Barux Şalom Levi Aşlaq (Rabaş)

Tövratı almağa hazırlıq nədir – 1

Məqalə 18, 1987

Yazıda deyilir: «Və Yaradan Sinay dağına, dağın zirvəsinə endi»1. Xalq haqqında isə yazıda deyilir: «Və onlar dağın ətəyində dayandılar»2.

Və anlamaq lazımdır, nə üçün Yaradan haqqında «endi» deyilir – bu isə enmə, alçalma deməkdir. Axı bu Tövratın bəxş edilməsi zamanı idi – üstəlik, nə üçün bu, Yaradan üçün enmə adlanır? Axı o zaman sevinc vaxtı idi.

Və müdriklər «Və dayandılar» ifadəsini belə izah etmişlər ki, bu bizə öyrədir: «Yaradan dağı onların üzərinə ləyənə bənzər çevirdi»3 və dedi: «Əgər Tövratı qəbul etsəniz, yaxşı, yox əgər etməsəniz – orada sizin dəfn yeriniz olacaq» (Şabat traktatı, 88:1). Tosafotda isə sual verilir: «Dağı onların üzərinə ləyənə bənzər çevirdi» – baxmayaraq ki, bundan əvvəl onlar artıq «edəcəyik və eşidəcəyik» demişdilər». Bu sualın çoxlu izahları var. Lakin bundan əlavə, ruhani işə münasibətdə «dağı onların üzərinə ləyənə bənzər çevirdi» nə deməkdir, bunu da anlamaq lazımdır.

Və yuxarıda deyiləni anlamaq üçün məlum qanunu xatırlamaq lazımdır ki, kli olmadan nur yoxdur. Başqa sözlə, xisaronsuz dolum ola bilməz, yəni bir şeyə güclü istək yoxdursa, ondan həzz almaq mümkün deyil. Bir şeyə güclü istək hazırlıq adlanır, bu isə ehtiyac deməkdir, və əşyaya olan ehtiyac istəyi müəyyən edir, həzzin ölçüsü isə istəyin ölçüsü ilə ölçülür.

Və deyiləndən belə çıxır ki, Tövratı almadan əvvəl Tövratı almağa hazırlıq olmalı idi. Əks halda Tövratın sevinci mümkün deyil. Yəni onlar Tövratı almağa ehtiyac hazırlamalı idilər, ehtiyac isə istəyə gətirir, yuxarıda deyildiyi kimi. Və istəyin ölçüsünə uyğun olaraq, həmin ölçüdə Tövratdan həzz almaq mümkündür. Lakin bilmək lazımdır ki, Tövratı almağa həqiqi ehtiyac nədədir.

Müdriklər demişlər (Bava Batra traktatı, 16:1): «Yaradan şər başlanğıcı yaratdı və Tövratı ona ədviyyə kimi yaratdı». Raşi izah edir: «“Tövratı ona ədviyyə kimi yaratdı” – çünki o, günahkar fikirləri ləğv edir, məlum ifadəyə görə (Kiduşin traktatı, 30:2): “Əgər bu alçaq səni incitdisə, onu beyt midraşa apar”». Kiduşin traktatında isə deyilir: «Yaradan İsraelə belə dedi: Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı ona ədviyyə kimi yaratdım, və əgər siz Tövratla məşğul olsanız, sizi onun əlinə verməzlər. Necə ki, deyilir: “Əgər yaxşılıq etsən, bağışlanacaq”5, yox əgər Tövratla məşğul olmasanız, sizi onun əlinə verəcəklər, necə ki, deyilir: “Qapının ağzında günah yatır”6»7.

Və deyiləndən görürük ki, Tövrat şər başlanğıcın hökmündən çıxmağa imkan verən islahdır. Yəni kim hiss edirsə ki, onda şər başlanğıc var, yəni şər başlanğıcın insana həyatda yaxşı olması və ondan həzz alması üçün verdiyi bütün məsləhətlərlə, onun niyyəti insana zərər verməkdir, yəni insanın “Yaradanla yapışma” adlanan həqiqi xeyirə gəlməsinə mane olan odur, buna görə insan onun haqqında deyir ki, bu başlanğıc – şərdir, xeyir deyil.

Lakin insana onun haqqında belə demək çox çətindir. Yəni bu istək ona başa salır ki, o, həyatdan necə həzz almağı düşünməlidir ki, gördüyü əməllərdən zövq alsın, yəni bütün əməlləri yalnız öz xeyrinə olsun. Və ona ümumi qaydanı başa salır ki, verdiyi bütün məsləhətlər yalnız bir fikirlədir – öz xeyri üçün. Hətta bəzən ona yaxını üçün nəsə etməyi dedikdə belə, bu, elə-belə deyil ki, yaxını üçün nəsə etsin, əksinə, hər şey əvvəlcədən hesablanıb ki, bu əməldən sonra nə çıxacaq, bundan öz xeyrinə hansı fayda olacaq. Belə olduqda insan necə deyə bilər ki, bu şər başlanğıcdır – halbuki o, insana deyir ki, ona inansın, çünki onun başqa heç bir niyyəti yoxdur, yalnız insanın öz xeyri üçündür, başqası üçün deyil?

Buna görə də insanın böyük işi var – öz almaq istəyinin elə bir ölçüdə şər olduğunu hiss etmək ki, insan tam aydın bilsin: dünyada onun öz almaq istəyindən daha böyük düşməni yoxdur. Necə ki, padşah Şlomo onu «düşmən» adlandırır, deyildiyi kimi: «Əgər düşmənin acdırsa, onu çörəklə doyur»8. Və insana bir dəfəlik qərar vermək çox çətindir ki, o – şərdir və yalnız insanın xeyir yolunda getməsinə mane olmaq istəyir, halbuki xeyir yolu alanın yoluna tam ziddir. Çünki həqiqət yolu yalnız əta etməkdir, alan isə yalnız almaq istəyir. Belə çıxır ki, burada insanın seçimi – onu xeyirli və ya şər adlandırmaq qərarını verməkdir.

Bu da müdriklərimizin dediyi kimidir (Nida traktatı): «Ravvin Xanina bar Papa izah edir: hamiləliyə cavabdeh olan mələk “gecə” adlanır, o, damlanı götürüb Yaradanın qarşısına gətirir və deyir: Dünyanın Hakimi! Bu damla – nə olacaq? Güclü, yoxsa zəif? Ağıllı, yoxsa axmaq? Varlı, yoxsa kasıb? – Lakin günahkar, yoxsa saleh olacağını demir»9, çünki bu, insanın seçiminə buraxılıb.

Və izah etmək lazımdır ki, seçim – yəni müəyyən etmək, qərar vermək və insandakı almaq istəyinə ad verməkdir: bu, doğrudanmı xeyir başlanğıcdır, axı o, insanın öz xeyrinə qayğı göstərir, onu bir an belə başqalarının xeyrini düşünməyə yayındırmır və buna görədə ona qulaq asmaq lazımdır, çünki yalnız o, öz xeyrini düşünür, yəni ona yaxşı olsun deyə. Və necə olursa-olsun, sağa və ya sola yayınmadan, ona inanmaq və bütün əmrlərini yerinə yetirmək, Allah eləməsin, onun göstərişlərini dəyişməmək lazımdır.

Lakin bundan əlavə, əks fikir də var ki, o, həqiqətən şərdir – çünki insan ona qulaq asaraq və özünə sevgi ilə məşğul olaraq, forma fərqliliyinə görə Yaradandan uzaqlaşır. Və necə olursa-olsun, insana hökm xüsusiyyəti təsir edir ki, bu da «yaratdıqlarına xeyir etmək» nuru üzərində edilmiş ixtisarın islahı üçün yaranıb. Buna görə də Yaradanın «Xeyirxah və xeyir verrən» adı eqoist sevginin olduğu yerdə açıla bilmir. Buna görə də insan birdəfəlik müəyyən etməli və qərar verməlidir ki, eqoist sevgi – şərdir və insanın həqiqi məhvedicisidir.

Lakin sual yaranır: insan bu seçimi edib haradan qüvvə ala bilər ki, alana bu, o qədər böyük şərdir ki, bugündən etibarən artıq ona qulaq asmayacaq-deyə bilər.

Əslində bunun üçün də Yaradanın köməyi lazımdır ki, O, insana həqiqəti göstərsin ki, özü üçün alan – şərdir və insanın həqiqi düşmənidir. İnsan belə bir hissə gəldikdə, artıq zəmanətlidir ki, günaha düşməyəcək. Və necə olursa-olsun, ondan bütün gizlənmələr və cəzalar götürülür, çünki əgər məlumdursa ki, bu ölüm mələyidir, hər kəs şübhəsiz ölümdən qaçar. Onda yaradılışın məqsədində qoyulmuş xeyir və həzzin aşkarlanma vaxtı gəlir və insan «Xeyirxah və xeyir verən» adlanan Yaradanın idrakına çatır.

Və deyiləndən belə çıxır ki, ayəni (Nuh, dördüncü): «Və Yaradan Öz qəlbində dedi: İnsan üzündən torpağı bir daha lənətləməyəcəyəm, çünki insanın qəlbinin istəyi gəncliyindən şərdir»10 – belə izah etmək lazımdır. Ramban «Öz qəlbində» sözlərini belə izah edir: «Bunu o vaxt peyğəmbərə [yəni Nuha] açmadı»11, – İbn Ezra isə əlavə edir: «Sonra isə sirrini Nuha açdı»12.

Bu ayəni anlamaq çətindir. Məgər Yaradan yalnız indi gördü ki, «insanın qəlbinin istəyi gəncliyindən şərdir», bundan əvvəl isə, Allah eləməsin, bilmirdi?

Ruhani işə münasibətdə izah etmək lazımdır ki, Yaradan bunu indi aşkar etdi – yəni insan həqiqətə çatmaq üçün böyük zəhmət sərf etdikdən sonra, həqiqətən insanın nə üçün doğulduğunu və hansı məqsədə çatmalı olduğunu dərk etmək istəyi oyandıqdan sonra – məhz bu anda Yaradan ona aşkar etdi ki, «insanın qəlbinin istəyi», yəni alan, «gəncliyindən şərdir». Başqa sözlə, istək indi şər olub demək olmaz, o, gəncliyindən şərdir, lakin bu ana qədər insan onun həqiqətən şər olduğuna qərar verə bilmirdi. Buna görə də insan yüksəliş və enişlər halında olurdu – yəni bəzən öz istəyinə qulaq asır və deyirdi: bugündən bilirəm ki, bu mənim düşmənimdir və onun bütün məsləhətləri mənim zərərimədir.

Lakin sonra şər başlanğıcın təsiri yenə güclənir və o, yenə ona qulaq asır, bütün qəlbi və canı ilə onun üçün işləyir – və beləliklə dövr edir. Və o, özünü «qusuntusuna qayıdan it» kimi hiss edir13 – yəni artıq qərar vermişdi ki, ona qulaq asmaq ona yaraşmır, çünki şər başlanğıcın verdiyi bütün qida heyvanlara uyğundur, insana yox, lakin birdən yenə heyvan qidasına qayıdır, əvvəlki bütün qərar və fikirlərini unudaraq. Sonra peşman olanda görür ki, başqa yolu yoxdur, yalnız Yaradan ona başa salsın ki, bu başlanğıc şər adlanır və həqiqətən şərdir. Yaradan ona bu biliyi verdikdən sonra, o artıq köhnəyə qayıtmır və Yaradandan xahiş edir ki, hər dəfə onu dəf etmək üçün qüvvə versin – şər başlanğıc onu yoldan çıxarmaq istəyəndə, onu məğlub etmək gücü olsun.

Və deyiləndən belə çıxır ki, Yaradan ona həm kli, həm də nuru verməlidir, başqa sözlə, həm onun istəyinin şər olduğu biliklərini, həm də ondan çıxmaq zərurətini. Bunun islahı isə Tövratdır, yuxarıda deyildiyi kimi: «Mən şər başlanğıcı yaratdım, Tövratı isə ona ədviyyə kimi yaratdım»14. Buna görə də belə çıxır ki, Tövrata ehtiyacı ona Yaradan verdi, Tövratı da ona Yaradan verdi və bu, «Yaradan ona həm nuru, həm də klini verir» adlanır.

Və deyiləndən yuxarıda qeyd olunan ayəni belə izah etmək olar: «Və Yaradan Öz qəlbində dedi»15. Şərhçilər izah etmişlər ki, O bunu peyğəmbərə açmadı və bu «Öz qəlbində» adlanır. Sonra isə sirrini açdı, və bu sirr nədir? «İnsanın qəlbinin istəyi gəncliyindən şərdir»16.

Yuxarıda deyilənlərə görə qayda belədir: əvvəlcə insan öz gücü ilə baxmalı, seçim etməli və qəlbindəki istəyə «şər» adını verməlidir. Sonra isə görür ki, o, qəti qərara gələ bilmir ki, artıq sözlərini dəyişməyəcək, sonra yenə istəyi yaxşı sayıb ona qulaq asacaq, sonra yenə əvvələ qayıdacaq. Bu vaxt «Yaradan Öz qəlbində deyir» – «insanın qəlbinin istəyi gəncliyindən şərdir», lakin seçimlə məşğul olan insana Yaradan hələ bu sirri açmır – yəni başlanğıcın «şər» adlandığını, çünki o, həqiqətən şərdir. Bu isə insana iş üçün yer olsun, seçim edib bunun şər olduğunu müəyyən etsin deyədir. Lakin sonra insan görür ki, bunun mütləq şər olduğunu deyə bilmir və hər dəfə qərarını dəyişir, onda elə bir hal gəlir ki, o, Yaradana fəryad edir: «Mənə kömək ver!». Bu isə İbn Ezranın dediyi kimidir: «Sonra O, sirrini Nuha açdı», – yəni «Nuh» xüsusiyyəti «Yaradan üçün işləyən» adlanır. Yəni Yaradan insana «insanın qəlbinin istəyi gəncliyindən şərdir» olduğunu açanda – bu, yeni bir şey deyil ki, şər başlanğıc şərdir, sadəcə Mən sənə deməmişdim, indi isə bu sirri açdığım üçün artıq əmin ola bilərsən ki, ona qulaq asmayacaqsan, çünki Mən Özüm bunu sənə açdım. Və necə olursa-olsun, «bir daha lənətləməyəcəyəm»17 – çünki artıq cəzaya ehtiyac qalmayacaq, hər şey qaydasında olacaq, necə ki, O deyir: «Və bir daha bütün canlıları əvvəlki kimi məhv etməyəcəyəm»18.

Burada nəzərdə tutulur ki, Yaradan insana «insanın qəlbinin istəyi şərdir» olduğunu açmazdan əvvəl yüksəlişlər və enişlər olmalı idi. Yəni sən işləməyə başlayanda həyat gücün var idi, lakin düzgün yolla getmək üçün Mən bütün canlıları məhv etməli idim, yəni işində olan həyat gücünü səndən alırdım və oradan yenidən alçaqlıq halına düşürdün, çünki səndə şər var, yəni şər başlanğıc var. Onda «Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı ona ədviyyə kimi yaratdım»19 yerinə yetə bilər. Lakin onda bu şər başlanğıc olmayana qədər o, Tövrata ehtiyac hiss etmir və buna görə də yalnız Yaradan ona «insanın qəlbinin istəyi şərdir» olduğunu açdıqdan sonra «Tövratın bəxş edilməsi» baş verə bilər. Çünki kli olmadan nur yoxdur və yalnız ehtiyac olan yerə insana lazım olanı vermək olar.

Lakin Yaradanın insana insan qəlbinin istəyinin şər olduğunu açması da nur adlanır, yəni dolumdur, və dolum xisaronsuz olmur. Buna görə də insan, onda buna ehtiyac yaranmamışdan əvvəl, Yaradanın ona şəri açmasına layiq ola bilməz. Çünki belə bir qanun var ki, insan ehtiyac olmadan heç bir əməl etmir. Üstəlik, Yaradan da ehtiyac olmadan heç bir əməl etmir.

Bunu nəzərə alsaq, insan Yaradanın ona bu sirri açmasına ehtiyacı haradan ala bilər? Buna görə də insan işləməyə başlamalı və anlamalıdır ki, onun alanı onun şəridir və o, onun hökmündən qaçmalıdır. O, nə ilə məşğul olursa-olsun: istər Tövratla, istər dua ilə, istərsə də mitzvotla – bütün bu əməllərin onu şərin dərk edilməsinə gətirməsi üçün çalışmalıdır. O, bunun şər olduğunu hiss etdikdə və vermə əməlləri etmək istədikdə həyat gücü almağa başlayır, lakin öz dərəcəsindən düşəndə onun həyat gücü yox olur. Bunu da Yaradan edir – onu dərəcəsindən salır, çünki o, hələ onda olan həqiqi şəri görmür. Lakin hər dəfə başına gələn enişlər vasitəsilə o, Yaradandan xahiş edir ki, birdəfəlik ona açsın ki, almaq istəyi – şərdir və o, artıq onun ardınca getməsin.

Belə çıxır ki, onun enişləri Yaradan tərəfindən gəlir, necə ki, deyilib: «Və bir daha bütün canlıları əvvəlki kimi məhv etməyəcəyəm», – yəni Yaradan ona Tövratda və işdə olan həyat gücünü vermir və o, müqəddəslikdə heç bir həyat olmadan qalır. Çünki insan artıq razılaşıb ki, Yaradan ona birdəfəlik şəri dərk etməkdə kömək etməlidir ki, o, bir daha şəri dinləməyə qayıtmasın. Axı insan indi görür ki, öz gücü ilə – yəni şəxsi qüvvəsi ilə – ürəyinin istəyi yenidən ona şirin görünməsin və o, ona qulaq asmasın deyə heç bir imkanı yoxdur. Lakin hər dəfə yenə köhnəyə qayıdır və bunun sonu yoxdur. Buna görə də indi onun Yaradana ehtiyacı var ki, ona kömək etsin və istəyi onun şəri olduğunu, onu Yaradanın yaratdığı xeyir və həzzə çatmağa qoymayan səbəb olduğunu dərk etsin.

Buna görə də insanda çoxlu enişlər olur, çünki bunun sayəsində onda Yaradanın ona «insanın qəlbinin istəyi gəncliyindən şərdir»20 hissini verməsi üçün istək yaranır.

Buradan isə anlayırıq ki, Tövratı almağa hazırlıq nədir. Cavab – şər başlanğıcdır. Çünki insan onda şər olduğunu bildikdə – bu isə Yaradan ona yuxarıda deyildiyi kimi xəbər verdikdən sonra olur – onda insanda yeni bir ehtiyac doğulur: onu necə məğlub etmək. Bu isə yalnız Tövratın köməyi ilə mümkündür, necə ki, müdriklər demişlər: «Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı ona ədviyyə kimi yaratdım»21. Bu, Tövratı almağa hazırlıqdır, yəni Tövrata ehtiyac Tövratı almağa hazırlıq adlanır.

Buradan da anlayacağıq ki, soruşduğumuz «Və Yaradan Sinay dağına, dağın zirvəsinə endi»22 sözləri nə deməkdir.

«Dağın zirvəsi» nədir və Yaradan haqqında burada «enmə» necə deyilə bilər? Məlumdur ki, ruhani adlar görülən əmələ görə verilir, necə ki, Manoah və mələk haqqında deyilir ki, mələk dedi: «Nə üçün mənim adımı soruşursan?»23 – ad əmələ bağlıdır. Məsələn, şəfa verən mələk Rafa’el adlanır və s. Həmçinin Yaradan da insana şəfa göndərəndə «Xəstələri sağaldan» adlanır. Buna görə də, Yaradan insana «insanın qəlbinin istəyi gəncliyindən şərdir» olduğunu aşkar etməli olduqda, bu, Yaradanın insana onun hansı alçaq vəziyyətdə doğulduğunu göstərməsi adlanır, necə ki, deyilir: «gəncliyindən şərdir», yəni doğulduğu gündən. Yaradan insana onun eniş vəziyyətini göstərdiyi əmələ görə adlanır və bu «Və Yaradan Sinay dağına endi» adlanır.

Burada Yazıda iki ifadə görürük:

Yaradan haqqında deyilir: «Və Yaradan Sinay dağına, dağın zirvəsinə endi».

Xalq haqqında isə deyilir: «Və onlar dağın ətəyində dayandılar». Və «dağ»ın nə olduğunu anlamaq lazımdır. «Dağ» (ivritcə “har”) sözü «şübhələr» (ivritcə “hirhurim”) sözündəndir və bu, insanın ağlıdır. Ağılda olan və potensial adlanan şey sonradan real əmələ yayıla bilər. Buna görə də belə izah etmək olar: «Və Yaradan Sinay dağına, dağın zirvəsinə endi» – bu, insanın fikri və ağlıdır, yəni Yaradan bütün xalqa xəbər verdi ki, bilsinlər: «insanın qəlbinin istəyi gəncliyindən şərdir». Yaradan bunu onlara əvvəlcə potensialda, yəni dağın zirvəsində bildirdikdən sonra, potensialda olan şey əmələ yayılır.

Buna görə də xalq təcrübi hissə gəlir və hamı Tövrata ehtiyacı hiss edir, necə ki, yuxarıda deyilib: «Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı ona ədviyyə kimi yaratdım» və onlar dedilər: «İndi!», – çünki praktik olaraq hiss etdilər ki, Tövratı qəbul etməyə məcburdurlar, yəni seçim yoxdur. Çünki gördülər ki, əgər Tövratı qəbul etsələr, onlarda xeyir və həzz olacaq, «yox əgər yox, burada sizin dəfn yeriniz olacaq». Başqa sözlə, əgər biz indiki vəziyyətdə qalsaq, həyatımız həyat olmayacaq, bu isə bizim dəfnimiz olacaq.

Buradan belə izah etmək olar: «Və Yaradan … dağın zirvəsinə endi», – yəni Yaradan onlara bu dağda, yəni ağılda, şərin insan qəlbinin istəyi olduğunu bildirdikdən və bu onların başlarında, yəni fikirlərində və ağıllarında möhkəmləndikdən sonra, bu dərhal potensialda təsir etdi. Necə ki, deyilir: «Və onlar dağın ətəyində dayandılar», – yəni dağda baş verən eniş artıq onlara təsir etmişdi və onlar dağın ətəyində dayandılar, yəni yuxarıda deyilən eniş artıq onların üzərində hökmran idi.

Buna görə də belə çıxır ki, «onların üzərinə dağı ləyən kimi çevirdi» – enişi və onların dağda aldıqları biliyi bildirir. Yəni onların üzərində bu fikir hökmran oldu ki, indi Tövratı almaq lazımdır. Çünki məhz bu dağ, yəni qeyd olunan eniş, onlarda Tövratı almağa ehtiyac oyadır ki, ürəklərindəki şəri dəf etmək imkanı əldə etsinlər.

«Onların üzərinə çevirdi» sözlərinin izahı isə belədir. Nə səbəbdən indi onlar Tövratı qəbul etməyə borclu idilər və başqa heç bir seçimləri yox idi? Demək lazımdır: dağ. Yəni onların fikir və ağılda aldıqları bilik – ürəklərində şər yaşadığına görə eniş halında olduqlarını dərk etmələri – ləyən kimi onların üzərinə asılmışdı. Bu isə məcburiyyət deməkdir və onların seçimi yox idi.

Buradan soruşmaq olar: müdriklərin izah etdiyi kimi Purimdə baş verən möcüzə sayəsində «[yəhudilər] təsdiq etdilər və öz üzərlərinə qəbul etdilər» ifadəsi nə deməkdir?

Yəni o vaxta qədər – məcburi idi, ondan sonra isə könüllü (Şabat traktatı, 88:1). Necə ki, deyilib: «Raba dedi: buna baxmayaraq, nəsil onu [yəni Tövratı] Axaşveroşun dövründə qəbul etdi», necə ki, deyilir: «yəhudilər təsdiq etdilər və öz üzərlərinə qəbul etdilər». Raşi izah edir: «onlarla baş verən möcüzəyə olan sevgidən»31.

Bunu isə TES-ə Girişdə (səh. 4132) deyilən kimi izah etmək olar ki, nədənsə asılı olan sevgi var – insan Tövrat və əmrlərdə hiss etdiyi həzzə görə onları yerinə yetirir. Bir də daha yüksək dərəcə var ki, «heç nədən asılı olmayan sevgi» adlanır – və məhz möcüzə sayəsində onlar Tövrat və əmrlərin icrasını heç bir şərt olmadan öz üzərlərinə qəbul etdilər.