Pesax, Matsa və  Maror arasında əlaqə

(Məqalə 14, 1987)

Aqadada deyilir: «Məbədin xatirəsinə və Hillelin ənənəsinə görə. Məbəd mövcud olduğu zaman Hillel Pesax, matsa və maroru birlikdə birləşdirər və onları birlikdə yeyərdi, beləcə Tövratda deyilən – “onu matsa və acı otlarla yeyin” əməlini yerinə yetirərdi».

Biz bunu ruhani işlə əlaqəli şəkildə anlamalıyıq. Onun birlikdə yediyi bu üç şey arasındakı əlaqə bizə nəyi göstərir?

Və Misirdən çıxdıqları zaman, Misir sürgünü dövründə qaldıqları köləlikdən qurtulduqları anda təqdim edilən Pesax qurbanının nə olduğunu anlamaq üçün, əvvəlcə “Misir sürgünü” anlayışını – onların orada nədən əziyyət çəkdiklərini anlamaq lazımdır.

Maror haqqında Aqadada deyilir: «Bizim yediyimiz bu maror nə üçündür? Çünki misirlilər bizim əcdadlarımızın həyatını Misirdə acılaşdırdılar, necə ki, deyilir: “Onların həyatını ağır işlərlə... zorla gördükləri işlərlə acı etdilər”».

Biz, onların həyatını acı və ağır işlərlə etdilər -ifadəsinin ruhani işdə nə mənaya gəldiyini başa düşməliyik. Bilinir ki, ruhani iş – Yaradan naminə çalışmaq, həyatın qaynağı ilə birləşməyə layiq olmağı ifadə edir. Məhz əta etmək üçün çalışdıqları zaman, Yaradanın yaratdığı, yaratdıqlarına həzz əta etmək üçün hazırladığı xeyir və zövqü alma vaxtı gəlir. Başqa sözlərlə desək, Yaradanın xilas etməsi məhz əta etmə kelim içərisində gəlir.

Ali nemətin əta etmə keliminə daxil olması məsələsində iki aspekti ayırmaq lazımdır:

1. Ali nemət, əta etmə kelimini yaratmaq üçün gəlir;
    
2. Nur, yalnız artıq əta etmə kelimi mövcud olduqdan sonra gəlir.
    

Bu o deməkdir ki, insan Yaradanına həzz əta etmək üçün, öz şəxsi mənfəətini düşünmədən işləmək istədikdə, məhz həmin anda bədəni var gücü ilə müqavimət göstərir və ona heç nə etməyə imkan vermir; Göylər naminə hərəkət etmək üçün malik olduğu bütün gücü, bütün enerjisini ondan alır.

İnsan həqiqəti olduğu kimi gördüyü zaman, yəni özünün eqoist sevginin içərisində necə dərin şəkildə batmış olduğunu və bədənində əta etmək üçün bircə qığılcımın belə olmadığını dərk etdiyi zaman – o, artıq həqiqətə çatmışdır. Başqa sözlə, o, artıq şərin dərk edilməsinə gəlmiş və özünə yardım etmək üçün heç bir güc əldə etməyə imkanı olmadığını anlamışdır. Bu vəziyyətdə insanın yalnız bir çıxış yolu var – Yaradanın ona yardım etməsi üçün fəryad etmək, necə ki, deyilmişdir: «İsrail oğulları gördükləri işdən ah çəkərək fəryad etdilər, və onların fəryadı gördükləri işdən dolayı Yaradanın hüzuruna yüksəldi».

Necə ki, müdriklər demişlər: «Özünü təmizləməyə gələnə kömək edilir». Zoar kitabı isə soruşur: «Nə ilə?» və belə cavab verir: «Müqəddəs ruhla».

Belə çıxır ki, «onların həyatını acılaşdırırdılar» ifadəsi o deməkdir ki, misirlilər İsrail oğullarına əta etmək naminə çalışıb həyatın qaynağı ilə birləşməyə imkan vermirdilər. Misir klipası və firon İsrail oğullarını eqoist sevginin hökmranlığı ilə idarə edirdilər. İsrail oğulları isə misirlilərin arzularına qarşı heç nə edə bilmirdilər. Sürgünün mahiyyəti də məhz bunda idi. Yəni İsrail oğulları bu sürgündən çıxmaq istəyirdilər, lakin buna nail ola bilmirdilər.

Buradan isə ayəyə izah verilir: «İsrail oğulları ağır işdən ah çəkərək fəryad etdilər». Burada hansı işdən söhbət gedir? Demək lazımdır ki, söhbət ruhani işdən gedir və buna ağır iş deyilir, çünki İsrail oğulları əta etmək naminə çalışmaqda çox çətinlik çəkirdilər. Buna səbəb isə misirlilər və Misir hökmdarı fironun öz eqoist düşüncə və arzularını onlara ötürməsi idi. Başqa sözlərlə desək, Misir klipası əsas etibarilə eqoist sevgidir və misirlilər İsrail xalqı üzərində hökmranlıq edərək onları özləri ilə eyni yolla – «eqoist sevgi» ilə getməyə məcbur edirdilər. İsrail üçün bu düşüncələri aşmaq çox çətin idi, buna görə də deyilmişdir: «İsrail oğulları ağır işdən ah çəkərək fəryad etdilər». Yəni onlar misirlilərin yolu ilə, yəni almaq arzusu ilə gedərkən, bədən onlara enerji verirdi və bu halda onlara Yaradana xidmət etmək ağır gəlmirdi, çünki məlumdur ki, misirlilər də Yaradana xidmət edirdilər.

Müdriklərimiz bunu Midraş («Beşalax» 8-ci hissə) belə izah edirlər: «Və firon altı yüz döyüş arabası götürdü». Əgər soruşsanız, Misirlilər heyvanları haradan aldılar, çünki deyilir: «Misirin bütün heyvanları qırıldı». Bu suala cavab olaraq deyilir ki: «Yaradanın sözündən qorxanlardan». Necə ki, yazılıb: «Fironun qullarından Yaradanın sözündən qorxanlar öz qullarını və sürülərini evlərinə gətirdilər». Müdriklərimiz buradan belə nəticəyə gəlirlər ki, Yaradanın sözündən qorxanlar İsrail üçün əngəl oldular.

Raşi belə gətirir: «Buradan Ravvin Şimon deyirdi: Ən yaxşı misirlini öldür, ən yaxşı ilanın – başını əz». Buradan belə nəticə çıxır ki, onlar üçün ən ağır iş tarlada olan iş idi, çünki məlumdur ki, “tarla” müqəddəs Şxinanı bildirir, Malxut isə “tarla” adlanır.

Onlar üçün yuxarı Malxutun boyunduruğunu əta etmək naminə qəbul etmək çox çətin idi, çünki misirlilər istəyirdilər ki, onlar müqəddəs işi almaq niyyəti ilə yerinə yetirsinlər və onlara başa salırdılar ki, bu, “Yaradanın sözündən qorxan” adlanır.

Bu səbəbdən İsrailin işində – yəni “Yaradana doğru” (Yaşar-El) keyfiyyətində – maneə yaranırdı, çünki misirlilər istəyirdilər ki, onların bütün etdikləri yalnız öz şəxsi xeyirləri naminə olsun, və bu yolla maneə ortaya çıxırdı.

Yəni əsas maneə o zaman yaranırdı ki, misirlilər İsraillə səmalardan qorxu dili ilə danışırdılar, və İsrailin bütün maneələri də məhz bu dildən qaynaqlanırdı. Halbuki əgər misirlilər açıq şəkildə imansızlar dili ilə danışsaydılar, İsrail heç bir şübhə etmədən onların təsirindən qaçardı, çünki onlar öz düşüncə və istəkləri ilə İsrailə yaxınlaşdıqda açıq-aşkar əks təsir göstərərdilər.

Və deyilənlərdən ayəyə belə bir izah çıxır: «Və misirlilər İsrail oğullarını məcburi işlərlə (be-parex) qul etdilər». Müdriklərimiz bunu belə izah ediblər – «be pē rax» (yumşaq, mehriban dillə). Ruhani iş baxımından isə “mehriban dillə” nə deməkdir – bunu anlamaq lazımdır.

Lakin yuxarıda deyildiyi kimi, misirlilər Yaradana xidmətə yönəldən düşüncə və arzularla danışırdılar, lakin bu xidməti almaq niyyəti ilə etmək üçün, bu isə “mehriban dildən” sayılır. Başqa sözlərlə, almaq niyyəti ilə bədən ruhani işi davam etdirməyə razıdır və artıq əta etmək naminə niyyət qurmağa ehtiyac yoxdur.

Beləliklə, onların bu sözləri İsraili o yerə gətirdi ki, onlar göylərin Malxutunun boyunduruğunu qəbul edərkən bu işi ağır hesab etdilər. Və bu səbəbdən hər bir İsrail övladı deyirdi ki, əta etmək naminə ruhani iş – çox ağır bir şeydir.

Buna görə də misirlilər onlara belə düşüncələr ötürürdülər: almaq niyyəti ilə işləmək daha sərfəlidir, çünki bu yolla hər gün özlərini yaxşı işlərdə irəlilədiklərini görə bilirlər. Halbuki “İsrail” xüsusiyyəti ilə edilən işdə isə onlar özləri də görürlər ki, bu çox çətindir və bunun sübutu da budur ki, bu işdə heç bir irəliləyiş görmürlər.

Belə çıxır ki, “mehriban dillər” – o deməkdir ki, onlar İsrailə başa salırlar: əgər onlar misirlilərin yolu ilə getsələr, bu iş daha asan olacaq. Və bu, “rax” (mehriban, yumşaq) adlanır, yəni ruhani işdə irəliləmək onlara daha asan görünəcək.

Və bu sübutlarla misirlilər «onların həyatını acılaşdırdılar ağır işlərlə», yəni onlar daim İsrailə izah edirdilər ki, İsrailin işi – bu, çox ağır işdir və bu yol onlara görə deyil.

«Gil ilə» (“ba-xomer”) – yəni misirlilər İsrailə əta etmək naminə olan işin çətinliyini (“xumra”) başa salırdılar, halbuki misirlilərin işi həmişə “ağ” olacaq (“lavan”), yəni bu işdə heç bir qaranlıq (sıxıntı) hiss olunmayacaq və bədən bu işə razı olacaq. Bu da «kərpiclərlə» (“be-levenim”) adlanır – yəni misirlilərin işi həmişə ağ olacaq, ləkəsiz və çirkabdan uzaq, və onlar həmişə mükəmməllikdə olacaqlar. Və bu yolla onlar həqiqətən də İsrailə göylər naminə işləməyi ağır göstərdilər.

Başqa sözlərlə desək, ağır iş məhz bundan yaranırdı ki, misirlilər daim onlara əta etmək niyyəti ilə işləməyin çətinliyindən (“xomer”) və öz işlərinin “ağlığı”ndan (“levenim”) danışırdılar. Və misirlilərin qorxusu – yuxarıda deyildiyi kimi, Yaradanın sözündən qorxan – İsrail üçün maneənin səbəbi olurdu. Yəni bu, onların ağır işlərinin səbəbi idi. «Tarlada» – yəni göylərin Malxutunda, hansı ki, onlar bunu öz üzərlərinə qəbul etmək istəyirdilər, amma edə bilmirdilər.

Və Ravvin Şimon buna görə deyir, Yaradanın sözündən qorxan səbəbindən: «Ən yaxşı misirlini öldür, ən yaxşı ilanın – başını əz».

Və Ravvin Şimonun «Ən yaxşı misirlini öldür» sözlərini belə izah etmək lazımdır.

Başqa sözlərlə desək, misirlilərin “bu yaxşıdır” dedikləri hər şey – öldür. Çünki müdriklər demişlər: «Səni öldürmək üçün gələnə sən birinci zərbə endir». Yəni əgər misirlilər sənə “bu yaxşıdır, bu gedilə biləcək bir yoldur” deyirlərsə, bil ki, bu, səni ruhani həyat baxımından öldürmək istəyir. Ona görə də bu cür düşüncələri öldür, yəni rədd et, onlardan uzaqlaş.

«Ən yaxşı ilanın – başını əz» – əgər ilan, yəni insanın içindəki şər, gəlib sənə bu yolun sənin üçün yaxşı olduğunu məsləhət verirsə və bunu sənə dərin başa düşmə və aydın anlayışla çatdırırsa – necə ki, ilan Həvvaya yaxınlaşmışdı – onunla mübahisə etmə, əksinə başını əz. Yəni onun bütün ağlını, sənə məntiqli şəkildə izahlar verən o ağılı məhv et – başqa sözlə, bilikdən yuxarıda getmək lazımdır.

İndi isə aydınlaşdıraq: matsa nədir? Ruhani iş baxımından «matsa» sözünü «münaqişə» anlayışından götürərək izah etmək lazımdır. «Massa (Sınaq) və Meriva (Mübahisə) – İsrail oğullarının mübahisəsi və onların Yaradanı sınağa çəkməsi səbəbindən, belə deməklə: “Yaradan aramızdadırmı, yoxsa yox?”»

«Meriva» (Mübahisə) haqqında Targum belə deyir: «u-matsuta – al de-nitsu bney İsrael» – «matsuta», yəni İsrail oğullarının mübahisəsi. Beləliklə, “matsa” sözü “matsuta” (münaqişə) sözündən qaynaqlanır. Yəni İsrail xalqı Yaradanla bu mövzuda mübahisə edirdi: Niyə O, əta etmək naminə işləməyi bu qədər çətin edir? Niyə, misirlilərin hökmranlığından çıxmağa çalışsalar da, təkcə irəliləyiş görmürlər, üstəlik, geri getdiklərini hiss edirlər?

Başqa sözlə, onların öz işlərində “maror” (acı) dadını hiss etmələri, onları Yaradanla mübahisəyə gətirib çıxarırdı. Və bu mübahisə “matsa” xüsusiyyəti adlanır. Biz bu etirazları İsrail xalqının Musa ilə bu məsələ üzərində mübahisəsində də görürük – yəni onlar Yaradan üçün işləməyə başladıqdan sonra daha da pisləşdiklərini gördükləri zaman, necə ki, deyilir: «Onlar [Musa və Aharona] dedilər: “Yaradan sizə baxsın və sizə hökm versin – çünki siz fironun gözündə bizi iyrənc etdiniz…”»

Və bu etirazlar, onların Musa qarşısında səsləndirdikləri şikayətlər idi. Musa isə bu şikayətləri Yaradanın hüzuruna gətirdi, necə ki, deyilir: «Və Musa Yaradanın yanına qayıtdı və dedi: “Ey Rəbb! Niyə bu xalqa pislik etdin? Niyə məni göndərdin? Axı o vaxtdan bəri ki, mən Sənin adından danışmaq üçün fironun yanına gəldim, bu xalqın vəziyyəti yalnız daha da pisləşdi, amma Sən xalqını qurtarmadın!”»

Və bu şikayətləri – onların Musaya dedikləri «Baxsın və hökm versin…» sözlərini – izah etmək lazımdır. Bu, Musayla etdikləri mübahisəni göstərir. Çünki Musa onlara demişdi ki, Yaradanın varlığına inansınlar və bədənin hökmranlığından çıxsınlar. Lakin bədəndə firon – Misirin padşahı, yəni müqəddəslik üzərində hökmranlıq edən xüsusiyyət – hökm sürür. Onlar isə ürəkdə və ağılda işləməyə başladılar və gördülər ki, bədən – yəni fironun xüsusiyyəti – onlara üstün gəlməyə başladı, yəni ruhani işdə nə etmək istəsələr, bədən buna çox güclü şəkildə müqavimət göstərir. Halbuki Musa yoluna başlamazdan əvvəl onların bu işi yerinə yetirməyə gücləri çatırdı, amma indi nə etsələr də, bu, bədən üçün iyrənc olur. Necə ki, dedilər: «Siz fironun gözündə bizim ruhumuzu iyrənc etdiniz» – yəni o andan etibarən ki, biz əta etmək yolu ilə getməyə başladıq, bədənimiz bizim ruhani çalışmağımızdan iyrəndi.

Sonra Musa bu etirazları, yəni İsrailin onunla mübahisəsini – onun Yaradandan bir tapşırıqla gəlməsi üzündən yaranan şikayətləri – Yaradanın hüzuruna gətirdi. Necə ki, deyilir: «Və Musa Yaradanın yanına qayıtdı və dedi: “Niyə bu xalqa pislik etdin, niyə məni göndərdin?”». Və daha sonra dedi: «O vaxtdan bəri ki, mən fironun yanına Sənin adından danışmaq üçün gəldim, bu xalqın vəziyyəti yalnız pisləşdi, lakin Sən onları qurtarmadın!»

Bu sözlərin mənası budur: «O vaxtdan bəri ki, mən İsrail oğullarına gəldim», – yəni onların bədənlərinə, hansı ki, “fironun xüsusiyyəti” adlanır, «Sənin adından danışmaq üçün», – yəni onların hamısı göylər naminə işləməyə başlasın deyə. Necə ki, deyilir: «Sənin adından». Və məntiqlə düşünəndə, heç bir insan yalanın arxasınca getmək istəmir. Axı kim istərdi ki, həyatda yalan bir yolla getsin? Hər kəs əlbəttə ki, həqiqəti istəyir. Ümumi qəbul olunub ki, əgər kiminsə yalan danışdığı bilinərsə, artıq heç kim onu dinləmək istəməz.

Burada isə onlar belə dedilər: nəyə görə biz bu cür işləməyə başlayanda, Musa gəlib bizə həqiqət yoluna getməyi söylədiyi andan bəri, “firon” adlanan bədən bizim ruhumuzu iyrənc edir?

Və buna görə də onlar Yaradanla narazılıq edirdilər: nə üçün indi, Musa onlara Yaradanın elçisi kimi sürgündən çıxarmaq üçün gəldikdən sonra, əvvəlkindən də pis vəziyyətə düşüblər? Niyə indi görürlər ki, sürgünə daha da dərin şəkildə daxil olurlar? Axı firon bədənlər üzərində daha böyük güclə hökmranlıq edir və hər dəfə daha məntiqli, daha əsaslı düşüncələrlə onlara yeni bir etiraz verir. Bu halda belə çıxır ki, Musa onların yanına Yaradanın elçisi kimi gəlməmişdən əvvəl vəziyyət daha yaxşı idi. İndi isə görürlər ki, onların bədənləri – yəni fironun xüsusiyyəti – İsrail oğulları üzərində tam hökmranlıq edir. Belə ki, əslində həqiqət yoluna girdiklərini biləndə onların ruh halı yüksəlmiş olmalı idi – bəs nə baş verir? Əksinə! Axı bədənin – “firon” adlanan xüsusiyyətin – gözündə onların hansı ruh halı vardı? Necə ki, deyilir: «Siz bizim ruhumuzu fironun gözündə iyrənc etdiniz» – yəni bədən onlara deyirdi: əta etmək niyyəti ilə olan işdə hansı ruh halı ola bilər?

Və «ruh iyrənc oldu» ifadəsi – pis ruh deməkdir, yəni bu ruh halına dözə bilmirlər. Başqa sözlə, bu vəziyyətə – bu ruh halına tab gətirə bilmirlər və bundan qaçmaq istəyirlər, necə ki, insan pis qoxudan qaçır. Yəni həqiqət yolunda çalışma insana yüksəlmiş bir ruh halı gətirmək əvəzinə, əksinə baş verir – yəni əta etmək niyyəti ilə edilən iş onlara o qədər pis ruh halı gətirir ki, bu haldan bir an belə dözmək istəmirlər və bu vəziyyətdən qaçmaq istəyirlər. Necə ki, yuxarıda deyildiyi kimi, onlar Musaya dedilər: «Siz bizim ruhumuzu iyrənc etdiniz…» – və İsrailin bu narazılığını Musa Yaradanın hüzuruna gətirdi. Və Musa soruşdu: «Niyə məni göndərdin?»

Və Yaradan Musaya cavab verdi, necə ki, deyilir: «Yaradan Musaya dedi: “İndi görəcəksən, Mən fironla nə edəcəyəm, çünki güclü əllə məcbur edilərək onları buraxacaq”».

Bəs nə üçün Yaradan işin – yəni əta etmək niyyəti ilə ruhani çalışmanın – bu qədər ağır olmasına yol verir? Cavab budur: çünki Mən istəyirəm ki, «güclü əl» açılsın. Necə ki, deyilir: «Çünki güclü əllə məcbur edilərək onları buraxacaq və güclü əllə onları öz ölkəsindən qovacaq».

Bəs hansı halda «güclü əl»ə ehtiyac olur? Yalnız qarşı tərəf bütün gücü ilə müqavimət göstərdiyi zaman, onda deyə bilərik ki, «güclü əl» lazımdır. Amma əgər qarşı tərəf zəifdirsə, onunla «güclü əl»lə davranmaqdan danışmaq olmaz. Bu, mənim ustadım, atam və müəllimimin gətirdiyi bir nümunə kimidir: bəzən iki nəfər mübahisə edir və bu, davaya çevrilir. Onlardan biri görür ki, rəqibinə qalib gələ bilmir, bıçaq götürür. Digəri isə, rəqibində bıçaq olduğunu görəndə, tapança götürür. Birincisi isə bunun qarşısında tüfəng götürür və s. – bu belə davam edir, ta ki, biri pulemyot götürür, o birisi isə artıq tankla çıxış edir. Amma heç kim eşitməmişdir ki, əgər biri əlində bir çubuqla vurmaq istəyirsə, o biri ona qarşı tankla mübarizə aparsın.

Ruhani işdə də eynilə belədir: əgər firon böyük müqavimət göstərməsəydi, o zaman «güclü əl»dən istifadə etməkdən danışmaq olmazdı. Lakin Yaradan firona qarşı «güclü əl» göstərmək istəyirsə, onda O, fironun qəlbini sərtləşdirməli idi. Necə ki, deyilir: «Yaradan Musaya dedi: “Fironun yanına get, çünki Mən onun qəlbini və qullarının qəlbini sərtləşdirdim ki, bu möcüzələrimi onların üzərində yerinə yetirim”».

Lakin buradakı mənanı anlamaq lazımdır: nə üçün deyilir ki, Yaradan fironun qəlbini sərtləşdirdi, çünki O, Öz adını tanıtdırmaq və möcüzələrini göstərmək istəyirdi. Axı Yaradanın nəyi əskikdir ki, (Allah eləməsin) O, bunu düzəltməyə çalışsın? Onda bir nöqsanmı var ki, istəyir insanlar Onun möcüzələr və əlamətlər göstərmək qabiliyyətini tanısın? Və bundan başqa, bu bizə ruhani işdə nəyi göstərir ki, biz nəsillər boyu bunu bilməliyik?

Və mənim ustadım, atam və müəllimimin İbrahim peyğəmbərin verdiyi sual haqqında dediklərinə əsasən bunu başa düşmək olar. Belə ki, Yaradan ona belə demişdi: «Və O ona dedi: “Mənəm Rəbb, səni Ur-Kəldanidən çıxaran, sənə bu torpağı miras vermək üçün”. Və İbrahim dedi: “Necə bilim ki, mən onu miras alacağam?”»… Və Yaradan ona dedi: «Bunu bil ki, sənin nəslin yad bir ölkədə gəlmələr olacaq, orada onları kölə edəcəklər və dörd yüz il əzaba məruz qoyacaqlar... Və bundan sonra onlar oradan böyük sərvətlə çıxacaqlar».

Və o soruşdu: bu cavab İbrahimin “Necə bilim ki, mən onu miras alacağam?” sualına nə cavabdır? Yəni Yaradanın verdiyi cavabın mənası nədir?

Cavab bu idi: «Bunu bil – sənin nəslin yad bir ölkədə gəlmələr olacaq… və onlar əzab çəkəcəklər… və bundan sonra böyük sərvətlə çıxacaqlar». Və o soruşdu: Axı yazılardan görünür ki, bu cavab İbrahim üçün kifayət idi, çünki o, artıq əlavə sual vermədi.

 Halbuki biz görürük ki, İbrahim adətən Yaradanla mübahisə edərdi. Məsələn, Sodom əhalisi ilə bağlı məsələdə, Yaradan İbrahimə dedi: «Sodom və Amoranın fəryadı böyük oldu».

Amma burada, O, ona «Bunu bil» dedikdə, görünür ki, İbrahim bu cavabla kifayətləndi və artıq əlavə sual vermədi.

Və o [Baal Sulam] dedi: İbrahim Yaradanın onun nəslinə vəd etdiyi irsin böyüklüyünü görəndə, o, bu haqda “Nur kli olmadan ola bilməz” qaydası ilə düşündü, yəni dolum xisaronsuz (ehtiyac olmadan) mövcud ola bilməz. Və o görmürdü ki, İsrail oğulları bu qədər yüksək səviyyələrə və yuxarı aləmlərdə bu qədər idraklara ehtiyac duyacaqlar. Buna görə də Yaradanı sorğuladı: «Necə bilim ki, mən onu miras alacağam?» – çünki onların Sənin mənə göstərdiyin qədər böyük bir irs üçün nə kelimləri, nə də ehtiyacları var. Axı onların heç bir ehtiyacı yoxdur!

Və Yaradan ona belə cavab verdi: Mən onlara necə Nur verəcəyəmsə, eləcə də o Nurlara olan ehtiyacı da verəcəyəm. Yəni Yaradan onlara həm Nur, həm də kli verəcək. Düşünmə ki, Mən yalnız ali xeyir verirəm – Mən həm ehtiyac, yəni “kli”, həm də həmin ehtiyacın dolumu olan ali xeyri verirəm.

Və bu, ona görə baş verəcək ki, İsrail xalqı Misir sürgünündə dörd yüz il olacaq – və “dörd” tam bir dərəcəni təmsil edir, dörd mərhələdən ibarət olan bütöv bir pillədir. Və onlar yad bir ölkədə – yəni misirlilər İsrailə yalnız özü üçün almaq niyyəti ilə olan arzunu ötürəcəkləri bir yerdə – sürgündə olacaqlar. Bu isə müqəddəsliyə aid olmayan bir arzu olacaq və buna “erets” (torpaq) deyilir, “ratson” (arzu) sözündəndir. Və onlar bu arzuya qarşı nifrət hiss edəcək və ondan qaçmaq istəyəcəklər. Və o anda, Mən onları bu hökmranlıqdan öz gücləri ilə çıxa bilməyəcək vəziyyətə saldığım zaman, və onlar görəcəklər ki, yalnız Yaradan onlara kömək edə bilər – o zaman onların başqa çıxış yolu qalmayacaq, yalnız Məndən yardım istəmək.

Və bu da müdriklərin dediyi kimi: «Özünü təmizləməyə gələnə kömək edilir» – və Zoar kitabı deyir ki, bu kömək onlara müqəddəs ruhun verilməsindən ibarətdir. Və onların çoxsaylı duaları sayəsində, yəni hər dəfə Yaradanın köməyini istədiklərində, onlar daha yüksək bir dərəcəni alacaqlar. Və bunun nəticəsində, Yaradanın yardımını istəməyə ehtiyacları yaranacaq və bu ehtiyac onları yenidən dua etməyə vadar edəcək və hər dəfə daha yüksək bir dərəcə alacaqlar. Və yalnız bundan sonra Mən onlara irsi verə biləcəyəm.

Belə çıxır ki, Yaradan qəsdən elə edir ki, onlar öhdəsindən gələ bilməsinlər – bununla da onların kelim əldə etməsi üçün şərait yaradır.

Beləliklə, fironun başına gələn qəlbin sərtləşdirilməsi – yuxarı Nurlara olan ehtiyacın yaranması üçün baş verdi. Çünki əgər onların ağır işi olmasaydı, böyük Nurlara da ehtiyacları olmazdı, necə ki, yuxarıda gətirilən nümunədə göstərilmişdi.

Axı əgər biri yalnız əl və ya çubuqla döyüşmək istəyirsə, qarşı tərəfin tank və ya top götürməsinə ehtiyac yoxdur. Odur ki, aşağıdakılarda böyük Nurlara olan ehtiyacın yaranması üçün, onlara güclü klipot qarşı durmalıdır. Və insan onları sındırmaq üçün mütləq böyük Nurları cəlb etməlidir, əks halda kiçik olanla kifayətlənərdi. Deməli, fironun hökmranlığı – qəlbin sərtləşməsi vasitəsilə – onların böyük Nurları cəlb etməsinə səbəb olur.

Və buradan bizim yuxarıda verdiyimiz sualı başa düşmək olar: Məgər “möcüzələri yerinə yetirmək” – yəni başqa xalqların Yaradanın möcüzə və əlamətlər edə bildiyini tanıması – üçün, yəni Onun hörmətini artırmaq üçünmü Yaradan qəlbləri sərtləşdirir? Məgər Yaradan yaratdıqlarına qarşı iradəli davranırmı? Yəni yaradılmışların istəyi xaricində nələrsə edir? Axı yaradılışın bütün məqsədi – Yaradanın yaratdıqlarına xeyir əta etməsidir. Bəs buradan nə çıxır? O, guya ki, yaradılmışların qəlbini sərtləşdirir ki, hər kəs Onun böyüklüyünü, yəni Onun hər şeyə qadir olduğunu görsün?

Buradakı cavab isə budur: Yaradanın etdiyi bu “sərtləşdirmə” – xeyir üçün olan bir vasitədir. O, yaratdıqlarına ali xeyiri əta etmək istəyir. Lakin ali xeyiri almaq üçün əvvəlcə böyük kelim – yəni dərin ehtiyac – yaranmalıdır. Və bu ehtiyac yalnız o zaman yaranır ki, yaradılmışlar böyük bir güclə – klipotun müqaviməti ilə – qarşılaşırlar. Və bu, onları böyük Nurları cəlb etməyə məcbur edir. Deməli, Yaradanın qəlbləri sərtləşdirməsi – Onun yaratdıqlarına daha böyük yaxşılıq əta etməsi üçündür. Bu, Onun mərhəmətinin bir formasıdır, və Onun “möcüzələri göstərmək istəyi” – təkcə Onun şöhrəti üçün deyil, bu möcüzələr vasitəsilə yaratdıqlarına daha yüksək Nur və islahat gətirmək üçündür.

Və buradan bu məsələni sadə mənada da anlaya bilərik: firon və Misir – yaradılışda mövcud olan almaq istəyinin hökmranlığını təmsil edir. Və yaradılmışların Yaradan tərəfindən onlar üçün hazırlanmış yüksək dərəcələri almağa ehtiyaclarının yaranması üçün – necə ki, müdriklər demişlər, onlar öz almaq istəyinə qalib gələ bilməyəcəklər, amma Yaradanla birləşmək üçün içlərində güclü bir istək olacaq – və bu istək onların içində atalara görə olacaq, çünki Yaradan atalara onların oğullarının Yaradanın yaratdıqları üçün hazırladığı xeyir və ləzzətə layiq olacaqlarını vəd etmişdi – məhz buna görə Yaradan qəlbin sərtləşdirilməsini etdi ki, Onun yardımını istəməyə ehtiyacları olsun.

Və Onun köməyi, necə ki, Zoar kitabında deyilir, onlara müqəddəs ruh əta etməsi ilə ortaya çıxır.

Beləliklə, hər bir dəfələrlə göstərilən səylə onlar yuxarıdan kiçik bir Nur – zəif bir Nurlandırma – cəlb edirlər, və bunun sayəsində, nəticədə onlarda kelim – yəni Yaradanın vəd etdiyi irsə olan ehtiyac – yaranır. Buna əsasən aydın olur ki, “Bu Mənim möcüzələrimi yerinə yetirim deyə” sözləri – Yaradanın xeyrinə deyil, yaradılmışların xeyrinədir. Yəni fironun qəlbinin sərtləşdirilməsi vasitəsilə – başqa sözlə, bədənin insanı əta etmək niyyəti ilə hərəkət etməyə buraxmaq istəməməsi, və hər dəfə bu müqavimətin daha da güclü olması – nəticədə insanın Yaradanla birləşməyə can atması artır və bu səbəbdən insan hər dəfə daha artıq güc qoymağa məcbur olur. Əks halda, qalib gələ bilməz. Və daha böyük gücləri almaq üçün insanda başqa yol yoxdur, yalnız dua etmək – çünki bu gücü ona yalnız Yaradan verə bilər.

Və Yaradanın verdiyi bu güclər, yuxarıda deyildiyi kimi, odur ki, O insana hər dəfə “ruh” – yəni Tövrat işığı adlanan ruhani qüvvə verir. Hər dəfə insanın hansı maneəni aşması lazımdırsa, o dərəcədə o, “Tövratnın hərflərini” alır. Və bu adlanır: “Bu Mənim möcüzələrimi yerinə yetirim deyə”, yəni Tövratnın hərfləri İsrailə açılsın deyə, Yaradan onların içində bu hərflərə olan ehtiyacı yaratmalıdır. Bu da o deməkdir ki, Yaradanın qəlbi sərtləşdirməsi – yaradılmışların xeyrinə edilir.

Buradan yuxarıda dediyimizi daha dərindən başa düşə bilərik: bizə ali xeyir yalnız dolum kimi deyil, həm də kelimlərin yaradılması üçün lazımdır. Başqa sözlə, kelim elə olmalıdır ki, ali işığı qəbul edə bilsin. Və bu kömək belə adlanır: Nur gəlir ki, müqəddəs kelimləri yaratsın, yəni elə kelimlər ki, əta etmək naminə işləməyə can atırlar. Necə ki, yuxarıda deyildi: «Özünü təmizləməyə gələnə kömək edilir».

Və insan artıq Yaradan üçün əta etmək istəyən kelimə çatdıqdan sonra, ali xeyir ona dolum kimi gəlir, kelim yaratmaq üçün deyil.

Bu mənada, yəni artıq onun Yaradanla birləşməyə istəyi varsa, artıq Tövrat işığını almaq üçün qəlbin sərtləşdirilməsinə ehtiyac yoxdur. Çünki məlum qanuna əsasən, insan öz şəxsi mənfəəti üçün işlədiyi zaman, onun daxilində başqa bir fikir yaranır – yəni o zövq ki, “rahatlıqdan doğan zövq” adlanır, «və ondan əlinlə ayrılmazsan» (yəni insan onu buraxmaq istəmir). Belə çıxır ki, rahatlıqdan doğan zövq insana belə bir fikir verir: “Artıq aldığım kifayətdir, daha çox işləməyə ehtiyac yoxdur”, çünki onun əsas işi – şəxsi mənfəət üçündür. Nəticədə rahatlıqdan yaranan bu zövq insanda daha yüksək pillələrə çıxmaq ehtiyacını aradan qaldırır və insan az ilə kifayətlənir.

Buna görə də Yaradan qəlbin sərtləşdirilməsini əta etməli olur. Yəni insan görür ki, hələ də Yaradan üçün heç nə edə bilmir. Bu o zaman baş verir ki, o, öz bütün kelimlərini əta etmək üçün hazırlamayıb, yəni o hələ də eqoist sevgi içindədir. Və kelimlərinin bir hissəsi hələ də bu xüsusiyyətdə olduğu üçün, insan göylər naminə bir az işləməyə nail olduqda belə, o hissədən həzz alır və bu ona kifayət edir. Çünki özü hiss edir ki, guya artıq Yaradan üçün işləyir, bu isə ona daxili məmnunluq verir və artıq daha yüksək pilləyə can atmağa qadir olmur. Bu səbəbdən də, demək olar ki, burada Tövratnın hərflərinin (yəni Tövrat işığının) açıqlanması üçün yer yoxdur.

Və buna görə də, insan hər dəfə yuxarıdan bir az kömək aldıqda, sonra yenidən öz dərəcəsindən düşür və yenidən müqəddəsliyə daxil olmaq istəyir, o zaman o, köməyi yenidən almalıdır. Necə ki, firon haqqında “dolu” bəlası zamanı deyilir: «Firon adamlarını göndərdi və Musanı çağırdı... “Yaradan haqq sahibidir, mən və xalqım isə – günahkarlarıq”». Amma daha sonra deyilir: «Fironun yanına get, çünki Mən onun qəlbini sərtləşdirdim... ki, bu möcüzələrimi onun üzərində yerinə yetirim».

Yəni insanın daxilindəki “firon” – yəni bədən – hər dəfə yeni sərtliklə, yeni müqavimətlə ortaya çıxır. Və bu sərtləşdirmə sayəsində, insan yeni bir ehtiyacla, daha yüksək bir dua ilə Tövrat işığını – hərfləri – cəlb edə bilər. Və bu səbəbdən deyilir: «...ki, bu möcüzələrimi onların üzərində yerinə yetirim», yəni Yaradan bu vasitə ilə İsrailə Tövratın hərflərini, yəni ali Nurları açıqlayır.

Bu qayda belə davam edir – insan, aid olduğu dərəcənin kelimlərini islah edənədək, və o zaman Nurların daxil olması prosesi başlayır.

Lakin insan artıq müqəddəs kelimə layiq olduqda – necə ki, yuxarıda deyildi – yəni onun bütün istəyi Yaradanına əta etmək olduqda, artıq belə deyil: «Mən artıq Sənə çox şey verdim, indi isə bir az dincəlmək istəyirəm, axı mən öz şəxsi xeyrim üçün də bir şeylər almalıyəm». Çünki yalnız əta etmək istəyinə malik olan insana artıq qəlbin sərtləşdirilməsi lazım deyil – bu isə, yuxarıda izah olunduğu kimi, əta etməyə yönəlmiş kelimlərin formalaşdırılması zamanı lazım olur. Amma artıq əta etmək istəyinə nail olmuş və daim Yaradan üçün əta etmək istəyində olan insanda bu yoxdur.

Və buradan belə nəticə çıxır ki, əgər insanda yalnız əta etmək arzusu varsa və o, yalnız Yaradanına həzz əta etmək istəyirsə, onda o, düşünməyə başlayır: nə çatışmır ki, mən Ona verə bilim? Və o, bu qənaətə gəlir: Yaradanın heç bir şəxsi xisaronu (ehtiyacı) yoxdur – yalnız bir ehtiyacı var: O, dünyanı yaratdı ki, yaratdıqlarına həzz versin. Yəni O istəyir ki, yaradılmışlar Onun verdiyi xeyir və ləzzəti alsınlar.

Odur ki, insan bu nəticəyə gəlir: mən Yaradanı məmnun etmək üçün Ondan xeyir və ləzzət istəməliyəm. Çünki məhz bu, sanki Yaradanın ehtiyacıdır – Onun yaratdıqlarına hazırladığı böyük Nurları onlar qəbul etsinlər. Və bu qəbuldan Yaradan “həzz alır”. Əgər aşağıdakılar Tövrat işığını – “Tövratnın hərfləri” adlanan işığı – almağa qadir deyillərsə, bu, sanki yuxarıda bir xisaron yaradır. Və bu haqda müdriklər demişlər (Sanhedrin, 46:1): «İnsan əzab çəkəndə, Şxina nə deyir? Ağrıyır başım! Ağrıyır qolum!». Buradan belə nəticə çıxır: yuxarıda yalnız o zaman sevinç olur ki, yaradılmışlar xeyir və ləzzət alırlar!

Bu səbəbdən, bu vəziyyətdə artıq qəlbin sərtləşdirilməsinə yer yoxdur. Qəlbin sərtləşdirilməsinə yalnız o zaman ehtiyac var ki, yuxarıdan insana əta etməyə yönəlmiş kelim formalaşdırılsın – yəni insan xeyir və ləzzəti almağa qadir olsun. Bu isə «...ki, bu Möcüzələrimi onların üzərində yerinə yetirim» ayəsinin mənasıdır. Bu sözləri belə izah etmək lazımdır: burada nəzərdə tutulan “hərflər”dir. Çünki hərflər – kelim adlanır. Yəni insanın “kelim” adlanan ehtiyacının formalaşması üçün qəlbin sərtləşdirilməsinə ehtiyac var. Necə ki, deyilir: «...ki, bu Möcüzələrimi onların üzərində yerinə yetirim». Amma artıq insanda kelim mövcud olduqda – artıq qəlbin sərtləşdirilməsinə ehtiyac qalmır.

Və deyilənlərdən biz yuxarıda verdiyimiz sualı anlaya bilərik: Pesax (Pasxa qurbanı), matsa və maror (acı göyərti) arasında hansı əlaqə var – necə ki, Məbəd mövcud olduğu zaman Hillel edərdi, vəsiyyət edərək demişdi ki, Tövratda deyilənə əməl olunsun: «Onu matsa və acı göyərti ilə yeyin».

Və biz soruşmuşduq: bu ruhani iş baxımından bizə nəyi göstərir? Və yuxarıda deyilənlərə əsasən, belə çıxır ki, bu işin əsas məqsədi – Yaradanla birləşməyə gəlməkdir. Axı bizdə olan almaq istəyindən doğan forma fərqinə görə, yaradılmışlar Yaradanla ayrılığa düşmüşdür. Və bizim əsasən düzəltməli olduğumuz da məhz budur. Lakin sual budur: bunu necə düzəltmək olar?

Axı forma bənzərliyi əta etmək deməkdir, almaq yox. Amma insan təbiətinə qarşı necə gedə bilər? Axı bədənin öz təbiəti var! Cavab isə belədir: bu, yalnız Tövrat və əmrlərin xüsusi təsiri sayəsində mümkündür.

Lakin əgər yaradılmışlar əta etmək gücünü asanlıqla əldə etsəydilər, onlar bununla kifayətlənərdilər. Çünki artıq hiss edərdilər ki, əta etməyə qadirdirlər və artıq Yaradan üçün işləyirlər. Və buna görə də onların Tövratnın hərflərinin açıqlanmasına – yəni Yaradanın adlarının açılmasına – ehtiyacları qalmazdı. Necə ki, yuxarıda deyildiyi kimi: «...ki, bu Möcüzələrimi [yəni hərfləri] onların üzərində yerinə yetirim». Yəni Yaradan onlara Tövratnı, Öz adları şəklində açmaq istəyir.

Amma onların bu ehtiyacı haradan yaranacaq? Axı onlar artıq almaq istəyinə qalib gəliblər və indi Yaradan üçün əta etmək istəyirlər, və bu artıq birləşmədir. Bəs indi onlara nə çatmır? Axı məlumdur ki, Nur yalnız kli ilə gəlir – kli olmadan Nur olmaz. Və Yaradan nə etdi? Onlara qəlbin sərtləşdirilməsini verdi – yəni insan öz şərinə qarşı təkbaşına mübarizə apara bilməsin deyə, və yalnız Yaradanın köməyinə ehtiyac duysun. Necə ki, yuxarıda deyilib: «Özünü təmizləməyə gələnə kömək edilir» – və bu kömək müqəddəs ruhun verilməsi ilə həyata keçirilir.

Və nədir “ruh” – bu “Pri Xaxam” kitabında (II hissə, səh. 6547) belə izah olunur: ruhun beş xüsusiyyəti vardır ki, bunlar Nəfeş, Ruax, Neşama, Xaya və Yexida – yəni NaRaNXaY adlanır. Və bu NaRaNXaY-da iki tərəf ayırd edilir:

1. Nur,
    
2. kelim.
    

NaRaNXaY kelimləri Tövrat'nın 613 əmrini (de-orayta) və müdriklərin müəyyən etdiyi 7 əmri (de-rabanan) yerinə yetirməklə əldə olunur.
NaRaNXaY Nurları isə – Tövrat'nın mahiyyəti sayılır, və Tövrat'a bürünmüş bu Nur – Sonsuzluq işığının özüdür. Bu cür izah verir Baal HaSulam: “Belə çıxır ki, Tövrat və ruh – eyni şeydir. Amma Yaradan – bu, Sonsuzluq işığıdır ki, Tövrat işığına bürünmüşdür və bu Nur 620 əmr içində gizlənmişdir.”

Və bu da odur ki, müdriklər demişlər: “Tövratnın hamısı – Yaradanın adlarıdır”, yəni Yaradan – bütövdür, 620 ad isə – hissələrdir, mərtəbələrdir. Bu hissələr ruhun pillələrinə uyğundur və insan işığı bir anda yox, tədricən, bir-bir, mərhələlərlə alır.

Buradan görürük ki, Yaradan elə tənzimləmişdir ki, insan öz şəri ilə təkbaşına bacara bilməsin, mütləq Yaradanın köməyinə ehtiyacı olsun. Lakin bu, ara bir hal yaradır – başqa sözlə, bu vəziyyət insanı acı (maror) dadını hiss etməyə gətirib çıxarır. Yəni bədən insana əta etmək naminə heç nə etməyə imkan vermir, və bu da onu Yaradanla mübahisəyə gətirir: “Niyə sən bu bədəni elə yaratdın ki, bu qədər şər içindədir və bu qədər böyük almaq istəyinə malikdir – belə ki, mən bu hökmranlıqdan çıxa bilmirəm?”

Lakin insanın islahını tamamlamaq üçün ona lazım olan bütün kelim formalaşdıqdan sonra – o zaman xeyir-bərəkəti daşıya biləcək bir kli yaranır. Və həmin anda insan Yaradanın xilasını hiss etməyə başlayır – yəni Yaradanın ona yaxınlaşdığını özü hiss edir.

Buradan biz matsa, maror və Pesax qurbanı arasındakı əlaqəni anlayırıq: çünki matsa və maror sayəsində insanda Tövratnın hərflərinə – yəni işığa ehtiyac yaranır. Başqa sözlərlə, yalnız matsa və maror vasitəsilə insanda Yaradanın köməyinə ehtiyac formalaşır.

Və Yaradanın köməyi – ruh şəklində gəlir, hansı ki, “Tövrat və Yaradan birdir” xüsusiyyətinə malikdir, necə ki, yuxarıda və “Pri Xaxam” kitabında izah olunmuşdur.

Və insanın daxilində bu ehtiyac – xisaron – yarandıqda, Yaradan onu Özünə yaxınlaşdırır, və bu “Pesax qurbanı” adlanır. Yəni Yaradan onun bütün nöqsanlarının (xətalarının, qeyri-mükəmməlliklərinin) üstündən keçərək (pasax – keçdi, atladi) onu Yaradılış Məqsədinə yaxınlaşdırır.