4.Əməldə «kömək və bağışlanma üçün dua» nədir

Məqalə 4, 1988

Müdriklərimiz demişlər: «İnsanın şər başlanğıcı onu hər gün məğlub edir və onu necə öldürməyi axtarır… Və əgər Yaradan ona kömək etməsəydi, o, dözə bilməzdi»1. Buradan belə nəticə çıxır ki, Yaradan ona kömək edəndə o, dözür. Bu halda soruşulur: nə üçün insan günaha görə Yaradandan bağışlanma istəməlidir, axı müdriklər demişlər ki, insan Yaradandan kömək olmadan, özü-özlüyündə dözə bilməz. Deməli, əgər insan günah etmişsə, o, günahkar deyil. Axı Yaradan ona kömək etməyibsə, o nə edə bilərdi?

Bunu başa düşmək üçün əvvəlcə günahların kökünün nədən ibarət olduğunu anlamaq lazımdır. Başqa sözlə, bütün günahların mənbəyi və səbəbi nədir. Cavab sadədir və hamıya məlumdur – bütün günahların səbəbi şər başlanğıcdır, – lakin bilməliyik ki, məxluqları günah etməyə təhrik edən bu şər başlanğıcın mənbəyi və kökü nədir, yəni o niyə istəyir ki, dünyadakı məxluqlar günah etsinlər. Habelə, məhz məxluqların Tövrat və əmrlərlə məşğul olmasını istəyən xeyir başlanğıcın nə olduğunu da anlamaq gərəkdir.

Və öyrəndiyimiz kimi, yaradılışın məqsədi Öz məxluqlarını həzzləndirmək olduğuna görə, Yaradan məxluqları xeyir və həzz almağı arzulayacaqları şəkildə yaratdı, yəni onlarda həzzləri almaq istəyi və meyli olsun; əks halda, həyatlarında dad olmadığını hiss edərlər. Və onlar həzz almağa məcburdurlar, yoxsa əzab hiss edirlər. Və məxluqlara yerləşdirilmiş bu alma istəyi, onları günaha təhrik edən şər başlanğıcın bütün köküdür.

Lakin anlamaq lazımdır: əgər Yaradan bu alma istəyini məxluqlarda yaratmışdırsa və məxluqların «yaradılmış» adlanmalarının başlıca səbəbi də budursa, yəni deyilən kimi, yaradılmış «yoxdan var olan»dır – Onun yaratmasından əvvəl mövcud olmayan yeni bir varlıqdır. Bu halda niyə o, şər başlanğıcın kökü sayılır?

Bunun izahı TES-də verilir – çünki hər bir budaq öz kökünə bənzəmək istəyir. Ona görə də bu alma istəyi öz formasında, yəni alma naminə qalsaydı, bu istək Yaradanla əkslikdə olardı və həzzləri qəbul edərkən narahatlıq hiss edərdi. Buna görə də «ixtisar» adlanan bir islah baş verdi. Yəni «özün üçün almaq» adlanan bu kliyə nur qəbul edilməsin, əksinə, o, yalnız vermə niyyəti olanda yuxarı xeyri qəbul etsin.

Başqa sözlə, insanın özü üçün almaq istədiyi hər nə varsa, qadağan olunur. Çünki yuxarı üçün arzu olan hər şey, aşağı üçün məcburi qanuna çevrilir, yəni aşağı olan artıq qadağan olunmuş işi görür – əgər o, Yaradanına həzz vermək niyyəti ilə deyil, özünə almaqla qəbul edirsə.

Belə çıxır ki, bütün günahlar buradan doğur – insan öz şəxsi mənfəəti naminə almaq istəyəndə. Və bu, deyilən kimidir: «Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı ədviyyə olaraq verdım»2. Beləliklə, icra etməyimiz üçün bizə verilən Tövrat və əmrlər bizi niyyətə gətirmək üçündür ki, qəlbimizi hər şeyi vermə niyyəti ilə etməyə yönəldə bilək. Buna «müqəddəslik» deyilir. Buradan nəticə çıxır ki, klipa və Sitra Axra öz şəxsi mənfəəti naminə almaq istəyirlər və bu baxımdan müqəddəsliyə ziddirlər.

Ona görə də, özün üçün almaq istəyini «şər başlanğıc» adlı yeni adla çağırırıq. Çünki o, öz istəyini doldurmaq və özünü həzzləndirmək istədiyindən, Tövratı və əmrləri icra etməyə imkan vermir. Çünki Tövrat və əmrləri hətta «lo lişma»da icra etməklə «lišma»ya gəlirlər. Buna görə də şər başlanğıc hətta «lo lişma»da da Tövrat və əmrləri icra etməyə mane olur, çünki «lo lişma»dan «lišma»ya gəlirlər. Buna görə də «bəlkə gələr» şübhəsinə görə o artıq mane olur.

«Lišma» isə o vaxt adlanır ki, insan hər şeyi Yaradan naminə edir, şəxsi mənfəəti naminə yox. Belə nəticə çıxır ki, insan Tövrat və əmr­lərlə o qədər məşğul olur ki, şər başlanğıc uduzur və dünyadan yox olur. Yəni insan icra etdiyi Tövrat və əmrlərlə onu öldürür. Müdriklərimizin dediyi kimi: «Biz öyrəndik ki, ravvin Yose Ha-Gelili deyir: “Salehləri xeyir başlanğıc mühakimə edir”, necə ki deyilmişdir: “Və qəlbim içimdə öldürüldü”3»4. Raşi izah edir: «“Və qəlbim içimdə öldürüldü” – şər başlanğıcdır. Çünki sanki içimdə ölüdür, çünki o, onu məcbur etməyə qadirdir»5.

Və deyilənlərdən belə nəticə çıxır ki, şər başlanğıcın Tövrat və əmrlərlə məşğul olmağa mane olmaqla gördüyü hər şey haqlıdır, çünki insan onu Tövrat və əmrlərlə öldürmək istəyir. Buna görə də alma istəyi «şər» adlanır, çünki o, insana zərər gətirir. Axı bu istək – insanın «həyat» adlanan, Yaradanla birləşmə halına gəlməsinə mane olan şeydir, necə ki deyilmişdir: «Və siz, Rəbbiniz olan Yaradanınıza yapışanlar, hamınız bu gün dirisiniz»6.

Və insan o nəticəyə gəldikdə ki, özünə almaq istəyi onu həyat aləminə daxil olmağa mane olur və insanın qaranlıq və ölüm aləmində qalmasını istəyir – dünyada insanın həyata gəlməsinə bundan daha çox mane olan bir şər varmı? – onda insan özünə almaq istəyinə «şər başlanğıc» adını verir. Başqa sözlə, insan onun özünə yetirdiyi bəla və bədbəxtlikləri hiss edir. Və onda ona «şər» adını verir. Eyni zamanda, insan bu hissə – yəni özünə almaq istəyinin onu xeyir və həzzə gəlməsinə mane olduğuna – gəlməmişdən əvvəl, insan özünə almaq istəyini «şər başlanğıc» sözləri ilə adlandırmır.

Və buradan görürük ki, özünə almaq istəyinin insana Tövrat və əmrləri yerinə yetirməyə mane olması haqlıdır, çünki özünə almaq istəyi görür ki, insan onu öldürmək istəyir; necə ki müdriklərimizin «Və qəlbim içimdə öldürüldü»3 ayəsi barəsində dedikləri sözlərdə deyilir ki, şər başlanğıc Tövrat və əmrləri yerinə yetirən salehlər üçün sanki ölü olur; müdriklər dedikləri kimi: «Mən şər başlanğıc yaratdım və Tövratı ədviyyə olaraq yaratdım»2.

Belə çıxır ki, məxluqlara yerləşdirilmiş bu alma istəyi bütün günahların köküdür; çünki o, məxluqlara Yaradanın əmrlərini yerinə yetirməyə imkan vermir – çünki görür ki, onu məhv etmək istəyirlər. Və bu, «Kabala elminə giriş» məqaləsində göstərdiyi kimidir: «Ravvin Xananya ben Akaşya deyir: Yaradan İsraili təmizləmək istədi və buna görə onlar üçün Tövratı və əmrləri çoxaltdı»7. Orada açıqlanır ki, Tövrat və əmrləri yerinə yetirməklə insan özünə almaq arzusundan təmizlənməyə layiq olur. Buna görə də çox gözəl anlayırıq ki, nə üçün özünə almaq istəyi Tövrat və əmrləri yerinə yetirməyə mane olur və o, bütün günahların kökü və səbəbidir.

Və buradan belə nəticə çıxır ki, vermək yolunda işləmək istəyənlər üçün şər başlanğıc ilə mübarizə daha ağır olur; çünki bu insanlar, həqiqətən də, özlərinə almaq istəyini öldürmək və məhv etmək istəyirlər. Başqa sözlə, onlar Tövratın yolu ilə getmək istəyirlər ki, bu da adi insanların fikrinə ziddir. Axı adi insanların fikri ondadır ki, onlar ancaq öz mənfəətləri naminə nəsə edirlər. Buna görə də onlar Tövrat və əmrlərlə məşğul olanda, bütün niyyətləri bunun sayəsində şəxsi mənfəətləri üçün mükafat qazanmaqdan ibarət olur.

Yəni onlar özünə almaq istəklərində qalacaqlar. Və yalnız Tövrat və əmrlərlə məşğul olmağa başlamazdan əvvəl, onlar ancaq maddi şeylərlə məşğul olduqları vaxt, bu dünyanın mükafatını istəyirdilər. – Axı bir sahibkar yanında işləyən, sahibin ona mükafat ödəməsini istəyir. İndi isə, Yaradanın bizə əmr etdiyi Tövrat və əmrləri yerinə yetirib işləməyə başladıqda, istəyir ki, mükafatı Yaradan versin. Beləliklə, bunların hamısı –şəxsi mənfəət naminədir. – Sonradan isə Tövrat və əmrləri yerinə yetirməyə başladıqda, niyyətləri belə idi ki, öz almaq istəkləri üçün – gələcək dünya – mükafatını alsınlar.

Belə halda, özünə almaq istəyi adlanan şər başlanğıc onlara o qədər də müqavimət göstərmir. Çünki alma istəyi onlara yalnız şübhəyə əsaslanaraq, yəni «lo lişma»dan «lišma»ya gəldiklərinə görə qarşı çıxır. Bu o deməkdir ki, hərçənd o, Tövrat və əmrləri şəxsi mənfəəti üçün mükafat almaq məqsədilə icra etməyə başlayıb, lakin bunun sayəsində sonradan lišma – yəni yalnız Yaradan naminə, şəxsi mənfəət naminə yox – işləməyə gələ bilər.

Eyni zamanda, əvvəldən mükafat almaq naminə işləmək istəməyənə, yəni şəxsi mənfəət naminə işləmək istəməyənə, şər başlanğıc şübhəsiz hər addımda müqavimət göstərir. Və şər başlanğıc «Səni öldürməyə gələnə, əvvəl sən onu öldür»8 [göstərişini] yerinə yetirmək istəyir. Ona görə də onların işi mükafat almaq naminə çalışanların işindən qat-qat çətindir. Axı onlar əvvəlcədən deyirlər ki, Tövrat və əmrləri «sgula» adlı vasitə kimi yerinə yetirmək istəyirlər ki, bunun köməyi ilə şər başlanğıcı öldürə bilsinlər; necə ki deyilmişdir: «Və qəlbim içimdə öldürüldü».

Və indi müdriklərimizin sözləri barəsində verdiyimiz sualı anlayacağıq: «İnsanın şər başlanğıcı onu hər gün məğlub edir … əgər Yaradan ona kömək etməsəydi, o, dözə bilməzdi»1. Belə çıxır – əgər insan Yaradandan gərəkli köməyi almamışsa, günahı nədədir? Cavab sadədir: onda ki, o, yardım istəməmişdir. Axı müdriklər demişlər: «Təmizlənməyə gələnə kömək edərlər»9. Buna görə də belə çıxır ki, yardım, o, kömək istədikdən sonra, Yaradandan gəlir.

Beləliklə, insanın günahı ondadır ki, o, Yaradandan kömək istəməmişdir. Axı əgər o, kömək istəsəydi, şübhəsiz, Yaradandan kömək alardı. Lakin insan deyirsə ki, kömək istəmişəm, Yaradan isə verməmişdir, buna cavab olaraq deyilmişdir ki, insan inanmalıdır ki, Yaradan duaları eşidir. Belə deyilmişdir: «Axı Sən bütün dillərin duasını eşidirsən»10. Və əgər o, həqiqətən inansaydı, duası kamil olardı. Yaradan isə kamil duanı eşidir, yəni insan bütün qəlbi ilə təvəqqe edəndə ki, Yaradan ona kömək etsin.

Halbuki duaları onun dilindən daim çıxmırsa, bu o deməkdir ki, onda Yaradanın ona kömək edə biləcəyinə və Yaradandan istəyən hər kəsi eşitdiyinə, kiçiklə böyüyün Onun üçün bərabər olduğuna – yəni hamıya cavab verdiyinə – həqiqi iman yoxdur. Beləliklə, dua kamil deyil, buna görə də o, öz günahları üçün – Yaradandan tələb olunan köməyi istəmədiyi üçün – bağışlanma istəməlidir.

Və baxmayaraq ki, zahiri məna baxımından başqa izahlar da var, lakin iş baxımından, insan vermək yoluna getmək və almağa yox, verməyə can atmaq istəyəndə, əsas günah ondadır ki, insan Yaradandan, şəri məğlub etməkdə ona kömək etməsini istəməmişdir. Və buna görə də o, bağışlanma istəyir. Və bu andan etibarən o, kömək diləyir.