Barux Şalom Ha-Levi Aşlaq (Rabaş)/Məqalələr

Tövratı almağa hazırlıq nədir – 2

Məqalə 29, 1989-cu il

Müdriklər Tövratın bəxş edilməsi zamanı hazırlıq dövrü haqqında demişlər ki, bu, (kahinlərin) səltənəti, məhdudiyyət və imtina əmri sayılır. Və bu, bütün cəmiyyətə aid idi. Tövrat və əmrləri ümumi şəkildə yerinə yetirən insanlar var, yəni yalnız əməl xüsusiyyətində, Yaradanın bizə Tövrat və əmrlərə riayət etməyi əmr etdiyinə yönəlmiş hərəkətlərdə və Ona qulaq asdığımıza görə O, səylərimizə görə bizi mükafatlandıracaq. Axı biz bunun naminə bədənimizin arzuladığı bir çox şeylərdən imtina edirik. Və bədənimizin və onun tələblərinin sözünə baxmamaq, əksinə Yaradanın səsini və Onun bizdən nə tələb etdiyini eşitməyə çalışmaq bizə çoxlu səylərlə başa gəlir. Deməli, biz öz istəyimizi Yaradanın istəyi qarşısında ləğv edirik. Və bunun üçün O, bu dünyada və gələcək dünyada bizə mükafat verəcək, necə ki deyilib: «Bu dünyada xoşbəxtsən və gələcək dünyada sənə yaxşıdır». Cəmiyyətin işi budur.

Lakin fərdi iş də mövcuddur. Bu, Tövrat və əmrləri fərdi şəkildə yerinə yetirmək istədikdə olur. Yəni onda cəmiyyətin nə etməsi vacib deyil, insan isə bilmək istəyir ki, Yaradan bizə nə üçün Tövrat və əmrləri yerinə yetirməyi əmr edib. Məgər O, bunda bir çatışmazlıq və ehtiyac hiss edir ki, kimsə Ona yaxşılıq etsin və Onun Tövrat və əmrlərinə riayət etsin... Yoxsa, bəlkə də, Onun verdiyi Tövrat və əmrlər məhz bizim xeyrimiz üçündür. Onda insanlar düşünməyə və diqqət yetirməyə başlayırlar ki, Tövrat və əmrləri yerinə yetirməklə məxluqlar hansı xeyri əldə edə bilərlər. Başqa sözlə, riayət etmədikdə nə itirirlər və Yaradanın vəsiyyət etdiyini yerinə yetirdikdə nə qazanırlar.

Və bu, müdriklərin dediyinə uyğundur: «Yüngül əmri pozmaqdan da, ağır əmri pozmaqdan da çəkin, çünki əmrlərin mükafatını bilmirsən. Və əmrin pozulmasından olan ziyanı onun mükafatı ilə, günahın mükafatını (yəni günahdan aldığın həzzi) isə ondan doğan ziyanla müqayisə et». Buna görə də, Tövrat və əmrlərə riayət etməyin faydasını hesablamağa başlayanda və kimin nə qazandığını görəndə, müdriklərin dediyini görürlər (Avotun birinci fəslində): «Ağalarına mükafat almaq üçün deyil, xidmət edən qullar kimi olun və göylərdən qorxu üzərinizdə olsun!»

Buradan belə çıxır ki, mükafat naminə işləmək lazım deyil və bu ona görədir ki, Tövrat və əmrlərə riayət etmək Yaradan üçün deyil, Ona isə Onun üçün işləməyə ehtiyac yoxdur. Çünki əgər belə olsaydı və O, bizim işimizə möhtac olsaydı, yəqin ki, bizə bunun üçün ödəniş edərdi. Necə ki, biz bu dünyada kiminsə yanında işləyirik, o isə işçiyə ehtiyac duyur və təbii ki, buna görə pul ödəyir, dünyada qəbul olunmuş qayda belədir. Lakin müdriklər demişlər ki, mükafat üçün işləmək lazım deyil, yəni bu iş – bizim üçündür, bizim xeyrimizədir.

Əgər belədirsə, demək olar ki, kimsə öz xeyri üçün hansısa işi görürsə və ona bu iş lazımdırsa, onda kimsə ona iş planı verməlidir ki, insan onu necə yerinə yetirəcəyini bilsin, bundan bütöv bir şey alınsın və o, bundan zövq alsın. Demək olar ki, insana iş planını verən elə həmin adam ona bu iş üçün pul ödəməlidir. Lakin biz görürük ki, bizim dünyada vəziyyət başqa cürdür – insan iş planına görə və bizə bu işi verdiklərinə görə özü ödəniş etməlidir, nəinki planı verən adam hələ üstəlik bu plan üzrə işləyəcək adama pul ödəsin.

Bu, belədir: əgər insan ev tikmək istəyirsə, o, planı çəkən mühəndisə gedir. Bəs kim kimə ödəməlidir? Mühəndis planı alan insana, yoxsa insan mühəndisə ona plan yaratdığına və indi o plana əsasən ev tikə bildiyinə görə ödəyir? Əlbəttə, insan mühəndisə ödəyir.

Deyilənlərdən aydındır ki, Yaradan bizə Tövrat və əmrləri ona görə verib ki, biz özümüzü islah edək və özümüzdə müqəddəslik yaradaq. Deməli, iş planına görə kim ödəməlidir? Əlbəttə, biz. Çünki Tövrat və əmrlər olmadan, hansı ki, müqəddəs Məbədi qurmaq üçün bizim planımızdır, Məbədi qurmaq üçün heç bir real imkan olmazdı. Və bu, müdriklərin dediyinə uyğundur: «Əgər Mənim gündüz və gecə əhdimi və göyün, yerin qanunlarını təsbit etməsəydim». Bu o deməkdir ki, Tövrat və əmrlərsiz, yəni göyün və yerin qanunları olmadan, Məbədin qurulması həyata keçə bilməzdi və əgər dünya məhz Tövrata uyğun qurularsa, dünya mövcud ola bilər. Buradan başa düşmək olar ki, hətta bizdə Yaradanın bizə Tövrat və əmrlərin niyyətini verməsinə görə Ona ödəyəcək heç nə olmasa da, biz yalnız Ona təşəkkür edə və Onu tərifləyə bilərik. Lakin biz Tövrat və əmrlərin icrasına görə mükafat istəməməliyik və Onun bizə Tövrat və əmrlərə riayət etdiyimizə görə ödəməsini istəməməliyik, yəni Məbədimizi qurmaq üçün Onun planından istifadə etdiyimizə görə.

Bunu başa düşən insanlar «Yaradanın işində fərdi yolla gedənlər» adlanırlar. Onların Tövrat və əmrlərə baxışı cəmiyyətdən fərqlidir, çünki cəmiyyət hesab edir ki, Tövrat və əmrlərə riayət etdiklərinə görə Yaradan onlara ödəniş etməlidir, hansılar ki Yaradanın planıdır. Onlar hesab edirlər ki, Yaradan istəyir ki, onlar Onun onlara verdiyi plana əməl etsinlər. Və bu, Yaradanın xeyrinədir. Buna görə də O, Onun niyyətini yerinə yetirməkdə gördükləri işə görə onlara ödəniş etməlidir.

Və bu barədə müdriklər demişlər (Midraş Raba, fəsil 1:1): «Başqa bir izah: “amon” sözü “oman” – “usta” deməkdir. Tövrat deyir: “Mən Yaradanın ustalığının aləti idim”. Fani padşah saray tikəndə onu yalnız ustanın biliyinə görə tikir. Usta isə onu kitablardan və dəftərlərdən istifadə edərək tikir (yəni binaların müxtəlif rəsmləri olan kitablardan və onlara görə də usta sarayın necə tikiləcəyinə dair plan verir). Eləcə də Yaradan Tövrata baxdı və dünyanı yaratdı».

Və bunu ruhani işdə nə demək olduğunu anlamaq lazımdır. Yaradan Tövrata baxanda, hansı ki layihə idi və ona görə dünya yaradıldı, dünya necə yaradılmışdı? Məlumdur ki, yaradılışın məqsədi məxluqları zövqləndirmək idi, yaradılışın səbəbi bu idi. Bu əsasda Yaradan məxluqlarda həzz almaq arzusu və meyli yaratdı. Və həzzlərsiz mövcud olmaq mümkün deyil.

Və gördüyümüz kimi, intihar edən adam bunu ona görə edir ki, indi haradansa həzz almaq imkanı görmür və bu «indiki hal» adlanır. Lakin gələcəkdə də heç bir zövq alma imkanı görmür. Dünya ona qaranlıq və ümidsiz görünür. Onda onun başqa çıxış yolu qalmır, yalnız həyatına son qoyur. Yəni o düşünür ki, beləliklə əzablardan qaçacaq. Buna görə də insanın daim həzz almaq istəməsi Yaradan tərəfindən qoyulub, çünki O, elə bir təbiət yaradıb ki, hər bir məxluq həzz almağa can atır. Və bilmək lazımdır ki, bizim «şər başlanğıc» adlandırdığımız hər şey, sadəcə «ehtirası təmin etmək üçün həzz alma arzusu» adlanan xüsusiyyətdir.

Lakin mahiyyət ondadır ki, özü üçün alma istəyi «şər başlanğıc» adlanır və o, dünyanın islahı üçün nəzərdə tutulub. Yəni məxluq Yaradandan alanda bu, xüsusiyyətlərin fərqliliyinə gətirir və bundan belə çıxır ki, insan özü üçün alarkən utanır. Beləliklə insan mərhəmət çörəyini yeməyə utanır. Deməli, insan bolluq və həzzləri alma qablarında alanda, bolluğu qəbul edərkən narahatlıq hiss edir. Buna görə də belə bir islah edilir ki, insan özü üçün alma qablarını ləğv etmədikcə, o, bərəkət və həzzləri ala bilmir. Buna görə də, ona bərəkət və həzz almağa mane olan hər şey – özü üçün alma arzusudur. Və buna görə də bu alma arzusu şər başlanğıc sayılır.

Lakin onu necə ləğv etmək olar? Necə ki deyilib: «Öz istəyini Onun istəyi qarşısında ləğv et». Və bunun üçün Tövrat verilib, necə ki müdriklər demişlər: «Yaradan dedi: “Mən şər başlanğıcı yaratdım və ona qarşı Tövratı ədviyyə kimi yaratdım”». Bu o deməkdir ki, Yaradan həzz almaq istəyini yaratdı, hansı ki yaradılışın təbiətidir, necə ki deyilib, yaradılış «yoxdan var olan» adlanır, yəni indi yeni bir şey yaradıldı – almaq istəyi. Yaradan dedi: «Mən Tövratı ədviyyə kimi yaratdım». Yəni islah «Mənbəyə qaytaran nur» olacaq.

Buna görə də, əgər Tövrat olmasaydı, dünya mövcud olmazdı. Çünki dünyanı islah etmək üçün nəzərdə tutulmuş gizlətmə və örtülmə səbəbindən, məxluqlar nur olmadan, qaranlıqda qalmalı olardılar. Və bu halda dünya mövcud olmazdı. Bununla da deyilən izah olunur ki, Yaradan Tövrata baxdı, halbuki Tövrat – proqramdır. Yəni bu proqrama görə dünya yaradıldı və mövcud oldu, necə deyilib: «Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı ona ədviyyə etdim».

Tövratın öyrənilməsi barədə müdriklər demişlər: «Tövrat sözlərini bütpərəstə ötürmək olmaz, necə deyilib: “O, bunu başqa xalqlar üçün etmədi və onlar qanunları bilmirlər”». Lakin ruhani işdə «bütpərəstlər və yadellilər» xüsusiyyətini anlamaq lazımdır. Bizim işimizdə öyrənirik ki, hər şey bir bütövdür, çünki Zoarda deyilib: «İnsan – kiçik aləmdir». Əgər belədirsə, onda bütpərəstlərin və yadellilərin mənası nədir? Və ruhani işdə İsrael nə deməkdir?

Biz artıq demişdik ki, «İsrael» o zaman adlanır ki, insan bütün hərəkətlərini özü üçün deyil, Yaradan naminə yönəltmək istəyir, bu da Yaşar-El deməkdir. Yəni bütün hərəkətlər «birbaşa Yaradanadır». «Bütpərəstlər və yadellilər» isə tam əksinə adlanır – bütün hərəkətlər şəxsi fayda naminə ediləndə, yəni insan iki hakimiyyət arzulayır. Bu o deməkdir ki, o, Yaradanın hakimiyyətindən gələn nemət və həzzləri öz şəxsi mülkiyyətinə almaq istəyir.

Yəni o istəyir ki, dünyada iki hakimiyyət qalsın – Yaradanın və özünün. Buna «bütpərəst» deyilir, yəni bütlərə xidmət edən. «İsrael» isə o deməkdir ki, o, Yaradanın xeyrinə işləyir. Buna görə o, «Yaradanın işçisi» adlanır, çünki bütün hərəkətləri səmalar naminədir. Əgər insan Yaradan naminə yox, şəxsi fayda üçün işləyirsə, bu o deməkdir ki, onun işi yad işdir (bütlər üçün), Yaradan üçün deyil.

Deməli, bütpərəstlər-yadellilər ilə İsrael arasındakı bütün fərq onların işinin xüsusiyyətindədir: «İsrael» səmalar naminə işləmək arzusudur, baxmayaraq ki, onlar şər başlanğıcın əsarətindədirlər və hələ onu ram edə bilmirlər. Yenə də, səmalar naminə iş yolunda getdiklərinə görə, artıq «İsrael» xüsusiyyəti adlanırlar, çünki bu dərəcəyə çatmaq istəyirlər.

Lakin insan «İsrael» xüsusiyyətində işləmək istəyəndə, hansı ki fərdi iş adlanır, insanda olan şər başlanğıc onun qarşısına çıxır. Yəni o, «İsrael» xüsusiyyətinə əməl etməyə qərar verənə qədər onun işi cəmiyyət xüsusiyyətində idi və etdiyi bütün hərəkətlərə baxaraq inanırdı ki, hər əməli üçün həm bu dünyada, həm də gələcək dünyada mükafat alacaq. Və ona yaxşı işlər görmək asan idi, çünki bu, onun «özü üçün almaq istəyi» adlanan şər başlanğıcına zidd deyildi.

Lakin indi o, öz hakimiyyətini ləğv edib dünyada yalnız bir hakimiyyət – Yaradanın hakimiyyətini saxlamaq üçün işləmək istəyəndə, özü üçün almaq istəyi buna qarşı çıxır. Onda günahkarın sualı yaranır: «Sizə bu iş nə üçündür?», yəni siz şəxsi fayda üçün işləmək istəmirsinizsə, bundan sizə nə olacaq? Buna isə heç bir cavab yoxdur və necə ki deyilib, «onun dişlərini kütləşdir». Buradan belə çıxır ki, insan şər başlanğıcın hakimiyyətindən çıxmaq üçün köməyə möhtacdır. Və Yaradanın dediyinə arxalanmaqdan başqa məsləhət yoxdur: «Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı ona ədviyyə kimi yaratdım». Deməli, indi həqiqətən Tövratın köməyinə ehtiyac duymaq vaxtıdır ki, o, onu şər başlanğıcın hakimiyyətindən çıxarsın.

Deyilənlərdən belə çıxır ki, insan özünü Tövratı qəbul etməyə hazırlamalıdır, necə ki deyilib, «Tövrata ehtiyac duyur», burada «ehtiyac» «kli» (qab) deməkdir. Çatışmazlıq olmadan doldurma mümkün deyil. Bu, elədir ki, insan yoldaşını axşam onun üçün hazırladığı süfrəyə dəvət edərək soruşur: «Sənin yanında yemək üçün necə hazırlaşım?». O isə əlbəttə belə cavab verəcək: «Bax,, yanıma gəlməzdən əvvəl evdə heç nə yemə, yoxsa mənim yanımda yeyə bilməzsən».

Tövratı almaq üçün insan özünü elə hazırlamalıdır ki, onda «kli» adlanan xisarôn olsun və Tövrat bu klini doldursun. Bu isə məhz o zaman baş verir ki, o, Yaradan naminə işləmək istəyir, lakin bədən buna qarşı çıxır və ona qışqırır: «Sizə bu iş nə üçündür». Lakin insan müdriklərin inamı ilə gedir, onlar deyirlər ki, yalnız Tövrat onu şər başlanğıcın hakimiyyətindən çıxara bilər. Bu isə yalnız «İsrael» xüsusiyyətində qalmaq istəyənlərə aiddir, yəni Yaşar-El (birbaşa Yaradan). Onlar görürlər ki, şər başlanğıc onları öz hakimiyyətindən buraxmır və onda Tövratı almağa ehtiyac yaranır ki, Tövratın nuru onları islah etsin.

Deyilənlərdən başa düşəcəyik ki, müdriklər niyə demişlər ki: «Tövrat sözlərini bütpərəstə ötürmək olmaz: “O, bunu başqa xalqlar üçün etmədi və onlar qanunları bilmirlər”». Çünki onların Tövrata ehtiyacı yoxdur. Bütlərə, yəni şəxsi faydaya sitayiş edən Tövratsız da yaşaya bilər, onun köməyinə ehtiyac duymur. Yalnız Yaradan naminə işləmək istəyən İsrael Tövratın nuruna möhtacdır, çünki «Onda olan nur Mənbəyə qaytarır». Deməli, Tövratsız onun içində olan şəri məğlub etmək mümkün deyil. Bununla müdriklərin dediyi söz izah olunur: «Tövrat yalnız onun üçün yerinə yetirilir ki, o, onun naminə özünü öldürür». «Yerinə yetirilir» sözünü və onun mənasını anlamaq lazımdır. Bunu müdriklərin dediyinə görə izah etmək lazımdır, Yaradan dedi: «Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı ona ədviyyə kimi yaratdım». Yəni Tövrat ədviyyədir. Kimdə bu yerinə yetirilir? Axı deyilib: «Kli olmadan nur yoxdur, xisarôn olmadan doldurma yoxdur». Buna görə də müdriklər demişlər ki, özlərini öldürmək istəyənlər, yəni şəxsi fayda üçün almaq arzusunu öldürmək istəyənlər və hər şeyi səmalar naminə etmək istəyənlər görürlər ki, bunu özləri edə bilmirlər və onlara Yaradan dedi: «Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı ona ədviyyə kimi yaratdım».

Amma özünü ləğv etmək istəməyən və iki hakimiyyətin qalmasını istəyənlərdə – yəni insanın hakimiyyəti qalsın və Yaradan Onun əlində olan bütün nemət və həzzləri onlara versin və onları alanların hakimiyyətinə ötürsün – belə insanlarda Tövrat məskunlaşmır. Başqa sözlə, Tövrat onlar üçün ədviyyə olmur, çünki onlar islah olunmaq da istəmirlər. İstək və ehtiyac yoxdursa, hansı ki qabdır, nur da yoxdur.

Deyilənlərdən aydındır ki, ruhani iş baxımından niyə bütpərəstlərə və yadellilərə Tövrat öyrətmək olmaz. Yəni insan bütlər üçün işləyir, yəni şəxsi fayda naminə, çünki Tövrat onda şər başlanğıc üçün mövcuddur. Amma onu ləğv etmək istəyən, lakin bacarmayan haqqında deyilib: «Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı ona ədviyyə kimi yaratdım». Özü üçün işləmək istəyən, bütpərəstlər xüsusiyyətində olan Tövrata möhtac deyil. Və əgər o Tövrat öyrənsə, o, onda təyin olunduğu xüsusiyyətdə mövcud olmayacaq. Deməli, Tövratı almağa hazırlıq nədədir? Tövratın köməyinə ehtiyacda. Və bu, hər şeyi Yaradan naminə yönəltmək istəyi sayəsində baş verir. Və onda Tövratın köməyinə ehtiyac duyurlar.