onlar,  yalan danışırlar. O zaman niyə onlara "inanma" deyilir, sanki yalan danışırlarmış kimi?  Həqiqət isə budur ki, onlar səy göstəriblər. Onda niyə onlar "çalışmadım və tapdım" deyirlər?

Cavab bundan ibarətdir ki, insan vermək naminə işləməyə başladıqda, bədən müqavimət göstərir. Və insan Tövrat və ehkamları yerinə yetirərək özündəki şəri dəf etməyə güc toplamaq istəyir. Amma o, Tövrat və ehkamların köməyindən əks təsiri görür. O düşünürdü ki, hər addımda o, artıq özünü sevmək naminə işləməyin ona sərf etmədiyini hiss edəcək və artıq şərin ona tabe olduğu, onun isə buna qalib gəldiyi zamanın gəldiyini anlayacaq və əmin olacaq ki, bu hiss ona yuxarıdan verilib və əlbəttə ki, bu gündən başlayaraq onun şərlə heç bir əlaqəsi qalmayacaq.

Amma birdən o görür ki, yenidən alçaq bir vəziyyətdədir. O, özünü sevməyə qərq olub və yenə də Yaradılış Məqsədindən – Yaradanın məxluqlarına həzz vermək istəyindən – uzaqlaşma və gizlənmə hiss edir. O, həmçinin inanır ki, bu ləyaqətə çatmaq üçün əvvəlcə Yaradanı sevmək ləyaqətinə çatmaq lazımdır, lakin o, yalnız özünü sevdiyini görür. Özünü Yaradan qarşısında ləğv etmək, dünyada başqa bir hakimiyyət olmadığını və hər şeyin Yaradanın olduğunu söyləmək, aşağıdan heç nə asılı olmadığını qəbul etmək – insan bununla razılaşmağa qadir deyil.

Ona görə də insanın ağlına Yaradan qarşısında ləğv olmaq fikri gələndə, bədən buna qarşı çıxır və ona xitab edir: "Necə yəni sən özünü Yaradan qarşısında ləğv etmək istəyirsən, sanki sənin varlığın mövcud deyil, yalnız vahid Yaradanın hakimiyyəti var və sən istəyirsən ki, sənin adın heç bir məna kəsb etməsin?!" Bu, təbiətə ziddir, çünki insan yaşadığı müddətcə mövcud olmaq və şəxsiyyətini hiss etmək istəyir. Ona necə demək olar ki, o, özünü Yaradan qarşısında ləğv etməlidir və öz şəxsiyyətini itirməlidir?

Və o zaman bədən buna razı olmadığını bildirir. Bu vəziyyət "sürgün" adlanır. Bu o deməkdir ki, insandakı "dünyanın xalqları" onda "İsrail" xüsusiyyəti üzərində hakimiyyət qurur. Məlumdur ki, "İsrail" (yaşar-El) – "Yaradana birbaşa" deməkdir. Yəni insan özü üçün yaşamaq istəmir, yalnız "yaşar-El" qarşısında özünü ləğv etmək istəyir. Misirdəki sürgündə olduğu kimi, misirlilər İsrailə hakim idilər və İsrail onların hakimiyyətindən çıxa bilmirdi. Lakin deyildiyi kimi: "Mən – sizi Misir torpağından çıxaran Yaradanam". Bu o deməkdir ki, insan bədəni və onun hakimiyyətindən öz gücü ilə qurtula bilməz, yalnız Yaradanın böyüklüyü onu bu sürgündən qurtara bilər.

Burada bir sual yaranır: insan çox çalışıb və çoxlu yüksəliş və eniş hallarından keçib, dəfələrlə ümidsizliyə qapılıbsa, yəni o nəticəyə gəlibsə ki, "bütün əməllərin göylər naminə olsun" – bu, onun üçün deyil, yalnız xüsusi istedadlı, güclü və dözümlü insanlar üçündür.

Lakin o, özü buna nail ola bilmir. Və artıq qərara alıb ki, bu işdən əl çəkməlidir. Amma sonra yuxarıdan yeni bir oyadılış alır, elə ki, əvvəlki qərarını artıq unudur. Və deyir ki, indi görürəm ki, mən güclüyəm və mən də bəxş etmə vəziyyətinə çata bilərəm və özümü sevməkdən xilas ola bilərəm. Amma birdən yenə də öz dərəcəsindən yıxılır.

Eləcə də unutqanlıq var. O zaman insan əvvəllər dediklərini unudur ki, guya bəxş etmə ilə işləməyə çata biləcək. Onun ağlına belə gəlmir ki, elə bir zaman olacaq ki, o, öz dərəcəsindən yenə enəcək. Amma o, əmindir ki, indi irəliləyir və indi görür ki, bu, onun düşündüyü kimi deyil, və bu cür düşüncələr və hallar onda saysız-hesabsız olur.

Buradan belə çıxır ki, Yaradan özü ona kömək edib və onu sürgündən çıxaranda, insan nə deyəcəyini bilmir, amma görür ki, bir tərəfdən onun səyləri heç bir bəhrə vermir. O, öz idrakında görür ki, əgər Yaradan ona kömək etməsəydi, o, artıq bu işi çoxdan tərk edərdi. Çünki bu fikir onda dəfələrlə olub. Onda necə deyə bilər ki, "çalışdım və tapdım"? Axı o görür ki, səyləri ilə heç nəyə nail ola bilməyib. Və o ki, "tapmağa" nail olub – bu, Yaradanın onu xilas etməsidir. Buna görə də deyir: "çalışmadım və tapdım". Yəni onun səyləri nə artırır, nə də azaldır.

İndi isə biz bu suala cavabı anlayacağıq – niyə onu yalan danışmaqda günahlandırırıq? Cavab sadədir. O, gördüklərindən danışır. Və o görür ki, onun səyləri ona heç bir kömək etməyib. Buna görə də onun iddiası doğrudur: "çalışmadım". Yəni məqsədə çatmaq naminə heç nə etməyib. Yəni, bütün göstərdiyi səylərdən sonra o, aşağı vəziyyətdə qalıb, hətta elə bir vəziyyətdə ki, bu, onun işə başlayarkən hiss etdiyi vəziyyətdən də aşağıdır. Çünki bəxş etmə ilə işləməyə başladığı zaman o, düşünürdü ki, onda bir az şər var və əlbəttə ki, bunun öhdəsindən gəlmək üçün kifayət qədər gücü var və bəxş etmə ilə işləməyə çata biləcək, özü üçün almaqdan imtina edəcək.

Bəs çalışmaq və səy göstərməklə o, nəyə nail oldu? O, ən aşağı vəziyyətə düşdü. Onda necə deyə bilər ki, "çalışdım və tapdım"? Axı səyləri yalnız onu daha böyük şəri tapmağa gətirib çıxardı, amma müqəddəsliyi tapmadı və müqəddəsliyə daxil ola bilmədi. Buna görə də o, bilir ki, onun iddiası doğrudur. Yəni səylərin heç bir dəyəri yoxdur. Və aydındır ki, səy – tapılmışın əldə olunmasının səbəbi deyil. Buna görə də o deyir: "Çalışmadım və tapdım". Və o, yalan danışmır, yalnız gördüklərini söyləyir.

Və sual vermək lazımdır: niyə onlar deyirlər – “inanma”? Axı o, həqiqəti deyir. Onda biz onun sözlərində hansı yalanı tapırıq ki, müdriklər "inanma" deyirlər?

Məsələ bundadır ki, belə bir qayda var: “klisiz nur yoxdur”. Yəni, "xisaron (çatışmazlıq) olmadan dolum ola bilməz". Buna görə də insan Yaradan üçün bəxş etmək üçün çalışanda və səy göstərdikcə, onda doluma ehtiyac olan xisaron daha çox oyanır. Bu o deməkdir ki, insan bəxş etmə sifətinə çatmaq üçün nə qədər çox səy göstərsə, o qədər də bu haldan uzaq olduğunu görər.

Bəs insana onun bəxş edən olmağa nə qədər uzaq olduğunu kim başa salır? Elə həmin işin özü. Bu, insanın oğrunu tutmasına bənzəyir və oğru ondan qaçmaq istəyir. İnsan oğrunu saxlayır və oğru güclü müqavimət göstərmir, buna görə də insan onu saxlamaq üçün çox güc sərf etməyə ehtiyac duymur. Amma əgər oğru daha güclü müqavimət göstərməyə başlayırsa, o zaman insan da onu buraxmamaq üçün daha çox güc sərf etməlidir. Əgər oğru insandan güclüdürsə və insan görürsə ki, o, ondan qaçmağa yaxındır, o zaman insan kömək çağırmağa başlayır və "kömək edin!" – deyə qışqırır.

Buradan çıxır ki, insan kömək üçün çağırır, məhz o zaman ki, artıq öz gücü ilə qurtula bilmir və o zaman "kömək edin!" – deyə hayqırır. Əgər oğru kiçik bir uşaqdırsa və insan onun əlindən tutubsa, onda o, "kömək edin, bu uşaq-oğrunun məndən qaçmaması üçün kömək edin, çünki onun qaçmasının qarşısını almağa gücüm çatmır" deməz.

Əlbəttə ki, hamı ona güləcək, çünki insanın özü bacardığı halda kömək istəmək adət deyil. Çünki dünyada belə bir qayda var ki, "tələbat olmadan dolum olmaz". Buna görə də əgər onun köməyə ehtiyacı yoxdursa və ehtiyac olmadan kömək istəsə, hamı ona güləcək, çünki bu, yaradılışın islah olunma qaydasına uyğun deyil.

Buradan çıxır ki, insan kənar köməyə ehtiyac duymadığı, onun kifayət qədər təminatı olduğu halda dəstək və kömək istəyərsə, bunu görən hər kəs ona güləcək. Baxmayaraq ki, o, kömək istəyir. Və biz görürük ki, o, nə qədər yalvarıb ona mərhəmət göstərilməsini istəsə də, onu təmin olunmuş biri kimi tanıyan insanlar ona gülürlər və ona heç nə vermirlər.

Buradan anlayırıq ki, niyə insan "çalışmadım və tapdım" dedikdə, müdriklər "inanma" deyirlər. Biz artıq izah etdik ki, "ehtiyac olmadan dolum verilmir". Buna görə də insan işləməyə, səy göstərməyə və "bütün əməllərin göylər naminə olsun" dərəcəsinə çatmaq üçün əlindən gələni etməyə borcludur. Və insan işində nə qədər çox səy göstərsə, o qədər də Yaradanın köməyinə ehtiyacı artar. Və o zaman, yəni insanda "kli" – Yaradanın köməyinə ehtiyac yarandıqda və o, bəxş etmə dərəcəsinə çatmağın başqa yolunu görməyəndə, yuxarıdan kömək almaq zamanı gəlir.

Buradan belə çıxır ki, hər iki ifadə doğrudur və insan "çalışmadım" deməyə məcburdur. Yəni, onun səyləri heç bir dəyər daşımır, çünki o, öz səyləri ilə heç bir şeyə nail olmadığını görür və yalnız zərərə düşür. Bu o deməkdir ki, səy göstərmək nəticəsində o, belə bir nəticəyə gəlir ki, səylərin heç bir dəyəri yoxdur. Yəni, səylərlə heç nə əldə etmək olmaz. Bunu insan "idrak daxilində" görür. Burada isə "idrakdan yuxarı inam" tələb olunmur ki, guya onun səyləri ona kömək etməyib və yalnız Yaradan ona kömək edə bilər. Çünki o bunu öz gözləri ilə görür.

Buna "çalışmadım və tapdım" ifadəsi aiddir. Buna görə də o, hamıya səylərin heç bir dəyəri olmadığını deyir. Və o, öz idrakına uyğun olaraq həqiqəti söyləyir. Barəsində müdriklər belə demişlər: "inanmayın ki, o, səy göstərməyib". Çünki "klisiz nur yoxdur, ehtiyac olmadan dolum yoxdur". Buna görə də insanın səyləri tələb olunur ki, onlar onun ehtiyacını artırsın və o, hər dəfə Yaradanın ona kömək etməsinə daha çox ehtiyac duysun, ta ki, həqiqi ehtiyacı əldə edənə qədər. Və Yaradan bilir ki, hansı ehtiyac doluma layiqdir, və o zaman Yaradan ona dolum verəcək.

Buradan belə çıxır ki, əgər insan səy göstərmirsə, Yaradan ona dolum verə bilməz. Çünki biz görürük ki, səylər o qədər dəyərlidir ki, səylər olmadan tapıntını aşkar etmək mümkün deyil, necə ki, deyilir: "ehtiyac olmadan dolum yoxdur". Buna görə də deyilmişdir: "çalışmadım və tapdım – inanma". Çünki Yaradanın qurtuluşunu əldə etmək üçün insanda ehtiyac yaranmalıdır və bu ehtiyacı məhz səylər yaradır.

Buna görə də əgər insan "çalışdım və tapmadım" deyirsə, deyilmişdir: "inanma". Yəni, əgər insan həqiqətən səy göstərmiş olsaydı və dolum almaq üçün ehtiyac əldə etmiş olsaydı, əlbəttə ki, Yaradan ona dolum verərdi. Amma indi aydındır ki, o, bütün gücü ilə çalışmayıb, yəni onun səyləri dolumu almaq üçün kifayət qədər yetkinləşməyib. Bəs nə zaman mükəmməl ehtiyac yaranacaq? Bunu yalnız Yaradan bilir, buna görə də insan səy göstərməli və Yaradan ona kömək edənə qədər işdən qaçmamalıdır.

Buradan bizim verdiyimiz suala cavab aydın olur: insan hansı güclərə malik olmalıdır ki, "bütün əməllərin göylər naminə olsun" dərəcəsinə çata bilsin? İnsan böyük qabiliyyətlərə, məqsədə yönəlmiş istəyə və cəsarətə sahib olmalıdırmı? Yəni, onun "xalqdan üstün" edən bütün bu keyfiyyətlərə malik olmasımı tələb olunur? Axı deyilmişdir: "çalışdım və tapdım". Buradan belə çıxır ki, böyük güclər tələb olunur.

Bu barədə deyilmişdir: "Çalışmadım və tapdım – inanma". Yəni, insana böyük güclər və böyük qabiliyyətlər lazım deyil, yalnız onun Yaradanla vəhdətə can atması lazımdır. Və o zaman Yaradan onu xüsusi səylərsiz yaxınlaşdırır; və insan "tapıntı" dərəcəsinə nail olduqda, deyir: "Çalışmadım". Çünki o görür ki, bütün səylər heç bir dəyərə malik deyil və insanda ən böyük güclər olsa belə, bu, ona kömək etməyəcək.

Yaradanla vəhdətə çatmaq və özünü sevmək hakimiyyətindən çıxmaq üçün yalnız Yaradan insanı onun almaq kli-sindən xilas edə bilər. Necə ki, deyilir: "Mən – sizi Misir torpağından çıxaran Yaradanam ki, sizin üçün Rəbb olum". Və insanın heç bir gücü bunda ona kömək edə bilməz.

Buradan Xanuka mahnısında deyilən sözləri izah etmək lazımdır ("Mənim qurtuluş qalasımsan"): "yunanlar Xaşmoneylər dövründə mənə hücum etdilər, qalalarımın divarlarını dağıtdılar və bütün yağı murdarladılar". Çünki bizdəki xisaronu aşkar etmək üçün səylər tələb olunur və yalnız bundan sonra o, doldurula bilər; və bizə məhz nə çatışmadığını dəqiq bilmək üçün – bunu yalnız insan müqəddəsliyə yaxınlaşmaq istədikdə görə bilərik – yəni "bütün əməllərin göylər naminə olsun" etmək istədikdə. Və bu, "Xaşmoneylər" adlanır, onların rolu müqəddəsliyi "yunanlar" adlanan klipotun hakimiyyətindən çıxarmaqdır.

Və məhz o zaman ki, insan idrakdan yuxarı inam vasitəsilə müqəddəsliyə yaxınlaşmaq istəyir, onda "yunan düşüncələri" – inama qarşı olan klipa – üzə çıxır. Və o zaman aydın olur ki, "yunanlar", insan bəxş etmək naminə işləməyə başlamazdan əvvəl onda özünü büruzə verməmişdilər. İnsan düşünürdü ki, onun Yaradan qarşısında inamı kifayətdir, və Tövrat və ehkamları yerinə yetirmək üçün kifayət qədər gücü var, ona yalnız Tövrat və ehkamlarla məşğul olmaqda daha böyük səylər lazımdır.

Əgər insan "Xaşmoney" olmaq, yəni yalnız müqəddəsliyin dünyada hökmran olmasını istəyirsə, o zaman "yunanlar" – müqəddəsliyə qarşı olan klipa – hər dəfə daha güclü şəkildə üzə çıxır və "mənim qalalarımın divarlarını dağıtmaq" istəyir. "Divar" isə inamdır və bütün böyüklük insanın Yaradan qarşısındakı inamının dərəcəsindən asılıdır. Necə ki, "Zoar" kitabında Tövratda deyilmiş ayə haqqında izah edilir: "Onun əri şəhər qapılarında tanınır" – yəni hər kəsin qəlbində Yaradan haqqında bir təsəvvürü var. Və hər bir insanın Yaradan qarşısında inamı haqqında fərqli bir anlayışı var. Necə ki, TƏS-in (Talmud Eser Sefirot) müqəddiməsində (bənd 14) deyilir.

Buradan başa düşürük ki, "mənim qalalarımın divarları dağıdılanda" – yəni insanlar inamlarının olmadığını görəndə – bu o deməkdir ki, onlar idrakdan yuxarı inamla getmək iqtidarında deyillər. Məhz o zaman ki, onlar Yaradan qarşısında tam bəxş etmə işinə başlamaq istədilər, "yunanlar mənə hücum etdilər", və "yunanların düşüncələri" gəlməyə başladı, hansı ki, insanın yalnız ağılla getməsinə imkan verir – "bunu etmək dəyərlidirmi, ya yox?" – deyə düşündürür.

Amma idraka zidd olan budur ki, möhkəm dayanırlar və heç bir məsələdə güzəştə getmirlər. Və o zaman səy göstərmək başlayır. Yəni, yalnız bəxş etmə ilə işləməyə başlayanda görünür ki, insan öz təbiətinə – özün üçün almaq istəyinə – qarşı heç nə edə bilmir.

Buna görə də, Yaradan onlara möcüzə edəndə, yəni onlara kömək edəndə, hamı gördü ki, bütün iş heç bir nəticə vermədi. Yəni, onların bütün işi əbəs oldu, çünki öz gücləri ilə qalib gələ bilmədilər. Necə ki, deyilir: "Sən güclüləri zəiflərin əlinə və çoxları azların əlinə verdin".

Yəni, təbiət və ağıl baxımından onların qələbə çalmaq üçün heç bir şansı yox idi. Çünki onlar həm zəif, həm də azlıqda idilər. Və onlar ağılları ilə gördülər ki, Yaradan onlara kömək edib. Bu isə bizə öyrədir ki, əgər Yaradan kömək edirsə, O, mütləq güclü insana kömək etmir. Necə ki, zəif insana da kömək etməyə bilər.

Deyilənlərdən görürük ki, insanın necə böyük güclərə və gözəl keyfiyyətlərə sahib olması lazımdır ki, Yaradan ona kömək etsin və o, Yaradana yaxınlaşa bilsin. Və "Sən güclüləri zəiflərin əlinə verdin" ifadəsini ruhani işdə izah etmək lazımdır. Yəni, insanın daxilindəki yunanların güclü düşüncələri və güclü arzuları insandakı İsrailin – düşüncələri zəif və xüsusi qabiliyyətləri olmayan hissəsinə verilir.

Lakin onların nə güclü istəkləri, nə də dünyanın xalqlarının istəklərini dəf etməyə qabiliyyətləri var. Və bununla belə, "Sən güclüləri zəiflərin əlinə verdin". Bu "möcüzə" adlanır, çünki insan təbiətinə görə onları dəf edə bilməz.

Bu bizə öyrədir ki, insan deyə bilməz ki, o, bəxş etmə naminə Yaradanın işçisi olmağa qadir deyil. Çünki o, bunun üçün bütün şərtlərə malik olmadığını görür. Buna görə də bizə göstərilir ki, insan təbiətini dəf etməyə qadir deyil, hətta o, ən güclülərdən də güclü olsa belə. Amma Yaradan kömək edir, necə ki, deyilmişdir: "Çalışmadım və tapdım – inanma". Bu o deməkdir ki, "tapıntı" – yəni bəxş etmə kelimlərini tapmaq – yalnız Yaradan tərəfindən verilir.

Bununla bağlı deyilir (Zəburlar, 33): "Padşaha çoxsaylı qoşun kömək etməz, qüvvətlini böyük güc xilas etməz. Bax, Yaradanın gözü Ondan qorxanlar və Onun mərhəmətini gözləyənlər üzərindədir ki, onların canlarını ölümdən qurtarsın". Bu o deməkdir ki, Yaradan "Onun mərhəmətini gözləyən" insanlara baxır, yəni Yaradanın onlara "hesed" sifətini – bəxş etmə kelimlərini – verməsini gözləyənlərə.