Barux Şalom Alevi Aşlaq (Rabaş)
Budur Nuhun törəmələri
Məqalə 4, 1985
Barux Şalom Alevi Aşlaq (Rabaş)
Budur Nuhun törəmələri
Məqalə 4, 1985
«Budur Nuhun törəmələri: Nuh – saleh bir kişi – öz nəsillərində ən kamil idi; Nuh Qüdrətlilə gəzirdi».
Raşi belə izah edir: «Bu, bizə öyrədir ki, salehlərin başlıca törəmələri – yaxşı əməllərdir». Raşi «Budur Nuhun törəmələri» ifadəsinin niyə deyildiyini açıqlayır: gərək onun oğullarının, yəni Şem, Xam və Yefetin adları çəkiləydi. Bəs niyə deyilir: «Budur Nuhun törəmələri: Nuh, saleh kişi»? O, bunu belə izah edir: çünki salehlərin başlıca törəmələri – yaxşı əməllərdir.
«Öz nəsillərində» – müəllimlərimizdən bəziləri bunu mədh kimi yozurlar: bir o qədər çox ki, əgər o, salehlərin nəslində yaşasaydı, daha da böyük saleh olardı. Bəziləri isə bunu qınaq kimi yozurlar: əgər o, İbrahimın nəslində yaşasaydı, onu heç nə saymazdılar».
«Nuh Qüdrətlilə gəzirdi». Raşi belə izah edir: «İbrahim haqqında isə deyilib: “Onun Hüzurunda gəzdim”. Nuh dayaq üçün köməyə möhtac idi, İbrahim isə möhkəmlənib öz salehliyində müstəqil gəzirdi»2.
Yuxarıda deyilənləri iş baxımından aydınlaşdırmaq üçün bilmək lazımdır ki, «ata» və «oğul», «atlar» və «törəmələr» – səbəb və nəticə anlayışıdır. Axı dünya belə qurulub ki, insan hər hansı bir əməl edəndə, bu əməl mütləq hansısa bir obyekt və ya hadisə «doğurur». Məsələn, insan hər hansı zavodda işləməyə gedirsə, o istəyir ki, onun əməlləri sayəsində «doğulan» maaşla özünü təmin etsin. Belə çıxır ki, «ata» – zəhmət, «törəmə» – qazancdır. Yaxud insan hər hansı elmi öyrənəndə, bunun vasitəsilə müdriklik adı və s. qazanmaq istəyir; yəni insan nə edirsə, bütün bunlar yalnız öz əməllərinin törəmələrini görmək üçündür.
Odur ki, insan Tövrat və ehkamlarla məşğul olanda, o, şübhəsiz, öz əməllərindən hansısa bir «törəmənin» baş verməsini arzulayır.
Zoar kitabında deyilənə görə: «Qorxu üç növə bölünür. Onlardan ikisinin münasib kökü yoxdur. Və [yalnız] üçüncüsü qorxunun köküdür. Elə insan var ki, oğullarının yaşaması və ölməməsi üçün, yaxud pul cəzasından qorxduğu üçün Yaradandan qorxur. Buna görə də o, daim Ondan qorxur. Deməli, onun Yaradan qarşısında hiss etdiyi qorxu onun üçün kök deyil, çünki kök – şəxsi mənfəətdir, qorxu isə onun törəməsidir. Bir də elə insan olur ki, gələcək dünyanın cəzasından və Gehinomun cəzasından qorxduğu üçün Yaradandan qorxur. Bu iki qorxu – yəni bu dünyanın cəzası qorxusu və gələcək dünyanın cəzası qorxusu – qorxunun əsası və kökü deyil». «Əsas olan qorxu – odur ki, insan ravvinndən Onun böyük və hər şeyə hökm edən olduğuna görə qorxsun; O, bütün aləmlərin əsası və köküdür və Onun qarşısında hər şey heç sayılır».
Beləliklə, deyilənlərə görə aydın olur ki, «ata» adlanan işdən – insan çalışdıqda – o, öz işinin törəmələrini, yəni əməl meyvələrini görmək istəyir.
Burada üç növ «törəməni» fərqləndirmək gərəkdir.
1.Bu dünyada mükafat, yəni oğullarının yaşaması və qazancında uğurlu olması və s.
2.Gələcək dünyada mükafat.
3.«O böyükdür və hər şeyə hökm edir»5. Bu o deməkdir ki, onun ümid etdiyi bütün «törəmələr» yalnız Yaradanı məmnun etməyə qadir olmaqdan ibarətdir.
Deyilənlərdən belə nəticə çıxır ki, «yaxşı əməllər» adlanan törəmələr var. Burada «yaxşı» – Yaradanı məmnun etmək, yəni vermək deməkdir; deyildiyi kimi: «Qəlbim yaxşılıqdan danışır. Deyirəm: əməllərim – padşaha», yəni o, etdiyi bütün əməllərin Yaradan üçün olmasını istəyir. Bu da «yaxşı əməllər» adlanır. Öz şəxsi mənfəəti üçün isə heç bir mükafat istəmir; onun ümid etdiyi bütün mükafat – yalnız budur ki, ona Yaradanı heç bir əməyi üçün əvəz almadan məmnun edə biləcək əməlləri yerinə yetirmək qabiliyyəti verilsin. Yəni onun mükafatı – ona bu hədiyyənin verilməsi, yalnız Yaradan naminə, şəxsi mənfəət niyyəti qarışmadan əməlləri icra etmək qabiliyyətinə nail olmasıdır. O, Tövrat və ehkamlarla buna görə məşğul olur. Və belə «yaxşı əməllər» barəsində o, öz səyləri ilə bunlara çatacağını gözləyir; bu haqda müdriklər demişlər: «Mən şər başlanğıcı yaratdım və ona qarşı Tövrat verdim».
Beləliklə çıxır ki, salehlərdə onların «törəmələri» yalnız yaxşı əməllərdir. Başqa sözlə, səbəbdən çıxan nəticə: burada səbəb – Tövrat və ehkamda səy; başqa insanlarda isə səbəbin nəticəsi bu dünyanın mükafatı və ya o dünyanın mükafatı olur. Salehlərdə isə onların səbəbdən çıxan nəticəsi – onlar üçün «ata» rolunu oynayan səbəbin doğurduqları – yalnız yaxşı əməllərdir. Çünki onların ümid etdikləri bütün mükafat – Yaradanı məmnun edə bilməkdir.
Və buna görə Raşi izah edir ki, «salehlərin başlıca törəmələri – yaxşı əməllərdir». Yəni onların bütün əməlləri Yaradanı məmnun etmək üçün olacaq. Lakin anlamaq lazımdır ki, Raşi «salehlərin başlıca törəmələri» deyəndə nəyi nəzərdə tutur. Bəs onlar üçün ikinci dərəcəli olan, əsas sayılmayan nədir?
Məlumdur ki, əməl var, bir də anlama və bilik var. Başqa sözlə, zehn daxilində «anlama və bilik» deyilən şey odur ki, bədən də Tövrat və ehkamlarla məşğul olmağa razıdır; çünki insan «lişma» dərəcəsinə çatdıqdan sonra Tövrat və ehkamda gizli olan həyat işığına layiq olur. Və deyildiyi kimi: «Onlar qızıldan, saf qızıldan da arzuolunandır, pətəkdən axan baldan da şirindir». Bu, «anlama» xüsusiyyəti adlanır – bədən də anlayır ki, Yaradanın işçisi olmaq sərfəlidir.
Və ravvin Meir deyir: «Kim Tövrat ilə lişmada məşğul olsa, çox şeyə layiq olar; və bundan başqa, bütün dünya onun üçün sərfəli olar, … və ona Tövratnın sirləri açılar».
Lišma ilə əldə edilən bu şeylərin hamısı salehlərdə «başlıca» sayılmır; yəni onların Tövrat və ehkamda işdəki niyyəti bu deyildi. Onlar üçün başlıca olan – «yaxşı əməllərdir», yəni Yaradanı məmnun etmək. Bunun üçün onlar «bilikdən yuxarı əməl» səviyyəsinə gəlməyə can atırdılar. Onların niyyəti «anlama və bilik» törəmələrini əldə etmək deyildi; bütün niyyətləri yalnız «əməl»də idi. Buna görə Raşi belə izah edir: «Bu, bizə öyrədir ki, salehlərin başlıca törəmələri – yaxşı əməllərdir».
Yuxarıda deyilənlərə əsasən Raşi-nin «Öz nəsillərində» şərhini də izah etmək olar. «Müəllimlərimizdən bəziləri bunu mədh kimi yozurlar: bir o qədər çox ki, əgər o, salehlərin nəslində yaşasaydı, daha da böyük saleh olardı. Bəziləri isə bunu qınaq kimi yozurlar: əgər o, İbrahimın nəslində yaşasaydı, onu heç nə saymazdılar».
«Öz nəsillərində» – iki nəsli deməkdir, çünki ən kiçik çoxluq – ikidir. Lakin işdə hər bir hal «nəsil» adlanır. Və bu, «Nəsildən-nəsilə əməllərini tərifləyəcəklər» cümləsi ilə ifadə olunur; bu o deməkdir ki, insan günahkarların nəslində olsa belə – yəni insan elə bir haldadır ki, onda günahkarların düşüncələri və istəkləri var – o zaman insan günahkarların iddialarını dəf etmək üçün böyük səylər göstərməlidir; məlum olduğu kimi, onlar onun zehnini və şüurunu «kim?» və «nə?» sualları ilə deşirlər. O zaman onları dəf etməyə başqa məsləhət yoxdur – yalnız bilikdən yuxarı iman qüvvəsi ilə; yəni o, günahkarların iddialarını bilik daxilində cavablarla deyil, ancaq bilikdən yuxarı iman qüvvəsi ilə məğlub etməyə qadirdir.
Bu, «bədən»siz əməl xüsusiyyəti adlanır, yəni zehn olmadan. Və bu, «Bir ehkamı yerinə yetirən xoşbəxtdir, çünki o, özünü və bütün dünyanı məzənnə kasasını xeyir tərəfə əydi» xüsusiyyəti adlanır; çünki günahkarın iddialarını yalnız «əməl» xüsusiyyəti ilə məğlub etmək olar, ağıl və məntiqlə yox.
Bu baxımdan «Nuhun nəsli» deyiləndə, bu, «günahkarların nəsli» kimi başa düşülə bilər. Bunu mədh kimi yozmaq olar – çünki o zaman onun işi ən ağırdır. Qınaq kimi də yozmaq olar – çünki axırda o, günahkarların nəslindədir; yəni onun zehnində və ürəyində Yaradanın işçisinə yaraşmayan, belə «günahkarlar»a məxsus yad düşüncələr var.
Eləcə də demək lazımdır ki, «İbrahimın nəslində» – yəni salehlərin nəslində – olanda, yəni onda salehlərin yaxşı düşüncələri olanda – onun zehnində və qəlbində yalnız bir arzu olur: Yaradanı məmnun etmək; günahkarların düşüncəsi və arzusu isə onun zehnində də, ürəyində də bir dəfə belə qalxmır. Belə bir insan «salehlərin nəslində»dir.
Bəziləri bunu mədh kimi yozur – ki, əgər belə salehlər halında Nuh olsaydı, yəni o, günahkarların nəslində olduğu dəfetmə qüvvələrini buradakı vəziyyətlə, yəni bu gün Tövrat ləzzətini və şirinliyini hiss etdiyi hal ilə müqayisə etsəydi – heç şübhə yoxdur ki, «Nuh nəsli» adlanan günahkarlar nəsli zamanı – yəni o vaxt – heç nə sayılmazdı; çünki o vaxt o, salehlərin nəslində hiss etdiyi xeyir və ləzzəti hələ duymurdu.
Lakin iş baxımından o vaxt – günahkarların nəslində olduğu vaxt – işin yeridir. Belə çıxır ki, Nuhun nəsli daha önəmlidir; çünki burada onun görəsi işi var, axı salehlərin başlıca törəmələri – yaxşı əməllərdir.
«Nuh Qüdrətlilə gəzirdi»1. Raşi belə izah edir: «İbrahim barəsində isə deyilir: “Onun Hüzurunda gəzdim”. Nuh dayaq üçün köməyə möhtac idi, İbrahim isə möhkəmlənib öz salehliyində gəzirdi»2. Axı insanda iki növ qüvvə var: «alıcı kelim» və «verici kelim». verici kelim – Yaradan tərəfə aiddir, çünki Yaradan vericidir. Alıcı kelim isə yaradılana aiddir, çünki o, alandır.
Alıcı kelim – alana aid olanlar – verici kelimdən qabaqda yerləşir. Kabala dilində verici kelim Keter, Xoxma və Binanın QAR-ı adlanır. Onların altında isə alıcı kelim yerləşir: Binanın ZAT-ı, Zeir Anpin və Malxut.
Buna görə belə çıxır ki, verici kelim «Nuh Qüdrətlilə gəzirdi»1 sözləri ilə adlanır; yəni verici kelim yerində – müqəddəslikdə, yəni Yaradan tərəfə aid olan verici kelimdə – gəzib-getməyə qadir idi. Bu da verici kelimdir. Və bu, «Nuh dayaq üçün köməyə möhtac idi»2 adlanır; çünki verici kelimi Yuxarı verir və bu, «Nuh dayaq üçün köməyə möhtac idi»2 adlanır.
Başqa sözlə, Yuxarı onu işə oyadır; bu, «yuxarıdan oyanış» adlanır. TES-də deyildiyi kimi: «Lakin əvvəlcə, birinci dəfə MAN ZON vasitəsilə deyil, A“B”İ-ya qalxdı, və o MAN-dan ZON xüsusiyyəti meydana gəldi. Və ZON möhkəmləndikdən sonra, ikinci dəfə MAN-ı onlar qaldırdılar». Və o, verici kelimə yuxarıdan oyanış sayəsində layiq olduqdan sonra – buna «Nuh dayaq üçün köməyə möhtac idi»2 deyilir və bu, Yuxarıdan gəlir – bu, Nuhun dərəcəsi idi.
Eyni zamanda İbrahim özünün dəstəklənməsi üçün köməyə möhtac deyildi. Raşi bunu «Onun Hüzurunda gəzdim»3 sözlərindən çıxarır; bu o deməkdir ki, o, verici kelimdən əvvəl olan alıcı kelimlə gəzirdi. Çünki verici kelim yuxarıdadır – Keter, Xoxma və Binanın QAR-ı. Onların altında isə alıcı kelim yerləşir – Binanın ZAT-ı və ZON.
Və İbrahim «qarşısında» – yəni Yaradan tərəfə aid olan verici kelimdən «əvvəl» – olan kelimlə gəzib, işlədiyi üçün – alıcı kelim isə bizdə, yəni aşağıda sayılır – bu kelimdən istifadə «aşağıdan oyanış» adlanır və onları aşağıya aid edirlər.
Bu mənada İbrahim dəstək üçün köməyə möhtac deyildi; çünki o, alıcı kelimlə gəzirdi. Və o, bu kelimlə Yaradanın xidmətini görürdü. Halbuki deyilib: «Nuh Qüdrətlilə gəzirdi»1, yəni Qüdrətliyə aid edilən kelimlə – verici kelimlə; bunlar Yaradanın kelimidir. Və bu kelimləri Yaradan verir, yuxarıda deyildiyi kimi.