9.Və uşaqlar onun bətnində itələşirdilər
Məqalə 9, 1985

«Və uşaqlar onun bətnində “va-itroçetsu” (iti hərəkət etdilər)»¹. Raşi bunu belə izah edir: «Müdriklərimiz bu sözü “qaçış”, “sürətli hərəkət” – ‘riça’ sözünə bağlayırdılar. O (yəni Rivka) Tövratın Şem və Ever qapılarının yanından keçəndə, Yaqub kəskin hərəkət edir və çıxmağa can atırdı; bütpərəstliyin (sözbəsöz: “yad iş”) qapılarının yanından keçəndə isə Esav çıxmağa can atırdı»². Sitatın sonu.

Atam və müəllimim dedi ki, əməlin qaydası belədir: çünki əməlin başlanğıcı «ibur» – ‘dölün yaranması’ adlanır, yəni insan həqiqət yolunda işləməyə başlayanda. O, Tövrat qapılarının yanından keçəndə, insandakı Yaqub xassəsi oyanır və Tövrat yolu ilə getmək istəyir. Bütpərəstliyin qapılarının yanından keçəndə isə, insandakı Esav xassəsi oyanır ki, çıxsın.

Onun sözlərini belə izah etmək lazımdır: insan təbii olaraq “almaq üçün” olan, “egoist məhəbbət” adlanan kelimləri özündə ehtiva edir və bu, şər başlanğıcdır. Həmçinin o, qəlbdə nöqtəni ehtiva edir ki, bu da onun xeyir başlanğıcıdır. Və o, vermə əməli  ilə məşğul olmağa girəndə – bu, «ibur» vəziyyətidir, «qəzəb» – ‘evra’ sözündəndir, buna görə onun yüksəliş və enişləri olur, sabitliyi olmur, o, mühitin təsiri altındadır və bunu dəf etməyə gücü çatmır.

Beləliklə, o, bizə yad işlə – yəni egoist məhəbbətlə – məşğul olan mühitə keçəndə, onun daxilindəki egoist məhəbbət xassəsi oyanır, gizlidən çıxmağa və bədən üzərində hakimiyyət əldə etməyə çalışır. Və onda artıq öz “alıcı”sına aid olanlardan başqa heç nə etməyə güc qalmır.

Və o, vermə əməlləri ilə məşğul olan mühitə keçəndə, o zaman onun daxilindəki Yaqub xassəsi oyanır, gizlidən çıxmaq istəyir və o zaman bədənə vermə yönümlü hərəkətlər hakim olur. Yəni o zaman, əgər geriyə baxıb görürsə ki, indiki vəziyyətinə qədər nə  dərəcədə egoist məhəbbətə batmışdı, – o, başa düşə bilmir ki, necə ola bilər ki, insan bu qədər alçaq olsun və belə alçaq şeylərdən zövq alsın, axı yetkin insana alcaq və nifrətamiz düşüncə və istəklər arasında ev qurmaq yaraşmaz, çünki o, evini qurduğu bu istək və düşüncələr tərəfindən təhqir olunur.

Lakin sonra, o, «bütpərəstlik» – ‘yad əməl’ qapılarının yanından keçəndə, yəni özünü özünə məhəbbətlə məşğul olan mühitdə tapanda, yenə özündə Esavı oyadır və o, çıxmağa can atır. Və beləcə dairə üzrə. Və bu, [ruhani] işlə məşğul olan insanda günbəgün davam edir. Daha böyük intensivliklə işləyən insanda isə bu hallar hər saat dəyişə bilər – onun hallarının dəyişməsi baş verir.

«Və Rivka dedi: «Əgər belədirsə, bəs nə üçün mən [dua etdim]?» Və getdi Yaradandan soruşmağa»¹. Və Raşi belə izah etdi: ««Və getdi soruşmağa ‘lidroş’» – tədris evinə (‘beyt midraş-a’) «Yaradandan soruşmağa» – ki, O, ona axırda onunla nə olacağını desin»². Bəs cavab nə idi? Yazıda deyilir: «Və Yaradan ona dedi: «Sənin bətnində iki ümmət var, və iki xalq bətnindən ayrılacaq, və bir xalq digərindən güclü olacaq, və böyüyü kiçiyə xidmət edəcək»»³. Və Raşi izah etdi: ««Və xalq xalqdən güclü olacaq» – eyni böyüklükdə olmayacaqlar; biri yüksələndə, o biri enəcək»⁴. Həmçinin deyir: ««Mən onun viranlığından dolacağam»⁵ – Tsor yalnız Qüdsün dağıntısından dolur»⁴.

«Və Yaradan ona dedi» – ona verilən cavabı başa düşmək üçün izah etmək lazımdır ki, bu iki qüvvənin mütləq mövcud olması deyilir. Məlum olduğu kimi, yaradılmışın əsas xassəsi alan kli­dir, buna «Esavın xassəsi» deyilir. Sonra isə «Yaqubun xassəsi» adlanan ikinci qüvvə – yəni vermək istəyi – ortaya çıxır. Və onların hər biri müstəqil olaraq hökmranlıq etmək istəyir. Esavla Yaqub arasında baş verən mübarizə də məhz budur.

Və bunu Raşi izah edir: «Biri yüksələndə, o biri enir, … Tsor yalnız Qüdsün dağıntısından dolur»⁴. Yəni ona deyildi ki, dəqiq bilmək lazımdır: ya almaq istəyi hökm sürür, ya da vermək istəyi hökm sürür; hər ikisi birlikdə mövcud ola bilməz. Buna görə də birdəfəlik qərar vermək lazımdır ki, utandırıcı və alçaq fikirlərdə və istəklərdə qalmağa dəyməz.

Və o zaman, öz almaq istəyini məğlub etməyə gücünün çatmadığını gördükdə, bu, onun özünü heç kim və sıfır hesab etməsi adlanır, yəni heç nəyə dəymədiyini görür. Və o zaman görür ki, baxmayaraq artıq başa düşüb ki, almaq istəyi zərərdir, yenə də onu dəf edə bilmir; məhz onda görür ki, göylərin mərhəmətinə ehtiyacı var, çünki Onun köməyi olmadan almaq istəyinin hökmündən çıxmaq mümkün deyil.

Və buna görə müdriklərimiz demişlər: «İnsanın şər başlanğıcı onu hər gün məğlub edir … və əgər Yaradan ona kömək etməsəydi, o tab gətirməzdi»⁶. Və bu, məhz o, işə başlayıb öz imkanında olan hər şeyi etdikdə baş verir, – onda o, yalnız Yaradandan kömək gələ biləcəyinə inanmamalıdır, çünki indi görür ki, istifadə etmədiyi heç bir yol və məsləhət qalmayıb, lakin ona heç nə kömək etmədi. Və yalnız Yaradan ona kömək etdi.

Və yalnız onda başa düşə bilər ki, yalnız Yaradan kömək edir. Bu halda, onunla yoldaşı arasında fərq nədədir? Və O necə ona kömək edibsə, eyni şəkildə başqalarına da kömək edə bilər. Buna görə başqalarından üstünlük iddia etmək yersizdir, çünki bu, onun öz qüvvəsi deyil. Halbuki hələ müqəddəs işdə – məğzi  almaq deyil yalnız vermək olan, – işləməyə başlamayanlar yalnız Yaradanan onlara kömək etdiyini görmürlər, əksinə deyirlər: «Mənim gücüm və əlimin qüvvəsi bu var-dövləti mənə qazandırdı!»7, və təbii ki, özləri kimi işləməyən digər insanlar qarşısında fəxr edəcəkləri şeylər tapırlar.

Və belə çıxır ki, xeyir ilə şər arasında o qədər də böyük məsafə yoxdur, çünki onun xeyiri də eqoist məhəbbət əsasında qurulur. Və baxmayaraq ki, Tövrat və əmrlərlə məşğuldur, buna baxmayaraq, həmin vaxt Yaqubla Esav arasındakı mübarizə görünmür. Və təbii ki, o, onu almaq istəyindən xilas etməsi, ona rəhm edib ona vermək istəyinin klisini verməsi üçün yuxarıdan gələn köməyə ehtiyac duymur. Axı o, təbiəti etibarilə vermək naminə işləməyə qadir olmadığını görmür.

Bu da onun ümumiyyətlə Tövrat və əmrlərdə işləməyin Yaradanla birləşməyə layiq olmaq üçün gərəkli olduğunu düşünməməsindən irəli gəlir, çünki vermək anlayışı onu ümumiyyətlə maraqlandırmır. Ona görə də «biri yüksəlir, o biri enir» demək olmaz. Lakin vermə yolları ilə getmək istəyəndə «itələşirdilər» halı başlayır. Sonra insan öz gücü daxilində olanı etməlidir. Daha sonra o, həqiqəti gördüyü bir vəziyyətə gəlir – özünə kömək edə bilmədiyi. Sonra görür ki, onun heç bir məsləhəti yoxdur və o, Göylərin mərhəmətinə möhtacdır. Və onda müdriklərimizin kəlamı yerinə yetir: «Təmizlənməyə gələnə kömək edərlər»8.

«Və böyüyü kiçiyə xidmət edəcək»3. Bunun bizə nə demək istədiyini anlamaq lazımdır. İzah etmək lazımdır ki, artıq xeyirxah başlanğıcın hakimiyyətə gəlməsinə layiq görülməsi və şər başlanğıcın ona müqavimət göstərmək gücünün qalmaması hələ kifayət deyil. Bu, onun yalnız xeyir başlanğıcı ilə Yaradanan xidmətçisi ola bilməsi adlanır. Lakin kamillik pilləsinə gəlmək lazımdır. Müdriklərimizin dediyi kimi: ««Rəbbini, bütün qəlbinlə (sözbəsöz: “qəlblərinlə”) sev»9 – yəni iki başlanğıncınla»10. Belə ki, şər başlanğıc da Yaradanan xidmətində istifadə olunsun. Və bunu yalnız əvvəlcə şər başlanğıcın nə olduğunu bildikdə izah etmək olar.

Çünki bilmək lazımdır ki, bizdəki əsas şər almaq istəyidir; bütün şər hadisələr, yəni şər fikirlər və istəklər ondan doğur. Vermək istəyi isə bizə bütün xeyir hadisələri, yəni içimizdəki xeyir fikirləri və istəkləri gətirir. Ona görə də insanda xeyir başlanğıc – yəni vermək istəyi – hakim olanda, yuxarıdan da bizə ali xeyir verilir, yəni bunun sayəsində yuxarıdan xasadim – mərhəmət bolluğu gəlir.

Bununla belə bilmək lazımdır ki, bu yalnız yaradılışın islahıdır; yəni bizdə forma oxşarlığı olsun deyə hər şeyi göylər naminə yönəltməliyik — buna Yaradanla birləşmə adlanan forma oxşarlığı deyilir. Lakin yaradılışın məqsədi Öz məxluqlarını fərəhləndirməkdir; yəni aşağıdakıların Yaradandan  Onu guya məmnun etmələri deyil,xeyir və həzz almalarıdır, — sanki Yaradanan aşağıdakılardan nəsə almasına ehtiyacı varmış kimi.

Ona görə də məxluqlar Yaradandan nəsə almaq istəyəndə, alan kelimlərdən — yəni şər başlanğıcdan — istifadə etməlidirlər. Yoxsa həzzi kim alacaq? Axı həzzin alınması məhz nəyəsə yönəlmiş meyildir. həzzə meyl isə «almaq istəyi» adlanır. Deməli, o, şər başlanğıcdan istifadə etməlidir — lakin yalnız «vermə naminə» adlanan islahatı onun üzərində etdikdən sonra. Beləliklə, o, Yaradanф öz şər başlanğıcı ilə də xidmət edir.

Şər başlanğıc «böyük» adlanır, çünki birinci doğulan odur. İnsan doğulanda da — əvvəlcə şər başlanğıc yaranır; xeyir başlanğıc isə 13 yaşda peyda olur. Buna görə insan göylər naminə öz almaq istəyi ilə işləyəndə deyilir ki, o, Yaradana «bütün qəlbi ilə», yəni yuxarıda deyildiyi kimi, iki başlanğıcı ilə sevir. Buna bu ayə işarə edir: «Böyük kiçiyə xidmət edəcək»3; yəni «böyük» adlanan almaq istəyi «kiçiyə», yəni Yaradanа vermək istəyinə xidmət edəcək.

Beləcə, vermək istəyi hakim olacaq. Bəzən vermək istəyi «Yaqubun kelimləri» adlanan verən kelimlərdən istifadə edir — onda deyilir ki, o, Yaradana xeyir başlanğıcı ilə xidmət edir. Bəzən isə o, alan kelimlərdən istifadə edir — bu halda deyilir ki, o, Yaradana həm də şər başlanğıcı ilə xidmət edir. Bütün bunlar Şemin təlim evində ona deyilmişdi, necə ki deyilir: «Və Yaradan ona dedi»3.

Və buradan ben Zomanın dediyini anlayırıq: “Qəhrəmanların içində qəhrəman kim adlanır? … Öz nifrət edənini sevənə çevirən.”¹¹ Avot traktatında isə deyilir: “Ben Zoma dedi: ‘Qəhrəman kimdir? Öz istəyini ram edən.’”¹²

Qəhrəman haqqında verdiyi “Qəhrəman kimdir? Öz arzusunu ram edən” izahı ilə “qəhrəmanların içində qəhrəman” barədə verdiyi “öz nifrət edənini sevənə çevirən” izahı arasındakı fərqi anlamaq lazımdır.

Yuxarıda deyilənlərə əsasən ben Zomanın sözlərini belə izah etmək olar: qəhrəmanın xassəsi “və bir xalq o birindən güclü olacaq”³ ifadəsi ilə adlanır (Rəşi belə şərh edir: “biri ucalanda, o biri enər”⁴). Bu, özündəki şər başlanğıcı məğlub etmiş və yalnız xeyir başlanğıcın hökm sürdüyü şəxsdir; yəni o, Yaradan-a yalnız xeyir başlanğıcı ilə xidmət edir.

Qəhrəmanların içində qəhrəman isə “və böyüyü kiçiyə xidmət edəcək”³ xassəsidir; yəni “böyük” – onun daxilindəki şər başlanğıcdır, “kiçiyə xidmət edəcək” isə – vermək istəyinə xidmət edəcək deməkdir. Belə olduqda o, Yaradana həm də şər başlanğıcı ilə xidmət edir və beləliklə, “bütün qəlbinlə”⁹ — yəni iki başlanğıcınla — əmri yerinə yetirir.