Mən – birinciyəm və Mən – sonuncuyam

Məqalə 14, 1985

Kəlamda deyilir: «Mən – birinciyəm və Mən – sonuncuyam, Məndən başqa Qüdrətli yoxdur»1. Məlumdur ki, Məqsədə aparan yoldakı işin qaydası, yəni Yaradanla qovuşmağa aparan yol – bu,əta etmək naminə işdir. Lakin insanın tərbiyə zamanı aldığı iş qaydasına görə, bu [qayda] məhz “lo lişma”dadır, necə ki, Rambam dedi: «Müdriklər dedilər, insan həmişə Tövratla hətta “lo lişma”da məşğul olmağa borcludur, çünki “lo lişma”dan “lişma”ya gələcək. Buna görə də, azyaşlıları, qadınları və bütün savadsız kütləni öyrədəndə, onları yalnız qorxudan və mükafat almaq üçün işləməyə öyrədirlər, onların ağlı artana və daha böyük hikmətlə dolana qədər, onlara bu sirri çox tədricən açırlar, onları buna təzyiqsiz alışdırırlar, ta ki, Onu dərk etsinlər, Onu tanısınlar və Ona sevgidən xidmət etməyə başlasınlar»2. Sitatın sonu.

Buna görə də, insan Yaradanla qovuşmaq (Dvekut) məqsədinə doğru gedən yolda addımlamaq istədikdə – yəni hər şeyin əta etmək naminə olmasını hədəflədikdə – ilk növbədə onda bir çatışmazlıq (xisaron) olmalıdır; bu isə "lo lişma" (öz mənfəəti üçün) olan işdən məmnun qalmamaq deməkdir.

Onda o, başqa iş qaydasını axtarmağa başlayır. Çünki o vaxta qədər Tövrat və ehkamlarla məşğul olmağa alışdığı şey, “lo lişma” adlanan almaq arzusu üzərində qurulmuşdu. İndi isə, o, bütün həyat qaydasını qurduğu bütün təməli dəyişməli olduqda, bu, onun “lo lişma” vəziyyətinin yanlış yol olduğunu və bunun ona rahatlıq vermədiyini nə ölçüdə görməsindən asılıdır. Və bu vəziyyətdən “lişma” vəziyyətinə çıxana qədər ona rahatlıq və sakitlik olmayacaq.

Lakin ona kim hiss verir ki, o, “lo lişma” vəziyyətində olduğu zaman, bu hələ düzgün yol deyil və o, Yaradanla qovuşmaqdan hələ uzaqdır? O, bütün cəmiyyətə baxanda [ görür ki], bütün cəmiyyət bu yolla gedir, bəs o niyə istisna olmalıdır? Və onda daha bir çətinlik var – bütün cəmiyyətə baxanda, ondan daha istedadlı insanları görür və onlar ondan daha yaxşı işçilərdir.

Və onlar uşaqlıqda aldıqları bu iş qaydası ilə kifayətlənirlər, çünki o zaman müəllimlər onları yalnız “lo lişma”da işləməyə öyrədirdilər, yuxarıda, Rambamın sözlərində deyildiyi kimi. Və onda o, özü haqqında görür ki, baxmayaraq ki, “ümumi bəla təsəllinin yarısıdır”3, buna baxmayaraq, o, “lo lişma” vəziyyəti ilə barışa bilmir. Onda sual yaranır, doğrudanmı o, daha az istedadlıdır və daha pis işçidir. Və onda belə bir [hiss] haradan yaranıb ki, “lo lişma” vəziyyəti ona rahatlıq vermir?

Buna cavab verilir: «Mən – birinciyəm»1. Yəni bu xisaronu ona verən Yaradan’dır ki, o bu yolla getməyə davam edə bilməsin. Və insan düşünməsin ki, buna öz hikməti ilə çatıb. Çünki Yaradan deyir: «Mən – birinciyəm. Yəni sənə ilk təkanı Mən verdim ki, həqiqət yolu ilə getməyə başlayasan. Səndə xisaron yaratmaqla ki, həqiqətə münasibətdə səndə xisaron olduğunu hiss edəsən».

Və o zaman iş başlayır, yəni artıq o, eqoist sevgini rədd edəcəyi və bütün hərəkətlərinin yalnız əta etmək naminə olacağı bir vəziyyətə gəlməyə can atır. O zaman o, hər bir düşüncəsini və sərəncamında olan bütün resurslarını buna həsr etməlidir, necə ki deyilib: "Mümkünlüyün və gücün daxilində olan hər şeyi et".

Sonra isə, Yaradanla vəhdətə (Dvekut) nail olanda, o elə düşünür ki, [bu], onun Tövrat və ehkamlar yolundakı səyləri, eqoist sevgisinə qalib gəlməsi sayəsindədir. O düşünür ki, buna yalnız öz işi sayəsində nail olub, axı o, çox əzmkar idi. Və yalnız o, imkanlarından sonuna qədər istifadə etmək gücünə malik olduğu üçün bu uğuru qazanıb və layiq olduğuna nail olub.

Müqəddəs Yazı bu haqda deyir: "Və Mən – sonuncuyam". Yəni: "Necə ki, yuxarıda deyildiyi kimi, sənə bu çatışmazlığı (Xisaronu) verdiyimdə birinci Mən idim, eləcə də sonuncu Mənəm. Yəni bu çatışmazlığın doldurulmasını (Miluyu) sənə Mən verdim". Axı çatışmazlığa- (Kliyə), doldurulana  "nur" (Or) deyilir. Nurun klisiz mövcudluğu mümkün olmadığı üçün, əvvəlcə kli yaratmağa başlayırlar, sonra isə bu kliyə ali xeyiri verirlər. Buna görə də, Yaradan hər şeydən əvvəl klinı (istəyi) verdi və bu, "Mən – birinciyəm" adlanır. Sonra isə O, ali xeyiri verdi və bu, "Mən – sonuncuyam" adlanır.

Buradan maddi işdə (məsələn, hər hansı bir zavodda) işləyən işçi ilə ruhani iş görən işçi arasındakı fərqi anlayarıq. Axı dünya elə qurulub ki, işləməyən işçi ödəniş almır. Lakin işləmədiyi üçün o, cəza da almır.

Ruhani işdə isə vəziyyət fərqlidir. İşləməyən, yəni (təsəvvür etmək belə qorxuludur) Tövratı və ehkamları yerinə yetirməyən şəxs cəza alır, necə ki müdriklərimiz deyiblər: "Dünya on kəlamla yaradıldı. Bu bizə nəyi öyrədir? Axı o, tək bir kəlamla da yaradıla bilərdi! Lakin [bu belə edildi ki], on kəlamla yaradılmış dünyanı məhv edən günahkarlardan hesab sorulsun. Və on kəlamla yaradılmış dünyanın mövcudluğunu dəstəkləyən salehlərə yaxşı mükafat verilsin".

Bu artıq əvvəlki məqalələrdə aydınlaşdırılmışdı, lakin məsələnin qısa mahiyyəti ondadır ki, "günahkarlardan hesab sorulsun" ifadəsi günahkarların öz həyatlarında çəkdikləri əzabları ifadə edir. Bu o deməkdir ki, insan öz daxilindəki günahkarlara, yəni alma arzusuna baxanda görsə ki, alma arzusu üçün etdiyi hər bir hərəkətdən həzz almır, belə bir həyatdan məmnun deyil. O, bu həyatın bütün narahatlığını nə dərəcədə hiss edirsə, bunun sayəsində ruhaniyyət üçün bir kli (kli) və çatışmazlıq (xisaron) əldə edir. Çünki insanın həyatında hiss etdiyi xoşagəlməz duyğular onu həqiqi həyatı tapa biləcəyi bir yer axtarmağa sövq edir.

Buradan belə çıxır ki, düzgün yolla getmədiyi üçün aldığı cəza, Yaradanın yoluna (yəni göylər naminə işləmək yoluna) getmək istəmədiyi üçün Ondan gələn bir qisas və ya kin hesab olunmur; əksinə, bu, insanı xoşbəxtliyə və xeyirə doğru itələyən bir köməkdir.

Ona görə də belə alınır ki, günahkarların aldığı cəzanı görəndə o, günahkarların çəkdiyi əzabları özü hiss etməlidir. Məhz buna görə deyilib: "Nə xoşbəxtdir o insan ki, Sən onu cəzalandırırsan, ey Yaradan". Bu o deməkdir ki: insanın səhv yolla gedərkən çəkdiyi əzablar, yuxarıda deyildiyi kimi, Yaradanın ona kli verməsi ("Mən — birinciyəm") adlanır.

Lakin O, "lo lişma" (öz mənfəəti üçün) yolunda olan hər kəsə bu əzabları hiss etdirmir. Axı yalnız "Yaradan kimi sevirsə, onu cəzalandırar". Bu, insanın eqoist sevgiyə qərq olmuş günahkarların "dadını" (yəni o həyatın acılığını) hiss etməsi adlanır. Və bu, onu yalan yoldan çıxarıb həqiqət yoluna itələyir.

Buradan belə nəticə çıxır ki: maddi aləmdə işçi işləməyəndə ödəniş almır, lakin işləmək istəmədiyi üçün onu cəzalandırmırlar da. ruhaniyyatda isə, əgər o, işində tənbəllik edibsə, cəza alır (müdriklərin "günahkarlardan hesab sorulsun" dediyi kimi). Və orada bu, cəza deyil, onun düzgün yola getməsi üçün yüksəldilməsi hesab olunur. Bu, cəza deyil, islah hesab olunur. Beləliklə, iki növ islah var:

1.Tövrat yolu;

2.Əzab yolu.

Lakin buna cəza deyilmir, buna islah deyilir. Və bu islah onda əzablar vasitəsilə baş verir.

Və sonra, onda artıq “əta etmə kli-si” adlanan kli olduqda, onda yalnız özü üçün almaq arzuları olduğu şeyin yerinə, indi o arzu alır, yəni Yaradan’dan gözləyir ki, O ona “əta etmək arzusu” adlanan bu kli-ni versin. Onda əta etmək kli-si olduqda, yaradılış Məqsədində olan xeyir və həzzə layiq olur, hansı ki, “Öz yaratdıqlarını həzzləndirmək” adlanır. Və bu, yuxarıda deyildiyi kimi, “Mən – sonuncuyam”dır, burada dolum nəzərdə tutulur. Yəni buna qədər ona çatışmayan şeyi – indi o, bütün çatışmazlıqlarını doldurur.

Lakin bu yalnız fərdi idarə nöqteyi-nəzərindən belədir. Yəni insan öz tərəfindən deməlidir ki, hər şey ondan asılıdır, çünki yalnız işdə öz dəfetməsinə uyğun olaraq, yaradıldığı Məqsədə [çatmağa] layiq ola bilər. Və buna deyilir ki, insan mükafat və cəzaya inanmalıdır. Və bununla yanaşı, artıq öz işini gördükdən sonra, deməlidir ki, hər şey fərdi idarədədir, yuxarıda [ayənin] izahında deyildiyi kimi: «Mən – birinciyəm, Mən – sonuncuyam»1.

Və insanın Məqsədə çatması üçün bilməlidir ki, əsas olan budur – o, bütün əməllərinə və bütün fikirlərinə elə niyyət qurmağa gəlməlidir ki, onlar “lişma”da olsun, necə ki, deyilib: «Mənim adımla çağırılan hər kəsi Öz şöhrətim üçün yaratdım, onu yaratdım və onu etdim»8. Və «Mənim adımla çağırılan hər kəs … Mən onu yaratdım» sözlərini başa düşmək lazımdır – məgər “Mənim adımla çağırılmayan” kəsi Yaradan Öz şöhrəti üçün yaratmadı? Həmçinin «Mənim adımla çağırılan» nə deməkdir, bunu da başa düşmək lazımdır.

Və «Mənim adımla çağırılan» sözlərini belə izah etmək lazımdır – o, Yaradan’a aiddir, necə ki, deyilib: «İsrael, Sənin xalqın» və ya «Onun xalqı, İsrael», burada onun Yaradan’a aid olması nəzərdə tutulur. Onda o, Yaradanla forma bənzərliyində olmalıdır, necə ki, deyilib: «O necə mərhəmətlidirsə, sən də eləcə mərhəmətli ol»9, burada yalnız Yaradan’a əta etmək nəzərdə tutulur, belə ki, onun bütün əməlləri – yalnız Yaradanın şöhrəti naminədir və o, öz xeyri haqqında qayğı çəkmir.

Və beləliklə «Mənim adımla çağırılan hər kəs» sözlərini izah etmək olar – yəni Mənə aid olanı. Elə insanlar ki, deyirlər, bütün yaradılışı O yalnız Öz şöhrəti üçün yaradıb, öz xeyri üçün yox, – onda o, özünü Mənə aid edə bilər və «Onun xalqı, İsrael» və ya «İsrael» adlanan ümumiliyə daxil olur. Və onda o, «Öz xalqını, İsraeli, sevgi ilə seçən»10 sözlərini hiss edə bilər.

Buradan belə çıxır ki, insan xisaron almalıdır ki, Yaradanın [ona] kömək etməsinin zəruriliyini hiss etsin və [belə bir vəziyyətə] gəlsin ki, «onun bütün əməlləri göylər naminə olsun»11. Və onda “lişma”da işin qaydası başlayır. Və onda ravvin Meyirin sözlərində deyilən şeylərə layiq olur.