Ruhani işdə şənbə ərəfəsində hazırlıq nədir

Məqalə 25, 1988

Müdriklərimiz deyirlər (Avoda Zara traktatı, 2:1–3:1): “Gələcəkdə Yaradan Tövrat kitabını gətirəcək, onu Öz yanında qoyacaq və deyəcək: «Kim onunla məşğul olubsa, gəlsin və öz mükafatını alsın». O an isə bütpərəstlər toplaşacaq və gələcəklər… Yaradan onlara deyəcək: «Siz nə ilə məşğul olmusunuz?»… Və Yaradan onlara deyəcək: «Sizin etdiyiniz hər şeyi, özünüz üçün etdiniz»… Onlar Ona deyəcəklər: «Dünyanın Hakimi! Bizə əvvəlcədən ver, biz edək». Yaradan onlara deyəcək: «Dünyanın axmaqları! Kim şənbə ərəfəsində zəhmət çəkibsə, şənbədə yeyəcək. Kim isə şənbə ərəfəsində zəhmət çəkməyibsə, şənbədə haradan yeyəcək?»

Sadə mənada buna çox izahlar var, lakin ruhani iş baxımından sual yaranır: şənbə ərəfəsində zəhmət nədir ki, bundan şənbədə yemək üçün bir şey olsun? Şənbə, gördüyümüz kimi, sədəqə deyil, hədiyyə adlanır. Müdriklər demişlər (Beytsa traktatı, 16:1): «“Biləsiniz ki, Mən — Yaradan — sizi müqəddəsləşdirirəm”. Yaradan Musaya dedi: “Musa, Mənim xəzinəmdə yaxşı bir hədiyyəm var və onun adı ‘şənbə’dir, və Mən onu İsrael üçün vermək istəyirəm. Get və onlara xəbər ver”».

Və Qmara bunu sübut kimi gətirir ki, hədiyyə verən insan bunu yoldaşına bildirməlidir. Və burada iki məsələni anlamaq lazımdır:

1.Hədiyyə barədə yoldaşa xəbər vermək nə üçün lazımdır, halbuki sədəqə barədə biz əksini öyrənmişik — sədəqə gizli verilməlidir, necə ki deyilir: «Gizlicə verilən hədiyyə qəzəbi söndürür»?

2.Niyə şənbə hədiyyə adlanır, halbuki inam sədəqə adlanır, necə ki deyilir: «İbrahim Yaradana inandı və O bunu ona sədəqə hesab etdi». Hədiyyə deyil.

Və başa düşmək lazımdır ki, ruhani işdə hədiyyə nə adlanır və sədəqə nə adlanır. Görürük ki, dünyada sədəqə mərhəmətdən verilir, sevgidən yox, necə ki müdriklər demişlər (Bava Batra traktatı, 9:1): «Yemək istəyən yoxlanılmır», — çünki sədəqə sevgidən verilmir, halbuki sevgi halında həqiqətən yoxlamaq lazımdır ki, ona sədəqə verməyə dəyərmi. Lakin sədəqədə mərhəmət qərar verir — ona vermək lazımdır, yoxsa yox.

Və insan deyirsə ki, onun yeməyi yoxdur, yəni həyatını saxlamaq üçün heç nəyi yoxdur, bu mərhəmət oyadır, buna görə orada deyilir: «Yemək istəyən yoxlanılmır», — onun doğru danışan olub-olmadığını yoxlamaq üçün deyil. Buna görə də deyilir: «Rav Yehuda dedi: paltar istəyən yoxlanılır, yemək istəyən isə yoxlanılmır». “Paltar”, Raşinin izahına görə, “çılpaq gəlib deyir: məni örtün” deməkdir. Və bu halda yoxlayırlar ki, o, aldatmır. Çünki paltarın olmaması o qədər güclü mərhəmət oyatmır, çünki insan paltarsız yaşaya bilər, amma yeməksiz yaşaya bilməz.

Digər tərəfdən, hədiyyə yalnız sevilən insana verilir və hədiyyənin ölçüsü bu insana olan sevginin ölçüsünə, həmçinin onun əhəmiyyətinə uyğun olur. Çünki dünyada qəbul olunub ki, insan başqa birinə olan sevgisinin ölçüsünü göstərmək istədikdə bunu hədiyyə verməklə ifadə edir və hədiyyənin dəyərinə görə sevginin gücü görünür.

Lakin hədiyyənin başqa bir dəyəri də var: əgər verən şəxs mühümdürsə, burada sevginin gücü hədiyyə ilə ölçülmür, çünki mühüm insanın verdiyi hədiyyə kiçik bir şey olsa belə, onun dəyəri böyükdür. Çünki mühüm insan halında hədiyyənin böyüklüyü və əhəmiyyəti verənin böyüklüyü və əhəmiyyəti ilə ölçülür.

Və deyilənlərdən başa düşəcəyik ki, sədəqə ilə hədiyyə arasında fərq nədir. Çünki hədiyyə ilə insan yoldaşına, müəlliminə, valideynlərinə və ya övladlarına olan sevgisini göstərmək istəyir və s. Və əgər verən şəxs alana hədiyyə verdiyini bildirmirsə — onun sevgisi necə aşkar olacaq? Deməli, hədiyyə boş yerə verilmiş olur, heç bir faydası olmadan.

Lakin hədiyyə verməkdə daha bir şərt var: verilən şey “ifrat şeylərə” aid olmalıdır, həyati zəruri olana yox. Çünki qəbul olunmayıb ki, desinlər: mən bu kasıba şənbə üçün çörək və balıq hədiyyə göndərdim. Həmçinin demirlər: mən bəyə sədəqə olaraq qızıl saat göndərdim. Hədiyyə məhz ifrat şeydir, halbuki sədəqə həyati zəruri olan şeydir, ifrat olan yox.

Belə çıxır ki, əgər kimsə ifrat şeyləri göndəribsə, halbuki digərinin buna həyati ehtiyacı yoxdursa — o zaman niyə ona göndərdi? Bu, ona olan sevgisini göstərmək üçündür. Deməli, əgər ona göndərdiyini bildirmirsə, bu hədiyyənin nə faydası var? Buna görə də müdriklər demişlər: “yoldaşına hədiyyə verən ona bunu bildirməlidir”.

Deyilənlərdən belə çıxır ki, ona yalnız hədiyyə göndərdiyini yox, həm də hədiyyənin dəyərini bildirmək lazımdır, çünki yuxarıda deyildiyi kimi, onların arasındakı sevgi hədiyyənin əhəmiyyətinə uyğun olaraq aşkarlanır. Çünki hədiyyəni alan, ondan nə qədər təsirlənirsə, o ölçüdə verənə uyğun təşəkkür edir və bunun sayəsində onların arasında sevgi bağı yaranır.

Sədəqə isə başqa cürdür, çünki burada sevgi münasibəti yoxdur, sədəqə yalnız verənə aiddir və onun alanla heç bir əlaqəsi yoxdur. Və burada əksinədir: əgər alan verənə təşəkkür edərsə, artıq bu sədəqə sayılmaz və mümkündür ki, ona “lo lişma” qarışsın və o, təşəkkürdən həzz almağa başlasın. Buna görə də aydındır ki, sədəqə gizli verilməlidir, yəni yalnız sədəqənin özü naminə, kasıbın ona hansısa həzz qaytarması üçün yox.

Sədəqə ilə bağlı gizli vermədə iki hal ayırd etmək lazımdır:

1.Sədəqəni alan verəni tanımır;

2.Həmçinin verən də kimə verdiyini bilmir. Və bu, həm verən, həm də alan tərəfdən gizli olan sədəqədir. Bu isə birinci hal qədər sadə deyil.

Deyilənlərdən başa düşəcəyik ki, ruhani işdə hədiyyə nədir və sədəqə nədir. Çünki inam “bilikdən yuxarı” xüsusiyyətdir, görünməz sayılır və “gizli” adlanır. Və inam sədəqə adlanır, necə ki yuxarıda deyildi, çünki sədəqə verən insan kasıbın ona əvəzində nəsə verməsini istəmir. Axı heç nəyi olmayan və buna görə kasıb olan insan sədəqə verənə nə verə bilər? Ola bilər ki, o, yalnız təşəkkürünü qaytarsın. Buna görə də deyilir: gizli sədəqə həqiqi sədəqə adlanır, çünki kasıb kimə təşəkkür etməli olduğunu bilmir.

Buna görə də ali Malxutu, hansı ki “Yaradana inam” adlanır, qəbul edən insan gizli verməyə çalışmalıdır, yəni insan ağlı ilə bilmir və bu o deməkdir ki, o, “görmür” kimə işləyir, lakin o, bilikdən yuxarı işləyir. Lakin burada hər şey əksinədir, çünki kasıbın sədəqə aldığı halda alan bilmir kim ona sədəqə verdi, amma verən bilir.

İkinci hal da var — həm də verən bilmir kimə verir. Halbuki burada, inam halında, hansı ki sədəqə adlanır, necə ki deyilir: “İbrahim Yaradana inandı və O bunu ona sədəqə hesab etdi”, — bu tam əksinədir. Yəni Malxut, hansı ki “kasıb və yoxsul” adlanır, Zoar kitabında deyildiyi kimi: “Malxut kasıb və yoxsul adlanır, de-lit la meqrame ve-lo midi ela mai de-yaiv la baala”, — yəni Malxutun özündən heç nəyi yoxdur, yalnız ərinin ona verdiyindən başqa.

Belə çıxır ki, insanın Yaradana verdiyi sədəqə — yəni inam — halında insan bilmir kimə verir, lakin Yaradan bilir kim verəndir, yəni kimdən O sədəqə alır. Yəni kasıb bilir, amma verən, yəni insan, bilmir kimə verir. Bu, ali Malxut adlanır. Və bu barədə deyilir: “İbrahim Yaradana inandı və O bunu ona sədəqə hesab etdi”. Yəni inam sədəqə kimi olmalıdır, yəni “gizli ətaiş” kimi, əks halda bu artıq inam deyil, bilikdir, yəni ağıl daxilində olan bilikdir.

Və şərhçilər “İbrahim Yaradana inandı və O bunu ona sədəqə hesab etdi” ayəsi haqqında soruşurlar: kim kimi hesab etdi, biz bilmirik. Axı biz öyrənirik ki, yalnız Yaradan bütün əməlləri edir və edəcək. Bu halda sual yaranır: insanın seçimi haradadır? Əgər hər şeyi Yaradan edirsə, o zaman insanın seçiminə, yəni işinə yer haradadır?

Mənim ağam, atam və müəllimim Baal Şem Tova istinad edərək deyirdi ki, əməl etməzdən əvvəl insan deməlidir: “Əgər mən özüm üçün etməyəcəmsə, kim mənim üçün edəcək?”, çünki hər şey insanın seçiminə bağlıdır. Lakin əməl etdikdən sonra o deməlidir: “Hər şey Yaradanın idarəsi altındadır”, və demək olmaz: “Mənim gücüm və əlimin qüvvəsi bu nailiyyətə gətirdi məni”. Amma hətta o, dəf etsə idi belə, yenə də bunu edərdi, çünki bunu Yaradan etdi. Və bu, insanın fərdi idarəyə inanması adlanır.

Beləliklə, Yaradana inamda, hansı ki “sədəqə” adlanır, iki cəhəti ayırmaq lazımdır:

1.İnsan özünü dəf edir və ali hakimiyyətin boyunduruğunu qəbul edir və Yaradana sədəqə verir və bununla da, bilikdən yuxarı inanır, bu “gizli ətaiş” və “sədəqə” adlanır, çünki biz ona sədəqə verərkən kasıbdan heç nə gözləmirik, belə ki kasıb bilmir kim ona verdi, əks halda demək olar ki, verən kasıbdan nəsə gözləyir, çünki verən bilmir kimə verdi. Və burada, inamda, insan ali Malxut boyunduruğunu mükafat almaq üçün deyil qəbul etdikdə, bu kasıba bənzəyir, yuxarıda deyildiyi kimi. Və buradan belə çıxır ki, İbrahim Yaradana inanaraq Ona sədəqə verirdi.

2.Yəni Yaradan İbrahimə sədəqə verirdi, yəni yuxarıda deyildiyi kimi, insan dəf etmə əməlindən sonra deməlidir ki, Yaradan — bütün əməlləri edən və edəcək Olan­dır. Belə çıxır ki, Yaradan İbrahimə bilikdən yuxarı dəf etmə qüvvəsini verdi, hansı ki “sədəqə” adlanır. Bu, İbrahimə sədəqə vermək üçün qüvvə verən sədəqədir. Bu, Yaradanın İbrahimə sədəqə verməsi adlanır.

Və “biz bilmirik kim kimi hesab etdi” sözləri o deməkdir ki, əvvəlcə İbrahim hesab edirdi ki, inandığı ilə Yaradana sədəqə verir. Amma əməlindən sonra o dedi ki, Yaradan inam qüvvəsini verməyi münasib bildi ki, o, sədəqə şəklində inana bilsin. Yaradan ona qüvvə verməyi münasib bildi, buna görə də onun inanmaq üçün qüvvəsi oldu. Və buradan başa düşəcəyik ki, niyə inam sədəqə adlanır. Və sədəqə hər ikisi üçün belə adlanır.

Və deyilənlərdən belə çıxır ki, ruhani işdə hədiyyə Tövrat deməkdir, hansı ki hədiyyə adlanır, necə ki deyilir: “Matanadan (yəni ‘hədiyyə’) — Naxlielə”, və şənbə də hədiyyə adlanır, yuxarıda deyildiyi kimi, Yaradan dedi: “Mənim xəzinəmdə yaxşı bir hədiyyəm var və onun adı ‘şənbə’dir… Get və onlara xəbər ver”. Və başa düşmək lazımdır ki, niyə Tövrat hədiyyə adlanır və şənbə də hədiyyə adlanır.

Məlumdur ki, Yaradılış Məqsədi Onun yaratdıqlarına xeyir verməkdir və (qovuşmaq) naminə ixtisar edilmişdir ki, xeyir və həzz yalnız nura bənzərliyi olan kelimdə parlasın. Yəni kelim əta etmək üçün olsun. Və baş verən budur ki, forma bənzərliyi olmalıdır, əks halda alan verəndən o qədər uzaqlaşır ki, yaradılmışlar bu aləmə enərək forma fərqi səbəbindən kökdən uzaqlaşırlar və öz mənşələrinin mənbəyini bilmirlər. Başqa sözlə, yaradılmışlar inanmalıdırlar ki, onlar Yaradandan gəlirlər, lakin haradan gəldiklərini bilmirlər.

“Kabala elminə giriş”də (10-cu bənd) yazıldığı kimi: “Budur görürsən ki, bu ruh, yəni bədənə bürünmüş həyat nuru, mövcuddan mövcuda kimi birbaşa Yaradanın Özündən gəlir. Və ABYA dörd aləmdən keçərək getdikcə Yaradanın üzünün nurundan uzaqlaşır, ta ki ona təyin olunmuş kliyə, ‘bədən’ adlanan kliyə çatana qədər və bu kli onun tələb olunan formasının tamamlanması hesab olunur. Və baxmayaraq ki, ondakı nur çox azalmışdır, o qədər ki, artıq onun doğuran kökünü tanımaq mümkün deyil, yenə də Tövrat və ehkamlarla Yaradana həzz vermək üçün məşğul olaraq, insan tədricən öz kli-sini, ‘bədən’ adlanan kli-ni təmizləyir, ta ki o, ali xeyri qəbul etməyə qadir olana qədər…”

Belə çıxır ki, Tövrat və ehkamları əta etmək niyyəti ilə yerinə yetirmək sayəsində onlar əta edən kelim əldə edəcəklər, hansı ki “Onun yaratdıqlarına həzz vermək istəyi” adlanan nuru qəbul etməyə uyğun yerdir. Və bu hədiyyə adlanır. Başqa sözlə, inam o deməkdir ki, insan bədəninin düşüncələrini aşaraq və Yaradana inanaraq verir. Buna görə də bu, insanın verdiyi hesab olunur. Buna görə də inam sədəqə adlanır. Halbuki hədiyyə — insanın Yaradanın ona verdiyini qəbul etməsidir. Sədəqə isə tam əksinədir — insan Yaradana verir, Yaradan isə alan olur.

Və yuxarıda izah etdiyimiz kimi, hədiyyə ifrat şeylərə aiddir. Başqa sözlə, insan hədiyyəsiz də yaşaya bilər. Halbuki sədəqə kasıblar üçün məhz həyati zəruridir, çünki yeməksiz yaşamaq mümkün deyil. Buna görə də, inamsız yəhudi olmaq mümkün olmadığı üçün, belə çıxır ki, inam həyati zərurət adlanır.

Eyni zamanda Tövratsız da yəhudi olmaq mümkündür, lakin bu “öyrənməmiş” adlanır. Yəni o hələ Tövrat xüsusiyyətinə layiq olmayıb, hansı ki “Yaradanın adları” adlanır və oraya “Onun yaratdıqlarına həzz vermək istəyi” adlanan xeyir və həzz bürünür. Və deyildiyi kimi: “Biliksiz ruh yaxşı deyil”. Və müdriklər demişlər: “Tövratdan başqa xeyir yoxdur. Necə ki deyilir: «Çünki Mən sizə xeyirli dərs verdim, Mənim Tövratımı tərk etməyin»” (Braxot traktatı, 5:1). Lakin bu artıq “İsrael” adlanır.

Və deyilənlərdən başa düşəcəyik ki, niyə Tövrat hədiyyə adlanır. Çünki Yaradan əta edəndir, necə ki deyilir: “Mən sizə xeyirli dərs verdim, Tövratımı tərk etməyin”, və bundan əlavə o ifrat şeylərə aiddir. Başqa sözlə, insan Tövratsız da yəhudi ola bilər, yalnız inam xüsusiyyətinə — yəni sədəqə xüsusiyyətinə nail olduqda, çünki inamsız yəhudi olmaq mümkün deyil. Buna görə inam sədəqə adlanır, Tövrat isə hədiyyə adlanır, burada Yaradan bu hədiyyəni verəndir. Həmçinin şənbə də hədiyyə adlanır, necə ki müdriklər demişlər ki, şənbə gələcək aləmə bənzəyir (Zoar, Bereşit, səh. 48). Və onlar hətta deyiblər ki, “şənbə İsraelə müqəddəslik, həzz və istirahət üçün verilib, əzab üçün yox” (Midraş Tanhuma, Vaera, 1).

Və deyilənlərdən başa düşəcəyik ki, soruşduğumuz — ruhani işdə şənbə ərəfəsində hazırlıq nə deməkdir. Çünki dünyada qəbul olunub ki, yalnız sədəqə istənilir və yemək istəyən yoxlanılmır, əlini uzadan hər kəsə verilir. Buna görə də biz izah etdik ki, inam, yəni ali Malxut boyunduruğunu qəbul etmək — bu, əlini uzadan hər kəsə verilməsi deməkdir. Necə ki deyilir (Neila duası): “Sən günahkarlara əl uzadırsan və sağ əlin qayıdanları qəbul etmək üçün uzanıb”. Bu, yuxarıda deyildiyi kimi, həyati zərurətə görədir, çünki müdriklər demişlər (Sanhedrin traktatı, 37:1): “İsraeldən bir canın həyatını qoruyan bütün dünyanı qorumuş kimidir”.

Hədiyyə isə başqa cürdür, çünki dünyada hədiyyə istəmək qəbul olunmayıb. Lakin kimisə sevdikdə və bu sevgini ona aşkar etmək istədikdə, necə ki onu sevir, ona hədiyyələr göndərirlər. Bundan əlavə, hədiyyənin dəyərində də sevginin ölçüsü ifadə olunur. Başqa sözlə, hədiyyənin böyüklüyü sevginin böyüklüyündən asılıdır.

Buna görə də, insan istəyirsə ki, yoldaşı ona hədiyyələr göndərsin, o, yoldaşının xoşuna gələcək şeylər etməyə çalışmalıdır ki, o, onu sevsin. Və sevgi öz işini görür və bunun sayəsində o, yoldaşından hədiyyələr alacaq. Lakin hədiyyə istəmək qəbul olunmayıb.

Və buradan başa düşəcəyik ki, ruhani işdə şənbə ərəfəsində zəhmət nədir. Bu, insanın ali Malxut boyunduruğunu qəbul etməsindən ibarətdir, hansı ki sədəqə adlanır. Bunu insan Yaradanından istəməlidir, çünki ixtisar və gizlənmə baş verib ki, biz Yaradanı bilik daxilində hiss etmirik və bilikdən yuxarı inamı qəbul etməliyik. Lakin bədən ağılın onu məcbur etmədiyi şeylə razılaşmır və buna görə insan eqoist sevgidə sürgündədir və bu sürgündən çıxacağını başa düşmək imkanı yoxdur, hansı ki Misir sürgünü adlanır. Və bu barədə deyilir: “Mən sənin Yaradanınam ki, səni Misir torpağından çıxardım”, çünki yalnız Yaradan insanın təbiətini dəyişə bilər ki, onu eqoist sevgidən Yaradan sevgisinə çıxarsın və yalnız onda “Yaradanını sev…” yerinə yetirilə bilər.

Və bu insan Yaradana təvəqqe edir ki, O ona inam qüvvəsi versin, hansı ki sədəqə adlanır və bu, necə ki biz dua edirik (“Bu gün kimi” duasında, hansı ki Roş HaŞanada Musafda “Bu gün Sən bizi qəbul edəcəksən”dən sonra deyilir): “Və deyəcəyik: və sədəqə olacaq bizim üçün o ki, biz bu əmri qoruyaraq onu tam şəkildə Yaradanımızın qarşısında yerinə yetirəcəyik necə ki, O bizə əmr edib”.

Və “bir ehkam” və ya “bu ehkam” haqqında mənim ağam, atam və müəllimim deyirdi ki, burada inam əmri nəzərdə tutulur. Bu halda izah belə olacaq ki, biz Yaradana deyirik: əgər bizdə bu ehkamı tam yerinə yetirmək üçün qüvvələr olsa və bu Yaradan tərəfindən sədəqə olsa, yəni O bizə bilikdən yuxarı inam qüvvəsi versə, hansı ki əməl xüsusiyyəti adlanır- o zaman bu bilikdən yuxarıdır və ona görə də əməl adlanır.

Və deyilənlərdən belə çıxır ki, insanın şənbə ərəfəsində işləməsi və zəhmət qoyması, şənbədə yemək üçün nəsə olması deməkdir: məlumdur və dünyada qəbul olunub ki, insan yalnız ona həzz və zövq verən şeyləri əldə etmək üçün zəhmət çəkir. Məsələn, biz görürük ki, iki növbə işləyən insanlar var və ya artıq saatlarla işləyirlər, yəni cəmiyyət tərəfindən müəyyən edilmiş iş saatlarından və günlərindən artıq işləyirlər. Və hər kəs öz işinə və peşəkarlığına uyğun əmək haqqı alır və s. Lakin elə insanlar var ki, adi qaydadan çox işləyirlər və şübhəsiz ki, bu yolla arzuladıqları şeyi əldə edəcəklərini düşünürlər və bu onların işinə qüvvə verən mükafatdır.

Yəni o, ən böyük mükafatı alacağını gözlədiyi üçün bu ona işləmək üçün qüvvə verir. Və müdriklər bunu zəhmət və süfrə ilə müqayisə edirlər, burada süfrə mükafat adlanır, buna görə deyiblər: “Şənbə ərəfəsində zəhmət çəkməyən — hansı ki, süfrə üçün lazım olan hər şeyi hazırlamaq vaxtıdır və o, süfrə üçün lazım olanı hazırlamayıb — haradan yeyəcək?”, və süfrə üçün lazım olan şeylər şübhəsiz ki, iş və səydir.

Buna görə də belə çıxır ki, şənbə hədiyyədir və “süfrə” adlanır və dünyada qəbul olunub ki, süfrə quran yalnız sevdiklərini dəvət edir. Deməli, “süfrə üçün lazım olan şeylər” o hazırlıq deməkdir ki, insan süfrəyə dəvət olunsun. Çünki Yaradan baxımından insan Ona süfrə üçün heç bir kömək etmir, insanın süfrə üçün hazırlaya biləcəyi yalnız budur ki, onu dəvət etsinlər. Və bunda o yalnız bir şey edə bilər — yaxşı əməllər ki, Yaradanın xoşuna gəlsin və O onu sevsin.

Necə ki biz deyirik: “Öz xalqı İsraeli sevgi ilə seçən”. Yəni Yaradan Öz xalqı İsraeli seçir. Və sual: İsrael nədir? İnancı qəbul edən “İsrael” adlanır, və bütün hazırlıq — “İsrael” olmaq üçün zəhmətdir.