Əməldə “İsrael sürgündədir – Şxina onlarla birlikdədir” nə deməkdir

Məqalə 5, 1988

Meqila traktatında deyilir: “Biz öyrəndik ki, ravvin Şimon bar Yoxay deyir: gəl və gör, İsrael Yaradan üçün nə qədər əzizdir, çünki haraya sürgün olsalar, Şxina onlarla birlikdədir… necə ki deyilib: ‘Və qaytaracaq – “ve-şav” sənin Yaradanın, sənin Rəbbin, sənin əsirlərini’. ‘Qaytaracaq’ – “ve-eşiv” deyilməyib, ‘qayıdacaq’ – “ve-şav” deyilib. Bu isə göstərir ki, Yaradan sürgündən onlarla birlikdə qayıdır”¹². Və bunu iş baxımından başa düşmək lazımdır:

1.Şxinanın da sürgündə olması faktı bizə işdə nə verir? Başqa sözlə, Şxinanın da sürgündə olmasının faydası nədir, necə ki deyilib: “İsrael Yaradan üçün əzizdir, çünki Şxina da sürgündədir”. Belə olan halda, bu, işimizə nə əlavə edir? Yəni Şxinanın da sürgündə olması bizə hansı islahı verir?

2.Müdriklərin dediyi “Şxinanın əzabı ondadır ki, o sürgündədir” ifadəsi nə deməkdir? Və müdriklər deyiblər: “İnsan Şxinanın əzabını hiss etməlidir”. Necə demək olar ki, yuxarıda əzab var və biz Yaradandan “Şxinanı küldən qaldırmağı” xahiş etməliyik, yəni biz Yaradandan onu küldən qaldırmasını istəməliyik?

3.İşdə nə deməkdir başa düşmək ki, Şxina toz içində yatır və özü qalxa bilmir, yalnız Yaradan onu qaldırmalıdır?

4.Onu qaldırmaq üçün biz dua etməliyik. Sanki bizim duamız olmadan Yaradan onu küldən çıxara bilməz.

Bütün bunları başa düşmək üçün əvvəlcə başa düşmək lazımdır ki, hansı xüsusiyyəti biz “Yaradan” adlandırırıq və hansı xüsusiyyəti “Şxina” adlandırırıq. Mənim atam və müəllimim “Zoar” kitabında yazılanlara sadə bir izah vermişdi: “Şoxen kimdir və Şxina kimdir?” – bunu bilmək lazımdır ki, yuxarı aləmlərdə çoxlu fərqlər görməyimiz yalnız alanların tərəfindəndir. Lakin Yaradan tərəfindən deyilib: “Mən, AVAYA, dəyişmədim”³. Buna görə bütün aləmlər iki kateqoriyaya bölünür:

1.Yaradan, yəni “Şoxen” (məskunlaşan). O, Nur adlanır və verən, əta edən və dirildən adlanır.

2.Yaradanın aşkar olduğu yer. Yəni Onun hiss edildiyi və qavranıldığı yer, formaca bənzərlik olan kli ölçüsünə görə. Bu düzəliş ixtisardan sonra baş vermişdir. Buna görə, onun dediyi kimi, Şoxenin aşkar olduğu yer “Şxina” adlanır. Beləliklə, bu iki ayrı yer deyil, bu nur və klidir: nur “Şoxen”, bu nurun daxil olduğu kli isə “Şxina” adlanır.

Və deyilənlərə görə, onun sözlərinə əsasən, qarşımızda duran bütün işi izah etmək lazımdır – bu, yaradılışın islahı baxımından yalnız kelimlərin islahıdir. Yəni ali xeyir nədir, Yaradanın istəyi nədir – yaratdıqlarını həzzləndirməkdir ki, kelim bu xeyiri almağa uyğun olsun və bu xeyir kənara getməsin. Bizim bütün işimiz yalnız budur və bundan artıq deyil.

Buna görə də belə çıxır ki, Şoxen aşkar olmaq istəyir, yəni xeyir və həzz varlıqlar üçün aşkarlanmalıdır. Yaradan tərəfindən isə biz yalnız verən və əta edən xüsusiyyətini Ona aid edirik, çünki yaradılışın məqsədi bu idi.

Lakin aşağıların tərəfindən, yəni xeyir və həzzin aşkar olunmalı olduğu kli tərəfində, onun istəyi kökünə formaca bənzəməkdir, yəni kök kimi verən olmaqdır – buna görə də o dedi ki, almaq xatirinə almaq istəmir. Və buna görə də ixtisar etdi.

Yalnız əta etmək xatirinə niyyət qurmaq imkanı yarandıqda, kli xeyir və həzzi qəbul edəcək. Bu isə yuxarı aləmlərdə baş verir, “ruhun kökləri” adlanan səviyyələrdə, yəni ruhlar da ali xeyiri yalnız bu şərtlərlə – “əta etmək xatirinə” qəbul edirlər. Bu isə gecikməyə səbəb olur, çünki aşağılar ali xeyiri qəbul etməyə hazır olmayana qədər xeyir və həzz açıla bilmir.

Və deyilənlərdən belə çıxır ki, Şoxenin aşkarlanmalı olduğu yer, əgər aşağılar bu yeri təmin etmirlərsə, çünki Şoxenin verəcəyi hədiyyə üçün niyyəti qura bilmirlər ki, almaq əta etmək xatirinə olsun – bu, “Şxinanın əzabı” adlanır. Başqa sözlə, Yaradan Öz istəyinə uyğun olaraq xeyir və həzzi verə bilmir, çünki Onun istəyi – yaratdıqlarını həzzləndirməkdir.

Belə çıxır ki, “Şxinanın əzabı” o zaman adlanır ki, Yaradanın əzabı var, çünki O, xeyir və həzzi aşkar edə bilmir, çünki varlıqlar qəbul etməyə uyğun yer təmin etmirlər. Çünki əgər O, onlara xeyir və həzz versə, hamısı Sitra Axraya gedər. Buna görə də belə çıxır ki, O, istədiyi kimi xeyir verə bilmir.

Buradan başa düşürük ki, insan Şxinanın əzabını hiss etməlidir. Və biz soruşmuşduq: niyə Yaradan onu Özü küldən qaldırmır, niyə Ona lazımdır ki, aşağılar öz əməllərində niyyət qursunlar, yəni etdikləri hər şey “Şxinanı küldən qaldırmaq” niyyəti ilə olsun?

Cavab ondadır ki, Yaradanın verdiyi hər şey xeyir və həzzdir və bu, Onun məqsədidir – yaratdıqlarını həzzləndirmək. Eyni zamanda “Şxinanı küldən qaldırmaq”, yəni Yaradanın ali xeyiri verə bilməsi və onun Sitra Axraya getməməsi yalnız o zaman mümkündür ki, aşağılar özləri üçün almaq istəməsinlər, yalnız əta etmək xatirinə almaq istəsinlər.

Bu isə insanın işinə aiddir, Yaradanın işinə yox. Yaradanın işi əta etməkdir. Amma verməmək Yaradanla bağlı deyil, varlıqlarla bağlıdır. Başqa sözlə, varlıqlar yalnız o şərtlə özləri üçün almaq istəmirlər ki, bu əta etmək xatirinə olsun. Və bu, müdriklərin dediyi kimidir: “Hər şey göylərin əlindədir, göylərdən qorxu istisna olmaqla”⁴.

Mənim atam və müəllimim belə izah edirdi: “Hər şeyi Yaradan verir” – yəni bütün yaxşı təsirləri Yaradan verir. “Göylərdən qorxu” isə – öz şəxsi faydası üçün almamaq – bunu yalnız insan edə bilər. Buna görə də insan özünü islah etməlidir ki, Yaradanın xeyir və həzzi verməsi üçün imkan olsun.

Beləliklə insanın Yaradan üçün işləməsində sual yaranır: bunun faydası nədir, yəni Yaradanın nəyə ehtiyacı var ki, biz Onun üçün işləməliyik və Yaradan insanın işindən nə alır? Yalnız bir şey demək olar – bu, Yaradanın xeyir və həzzi verə biləcəyi yerdir, hansı ki, yaradılış anında Onun istəyində var idi – yaratdıqlarını həzzləndirmək.

Buna görə də biz “Şxinanın əzabı” dedikdə, bu o deməkdir ki, Yaradan onlara xeyir və həzzi aşkar edə bilmir. Belə çıxır ki, sanki bir əzab var – O, yaratdıqlarını həzzləndirə bilmədiyi üçündür. Bu “Şxinanın əzabı” adlanır – yəni kelimlərə verə bilmədiyi üçün olan əzab, necə ki yuxarıda deyilib, kelimlər “Şxina” adlanır, çünki Şoxen orada məskunlaşır.

Və bütün əməllərimizi Şxinanın əzabına yönəltməyimizin səbəbi ondadır ki, biz formaca bənzərliyə gəlməliyik, yəni “əta etmək xatirinə, öz xeyri üçün almaq yox”. Və bir qayda var ki, insan məqsədsiz işləyə bilməz. Bu halda insan baxmalıdır ki, öz səyləri ilə nə əldə etmək istəyir. Yəni həyatda nəyi əldə etmək istəyir ki, bilsin: buna çatdıqda o, dünyada ən xoşbəxt insan olacaq.

Buna görə ona deyilir ki, bundan daha böyük və daha vacib heç nə yoxdur ki, o, öz almaq istəyini yox, Yaradanın istəyini yerinə yetirsin. Və onda insan bilməlidir ki, Padşahın sarayında nə çatışmır ki, o bu çatışmazlığı doldura bilsin. Yəni nə barədə demək olar ki, Yaradanın buna ehtiyacı var və bu olmadıqda O, sanki əzab çəkir. Əgər Ona bu verilsə, bu Onun üçün sevinc olar.

Buna cavab olaraq deyilir ki, insan Şxinanın əzabını hiss etməlidir, yuxarıda deyildiyi kimi, sanki Yaradanın əzabı var, çünki O, yaratdıqlara xeyir və həzz verə bilmir. Necə ki, Midraşdakı məsəldə deyilir: bu, içi hər cür nemətlə dolu sarayı olan, lakin qonaqları olmayan padşaha bənzəyir.

Bu məsəli başa düşmək üçün belə bir bənzətmə gətirmək olar: bir insan oğluna toy edir və bir zalda beş yüz porsiya yemək sifariş edir, amma hansısa səbəbdən heç kim gəlmir. O, böyük çətinliklə xupa üçün minyan⁵ toplayır. Onun hansı əzabı var ki, beş yüz porsiya yemək hazırdır, amma insanlar gəlməyib. Buna görə insan çalışmalıdır ki, Yaradanın verdiyi xeyir və həzzi qəbul etməklə Ona həzz çatdırmağa layiq olsun. Bu səviyyəyə çatan insan dünyada ən xoşbəxt insandır.

Amma əgər insan Tövratı və ehkamları yalnız ona xeyir versin deyə, öz almaq kli-sini doldurmaq üçün yerinə yetirirsə, belə insan ali xeyirdən uzaqdır. Çünki ali xeyir yalnız əta etmək kelimlərinə gələ bilər. Buna görə Tövratı və ehkamları yerinə yetirməsinin səbəbi bu olmalıdır ki, bunun sayəsində Yaradanı həzzləndirmək istəyənlər arasında olsun, yuxarıda verilən bənzətmədə olduğu kimi.

Lakin insan öz xeyri üçün almaq kli-si ilə doğulduğuna görə, bu təbiəti necə dəyişmək olar ki, o, özü haqqında heç düşünməsin? Bəs onda insanı nə ağrıdır? Onun əzabı yalnız Şxinanın əzabıdır, yəni yuxarıda deyildiyi kimi, sanki yuxarıda əzab var, çünki O, Öz istəyini yerinə yetirə bilmir.

Başqa sözlə, Yaradanın istəyi həzzləndirməkdir, lakin O, bunu həyata keçirə bilmir, çünki varlıqların onu qəbul edə biləcək uyğun kelimləri yoxdur. Və Tövrat və ehkamlar vasitəsilə insan bu uyğun kelimləri yarada bilər, necə ki, müdriklər demişlər: “Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı onun islahı üçün yaratdım”⁷. Bu səbəbdən insan bütün gücü ilə Tövratı və ehkamları yerinə yetirməyə çalışır, çünki bunun sayəsində o, eqoist sevgidən çıxacaq və əta etmək kelimlərinə layiq olacaq. Və onda o, Yaradanı həzzləndirməyə qadir olacaq, çünki O, Ondan gələn xeyir və həzzi qəbul edir.

Və buradan ikinci sualı başa düşəcəyik. Necə demək olar ki, yuxarıdan əzab və xisarən var? Cavab – çünki O, varlıqlara bütün xeyiri əta etmək istəyir, lakin varlıqlar forma fərqinə görə qəbul edə bilmirlər. Və O, Şoxenin aşkarlanmalı olduğu yerə, «Şxina» adlanan yerə verə bilmədiyinə görə, buna «Şxinanın əzabı» deyilir. «Əzab» o deməkdir ki, Şoxenin yerləşməsi üçün yer yoxdur. Burada «Şxina» – nurun aşkarlandığı kli adlanır.

Və deyiləndən üçüncü sualı da başa düşəcəyik: işdə «Şxina küldə yatır» nə deməkdir? Və Yaradanın elə olması lazımdır ki, yalnız varlıqlar onu küldən qaldıra bilsinlər, sanki O Özü bunu edə bilmir.

Və deyiləndən belə izah olunur: Şoxenin aşkar ola biləcəyi yer yalnız kli-də əta etmək naminə niyyət olduqda yaranır. Lakin özləri üçün almaq arzusu ilə doğulmuş varlıqlar üçün əta etmək yeri «kül dadı» adlanır, çünki bu, onların təbiətinə ziddir. Buna görə hər dəfə onlar əta etmək naminə bir şey etmək istədikdə, bunda küldadı hiss edirlər, çünki əta etmək təbiətə ziddir, yuxarıda deyildiyi kimi. Buna görə də varlıqlar bu yeri islah etmək üçün əməllər etməli və vasitələr tətbiq etməlidirlər ki, bu yer xeyir və həzzi qəbul etməyə qadir olsun.

Buna görə də, kelimlərin islahından danışdıqda, bu o deməkdir ki, aşağı olan özünü islah etməlidir ki, qəbul etməyə qadir olsun. Və bu, hər kəsin görməli olduğu qaydaya uyğundur ki, o, öz vəziyyətindədir və etməli olduğu əməlləri edə bilər. Buna görə də verənin etməli olduğu – verənə aiddir, alanın etməli olduğu isə – alana aiddir. Başqa sözlə, alan çalışmalıdır ki, onun uyğun kelimləri olsun, yəni klipot onun alacağını əlindən almasın. Yəni alan çalışmalıdır ki, qəbul zamanı əta etmək niyyətini qura bilsin, əks halda forma fərqinə görə yuxarı nur bu kelimlərə daxil ola bilməz. Buna görə aşağı olan əta etmək xüsusiyyətini qurmalıdır ki, yuxarı əta etməni qəbul edə bilsin.

Və deyiləndən indi belə başa düşəcəyik: müdriklərin dediyi «İsrael sürgündədir – Şxina onlarla birlikdədir» sözlərinin işdə qazancı nədir. Müdriklər demişlər: «İsrael, onlara əzab gəldikdə, təvazökar olur və dua edirlər… [amma dünya xalqları] onları ayaqlayır və Yaradanın adını xatırlamırlar»⁸.

Bunu iş baxımından izah etmək lazımdır. İş baxımından əzab – insanın eniş vəziyyətinə düşməsidir. Onun əzabı isə bundadır ki, Tövrat və ehkamlarda dad və həyat hiss etmir, və bütün dünya onun üçün sönük görünür və ruhu üçün heç bir təsəlli tapa bilmir.

Və o, keçmişə baxmağa başlayır, yəni bu aşağı vəziyyətə gəlməsinin səbəbi nədir və bu enişi nə ilə əlaqələndirə biləcəyini tapa bilmir. Və onun üçün daha da çətindir anlamaq ki, əta etmək işinə gəlməzdən əvvəl o, özünü xeyirlə dolu bir aləmdə hiss edirdi və müdriklərin dediyi: «Mümkün qədər ruhən təvazökar ol»⁹ sözlərini yerinə yetirmək onun üçün böyük iş idi.

İndi isə o görür ki, o, bütün dünyadan pisdir, çünki görür ki, hamı yaşayır və Tövrat və ehkamlarla məşğul olmaqdan həzz alır. Və onlar dua etdikdə, ağızlarından çıxan hər sözün yuxarıda iz buraxdığını hiss edirlər. Və onlar buna inandıqları üçün ki, yuxarıda iz buraxırlar, bu fakt aşağıda da iz buraxır. Başqa sözlə, hər kəs öz qəlbində hiss edir ki, bu gün o, dua etməklə və ya Tövratı öyrənməklə böyük bir iş görüb. Və beləliklə o, hər gün tədricən artır.

Eyni zamanda, o özü görür ki, o, bütün dünyadan pisdir, çünki bütün dünya onun üçün sönüb. Yəni dünyaya nur verən günəş ona nur vermir və o, dünyada mövcud olmağa haqq görmür. Və insan belə bir vəziyyətdə seçim qarşısında qalır.

Ya deməlidir ki, o, İsrael xüsusiyyətinə aiddir. Və o inanır ki, hər şey Yaradanın idarəsi altındadır. Yəni onun hazırkı vəziyyətini – bu enişi – ona Yaradan göndərib. Və onun aşağı vəziyyətdə olmasından doğan əzablar da Ondan gəlir. Başqa sözlə, şübhə yoxdur ki, Yaradan istəyir ki, o, səviyyədə yüksəlsin və elə bir vəziyyətdə qalmasın ki, bütün işi yalnız öz xeyri üçün olsun və bununla o, Yaradanla qovuşmadan ayrılmış olur.

Çünki Yaradan istəyir ki, insan öz həqiqi vəziyyətini görsün, nə qədər uzaqdır Yaradan naminə işdən. Buna görə də Yaradan ondan «lo lişma»da hiss etdiyi dadı aldı və o, həyatsız qaldı. Belə çıxır ki, Yaradan onun qayğısına qalır və onu müqəddəsliyə gətirmək istəyir.

Və buna görə indi o, Yaradanı köməyə çağırmalıdır. Çünki indi onun Yaradanın köməyinə ehtiyacı var. Əks halda görür ki, o, tamamilə məhv olub. Bu isə o deməkdir ki, indi o, kliyə və Yaradanın köməyinə ehtiyaca çatıb. Çünki indi görür ki, o, həqiqətən Yaradanla ayrıdır, çünki onda heç bir həyat yoxdur. Halbuki Yaradanla qovuşmuş olanda həyat var, necə ki deyilir: «Çünki həyat mənbəyi Səndədir»¹⁰.

Və indi o, həqiqətən ürəyin dərinliyindən dua edə bilər. Çünki həqiqi dua məhz ürəyin dərinliyindən olan duadır. Buna görə o, Yaradanı ona həqiqi vəziyyətini görmək imkanı verdiyi üçün şükür etməlidir. Və indi o görür ki, ona Yaradan lazımdır ki, ona lazım olan köməyi versin, necə ki müdriklər demişlər: «Təmizlənmək istəyənə kömək edirlər»¹¹. Və Zoar kitabı¹² soruşur: «Nə ilə kömək edirlər?» Və cavab verir: «Müqəddəs ruhla».

Belə olduqda, indi Yaradan ona imkan verib ki, o, müqəddəs ruh xüsusiyyətinə çata bilsin. Bu halda, o, eniş vəziyyətindən və bu vəziyyətdə hiss etdiyi əzablardan nə qədər xoşbəxt olmalıdır. Buna görə o deməlidir ki, o, eniş vəziyyətində deyil, əksinə, yüksəliş vəziyyətindədir.

Və buradan müdriklərin sözlərini izah etmək olar: «İsrael, onlara əzab gəldikdə, təvazökar olur və dua edir»⁸. Bu o deməkdir ki, onlar eniş vəziyyətinə düşəndə, öz həqiqi vəziyyətlərini görürlər, nə qədər alçaq vəziyyətdə olduqlarını dərk edirlər. Bu, onların təvazökar olması adlanır, çünki öz vəziyyətlərini görürlər, həyat mənbəyindən nə qədər uzaqlaşdıqlarını anlayırlar. Çünki Yaradanla qovuşmada olan canlıdır. Halbuki o yalnız əzab hiss edir və buna görə də ona aydındır ki, indi ürəyin dərinliyindən dua vaxtıdır. Necə deyildiyi kimi: «təvazökar olur və dua edir».

Lakin bunun əksini də demək olar və bu, «dünya xalqları» xüsusiyyətinə aiddir, «İsrael» xüsusiyyətinə yox. Yəni o inanmır ki, Yaradan ona bu vəziyyəti göndərib, o zaman ki, görür ki, eniş vəziyyətindədir və hiss edir ki, indi Tövrat və ehkamlarda heç bir dad yoxdur. Çünki o, əzab vəziyyətindədir və onda ümumiyyətlə həyatın dadı yoxdur və o indi «keçmiş [yaxşı əməllərinə] görə peşman olur»¹³, yəni əta etmək yolu ilə getməyə qərar verdiyinə görə peşmandır.

Başqa sözlə, o deyir ki, əta etmək işinə girməzdən əvvəl onun işdən həzzi var idi, Tövratla, dua ilə və ehkamların yerinə yetirilməsi ilə məşğul olanda. Çünki o zaman bilirdi ki, heç bir hesab aparmalı deyil. Və bütün qayğısı yalnız miqdarı artırmaq idi. Başqa sözlə, dua və Tövrata daha çox vaxt ayırmaq. Amma işin keyfiyyətinə diqqət yetirməyə və müqəddəs işi hansı məqsədlə etdiyini düşünməyə ehtiyacı yox idi. Və o, bütün cəmiyyətə arxalanırdı, çünki o zaman o heç düşünə bilmirdi ki, onu Tövrat və ehkamlarla məşğul olmağa vadar edən səbəb haqqında düşünmək lazımdır. Buna görə o həmişə özünü tam kamillikdə hiss edirdi.

Halbuki indi, o, Tövrat və ehkamları hansı səbəblə yerinə yetirmək istədiyini düşünməyə başladıqda, o, səma naminə işləmək istəyir, yəni əta etmək naminə, öz xeyri üçün almaq naminə yox, iş onun üçün daha çətinləşir və öz şər başlanğıcını dəf etmək ona daha ağır gəlir.

(Burdan oxunur)

Və o deyir ki, o yerdə ki, o, həqiqət yolu ilə getmək istəyir, məntiq göstərir ki, şər başlanğıc təvazökar olmalı və zəifləməlidir. Amma indi tam əksi baş verir, çünki müqəddəsliyə aid olan hər şeydə, o, əta etmək naminə işləmək istədikdə, şər başlanğıc ona qalib gəlir və onu dəf etmək ona çətin olur. Və o soruşur, ədalət haradadır. Və işin çoxluğuna görə, hər dəfə qalib gəlməli olduğu üçün, o, enişə gəlir.

Və onda o, «kəşfiyyatçıların iddiasına» gəlir və deyir ki, bu işdən bezib. Və o, döyüş meydanından qaçır, çünki iddia edir ki, irəli getmək əvəzinə geriyə gedir. Buna görə də o, «keçmiş [yaxşı əməllərinə] görə peşman olur»¹³, yuxarıda deyildiyi kimi, və bu yolu ki, niyyət üzərində işləmək lazımdır, dəyərsiz sayır və yalnız əməllərin kifayət etmədiyini, əsasın niyyət olduğunu qəbul etmir, necə ki deyilir: «niyyətlə az, niyyətsiz çoxdan yaxşıdır»¹⁴. Və o deyir ki, bu iş onun üçün deyil.

Və deyiləndən müdriklərin sözlərini izah etmək olar: amma dünya xalqları, onlara əzab gəldikdə, «onları ayaqlayır və Yaradanın adını xatırlamırlar»⁸. Bu o deməkdir ki, ona əzab gəldikdə, yəni o, eniş zamanı əzab hiss etdikdə, çünki Tövratda və işdə heç bir dad və həyat gücü hiss etmir və əzablar o qədər böyükdür ki, bütün dünya onun üçün sönür və o, döyüş meydanından qaçmaqdan başqa özünə heç bir çıxış yolu tapmır. Və bu, «onları ayaqlayırlar» adlanır.

Və bilmək lazımdır ki, bu qaçış yalnız bir səbəbdən irəli gəlir, necə ki deyilir: amma dünya xalqları «onları ayaqlayır və Yaradanın adını xatırlamırlar»⁸. Bu o deməkdir ki, eniş vəziyyətində, o, əzab hiss etdikdə, onlar «Yaradanın adını xatırlamırlar», yəni bunun Yaradan tərəfindən göndərildiyini anlamırlar. Ki, o, öz vəziyyətini tam aydınlıqla bilsin, nə dərəcədə səma naminə işləməyə qadirdir. Və hiss etsin ki, indi görür ki, Yaradanın köməyi olmadan öz xeyri üçün alma hakimiyyətindən çıxmaq mümkün deyil.

Və indi o, müdriklərin sözlərinə inanmaya bilməz ki, onlar demişlər: «İnsanın şər başlanğıcı hər gün ona qalib gəlir… və əgər Yaradan ona kömək etməsəydi, o buna tab gətirə bilməzdi»¹⁵. Çünki indi o görür ki, yuxarıdan köməyə ehtiyacı var. Və indi elə bir vaxtdır ki, o, ürəyin dərinliyindən dua qaldıra bilər. Yəni onun duası bütün ürəyi ilədir, çünki ürək anlayır ki, yuxarıdan kömək olmadan o məhv olub.

Və dua ki, ürəyin dərinliyindən olmalıdır – bunun nə olduğunu atam və müəllimim «Pri xaxam» kitabında izah edir: «İnsanın varlığında bundan daha xoşbəxt bir an yoxdur ki, o, öz güclərində ümidsiz olduğunu hiss edir, yəni artıq çalışıb və öz gücü daxilində mümkün olan hər şeyi edib, lakin sağalma yoxdur. Çünki o zaman o, Yaradanın köməyinə tam dua etməyə hazır olur. Çünki o, qəti əmindir ki, onun öz işi ona fayda gətirməyəcək, və nə qədər ki, o, öz işində müəyyən bir güc hiss edir, onun duası kamil deyil. Çünki şər başlanğıc tələsir ki, ona desin: əvvəlcə öz gücün daxilində olanı etməlisən, sonra isə Yaradanın xoşuna gələcəksən»¹⁶.

Və onun sözlərini izah etmək lazımdır: «Çünki şər başlanğıc  ona, əvvəlcə öz gücündə olanı etməlisən deməyə tələsir». Belə çıxır ki, ilk baxışda o, sanki saleh kimi danışır. Bəs niyə buna şər başlanğıcın sözləri deyilir?

Cavab – şər başlanğıc ona yaxşı şeylər deyir. Lakin bu gözəl sözlərin arxasında onun niyyəti nədir? O, istəyir ki, insanın Yaradana dua etməyə ehtiyacı olmasın, yəni hələ Yaradanı istəmək üçün vaxtının olduğunu düşünsün. Buna görə də, insan artıq öz gücü daxilində olanı etdikdə, şər başlanğıc artıq ona deyə bilməz ki, hələ dua etməyə vaxtı var. Çünki o zaman insan dərhal cavab verir: «Mənim artıq edəcək heç nəyim yoxdur, nə etsəm də mənə kömək etmədi». Buna görə də indi Yaradanı dua etmək üçün ən yaxşı vaxtdır.

Lakin insan artıq öz gücündə olanı etdikdə və şər başlanğıcın artıq ona deməyə sözü olmadıqda ki, hələ dua etməyə vaxtı var, çünki edəcək işi qalıb, çünki o artıq çoxdan hər şeyi edib- onda şər başlanğıcın başqa, daha pis sözləri yaranır və bunlar daha çox zəhər və ölüm dərmanı ilə dolu sözlərdir.

Yəni, necə deyildiyi kimi: «və Yaradanın adını xatırlamırlar»⁸. Başqa sözlə, o demir ki, Yaradan ona bu əzab vəziyyətini, eniş zamanı hiss etdiyi vəziyyəti göndərib. Bəs eniş zamanı o nə edir? Necə deyildiyi kimi: dünya xalqları eniş zamanı, əzab hiss etdikdə, «onları ayaqlayır»⁸. Yəni onlar döyüş meydanını tərk edir və əta etmək işindən qaçırlar.

Və buradan bizim verdiyimiz sualı başa düşəcəyik: «İsrael sürgündədir – Şxina onlarla birlikdədir» nə deməkdir? Necə ki, rav Şimon ben Yoxay demişdir: «Onlar haraya sürgün edilsələr, Şxina onlarla birlikdədir»¹. Bunun işdə faydası nədir ki, o deyir: «İsrael Yaradan üçün nə qədər əzizdir!»¹

Yuxarıda deyildiyi kimi izah etmək lazımdır ki, insan özünü sürgündə hiss etdikdə, yəni işdə sürgünün dadını hiss etdikdə və sürgündən qaçmaq istədikdə, bu o deməkdir ki, insan inanmalıdır ki, «onlar haraya sürgün edilsələr, Şxina onlarla birlikdədir». Başqa sözlə, bu sürgünün dadını ona hiss etdirən Şxinadır. «Onlarla birlikdə» o deməkdir ki, Şxina onlarla birləşibdir və – deyilməsi belə qorxuludur – onlar Şxinadan ayrılmış deyillər. Yəni demək lazımdır ki, bu eniş vəziyyətidir. Lakin əksinə, Şxina indi ona təkan verir ki, o müqəddəsliyin pillələri ilə yüksəlsin və o, eniş libaslarına bürünür.

Və insan bunu bildikdə və bunun belə olduğuna inandıqda, bu ona dəstək verəcək ki, o, döyüş meydanından qaçmasın və deməsin ki, əta etmək işi onun üçün deyil. Çünki o, daim yüksəliş və eniş vəziyyətlərində olduğunu görür və bu vəziyyətlərin sonunu görmür və ümidsizliyə düşür.

Halbuki əgər o, inam yolu ilə getsə və müdriklərin sözlərinə inansa, o, əksinə deməlidir. Əgər digər insanların iş qaydası düzgündürsə, yəni onlar özlərini kamil hiss edirlər, başqa sözlə, onlar görürlər ki, xoşbəxtlikdən onlar ehkamları yerinə yetirir, dua edir və Tövratı öyrənirlər, bəs onlara nə çatışmır? Yəni yuxarıdan onlara xüsusi qayğı yoxdur ki, hər addımda onlara deyilsin ki, onların iş yolu düzgündürmü, yoxsa yox.

Bu, koleldə¹⁷ oxuyan insanlara bənzəyir. Tutaq ki, koleldə yüz nəfər var. Və hansısa şəhərdə rav lazımdır. Və şəhər sakinləri kolelin direktoruna müraciət edir ki, onlara rav göndərsin. Və onda kolelin direktoru komissiya seçir ki, imtahan keçirsin və öyrənsin ki, şagirdlərdən kim rav olmağa qadirdir. Və qayda belədir ki, yüz şagirddən ən yaxşıları seçilir. Tutaq ki, beş nəfəri götürürlər və onları imtahan edirlər. İmtahanda onlara suallar verilir və onlar cavab verməlidirlər. Lakin bütün suallara cavab vermək məcburi deyil, əgər 90%-nə cavab versələr, bu artıq onların seçilməyə layiq olduğunu göstərir. Bəziləri isə 90%-dən az cavab verir. Demək olarmı ki, bu şagirdlər – hansı ki, götürülüb və onlara Tövratda və hikmətdə öz vəziyyətləri göstərilib – sadə insanlardır? Halbuki koleldəki 99 şagirdə, hansılara ki, öz vəziyyətlərini görmək üçün imtahan edilmədi, onların Tövrat və hikmətdə vəziyyəti qaydasındadır? Və onlar daha yüksək olduqları üçün onları imtahan etməyə ehtiyac yoxdur?

Eyni şəkildə burada da iş qaydasında belə bir qanun var. Məsələn, bu Yaradanın işçilərinin 99%-nə bənzəyir ki, onları imtahan etmirlər ki, onların vəziyyəti qaydasındadırmı yoxsa yox.. Başqa sözlə, onlara göstərilmir ki, onların Tövratda və işdə vəziyyəti necədir. Beləliklə, əgər onları imtahan etmirlərsə, hər kəs şübhəsiz ki, özü haqqında düşünür ki, o qaydasındadır.

Lakin o 5% ki, kamilliyə çatmağa qadirdirlər və Padşahın sarayına daxil ola bilərlər, məhz onları imtahana göndərirlər. Və bunlar elə insanlardır ki, yuxarıdan onlara Tövrat və ehkamlarda öz həqiqi vəziyyətləri göstərilir ki, nəyi düzəltmək lazım olduğunu bilsinlər. Burada düzəlişlər inam, dua və səydir.

Və bu, atam və müəllimimin ayə haqqında dediyi kimidir: «Xahiş edirəm, mənə Öz şöhrətini göstər»¹⁸, «və O dedi: budur, Mənim yanımda yer»¹⁹. Və o dedi ki, «Mənim yanımda» 'iti' (alef–tav–yud) – inam 'emuna', dua 'tfila', səy 'yegia' sözlərinin qısaltmasıdır. Başqa sözlə, bu islahlar vasitəsilə insan həqiqi islaha çata bilər.

Və deyiləndən biz görürük ki, Tövrat və ehkamlarda həqiqi yol nədir. Yol ondan ibarətdir ki, Yaradanla qovuşmağa çatmaq, yəni forma üzrə bənzərlik əldə etməkdir. Və bunun sayəsində biz «həyata» layiq oluruq, necə ki deyilir: «Çünki həyat mənbəyi Səndədir»²⁰. Və yüksəlişlər və enişlər buna hazır olanlara verilir, yəni onlar Padşahın sarayına daxil olmağa daha qabildirlər.

Və deyiləndən belə izah etməliyik: bizim verdiyimiz sual – bu bilik işdə bizə nə əlavə edir ki, Yaradan da İsrael kimi sürgündən qayıdacaq? Necə ki, müdriklər ayəni izah ediblər: «Və qaytaracaq 've-şav' sənin Yaradanın, sənin əsirlərini»¹. Və onlar demişlər: «“Qaytaracaq” 've-eşiv' deyil, “qayıdacaq” 've-şav' deyilib. Bu onu göstərir ki, Yaradan onlarla birlikdə sürgündən qayıdır»².

Lakin əvvəlcə başa düşmək lazımdır ki, Yaradan haqqında «sürgün» necə deyilə bilər. Axı «sürgün» o deməkdir ki, O, öz yerindən çıxıb, olduğu yeri tərk edib və başqa yerlərə getməyə məcbur olub və başqa padşahların hakimiyyəti altına düşüb. Və onun heç bir seçimi yoxdur və o, hansısa hökmdarın hakimiyyəti altındadırsa, onun hər istədiyini yerinə yetirməyə məcburdur. Amma biz inanmalıyıq ki, deyildiyi kimi: «Bütün yer Onun şöhrəti ilə doludur»²¹. Bu halda, Yaradan haqqında sürgündən necə danışmaq olar?

Bundan əlavə, başa düşmək lazımdır ki, biz kimə münasibətdə deyirik ki, Yaradan sürgündədir. Onun Özünə münasibətdə bunu demək olmaz, çünki biz Onun düşüncələrini bilmirik, necə ki, Zoar kitabında deyilir: «İnsan düşüncəsi Onu heç cür dərk edə bilməz»²². Və Yaradan haqqında dediyimiz hər şey «Sənin əməllərindən Səni tanıdıq»²³ prinsipindən irəli gəlir. Buna görə də deməliyik ki, Yaradan İsraelə münasibətdə sürgündədir. Başqa sözlə, İsrael xalqı görür ki, Yaradan başqa xalqların arasında sürgündədir. Buna görə də başa düşmək lazımdır ki, İsrael xalqına Onun sürgündə olması nə deməkdir.

Lakin əvvəlcə «sürgün» nədir, bunu başa düşmək lazımdır. Sonra anlayacağıq ki, sürgündə olan sürgünün dadını hiss edir. Və həmçinin bilməliyik ki, sürgünlə bağlı iki vəziyyəti ayırırıq.

1.Birincisi, İsrael xalqı müqəddəs torpaqda idi və onların Məbədi var idi. Və Navuxodonosor gəldi, Məbədi dağıtdı və İsraeli öz torpağından sürgün etdi, necə ki deyilir: «Şuşan şəhərində Mordexay adlı bir yəhudi var idi ki, o, Yerusəlimdən sürgün olunmuşdu»²⁴. Deməli, sürgün o deməkdir ki, onları xoşbəxtlik və sakitlik yerindən çıxarıb əzab çəkməyə və dolaşmağa göndərdilər ki, onların ruhi rahatlığı olmasın.

2.Biz Misir sürgünündən görürük ki, onlar hansısa sakit yerdən sürgün olunmamışdılar, əksinə, olduqları yerdə hiss etdilər ki, sürgündədirlər. Və gördülər ki, Misir padşahı Fironun qulluğundadırlar. Başqa sözlə, Misir padşahının onlardan tələb etdiyini yerinə yetirməmək üçün onların azad seçimi yox idi və o, onlardan nə tələb edirdisə, hamısını yerinə yetirməli idilər.

Buna görə də , Yaradanın Öz yerindən sürgün edildiyi nə deməkdir? Axı deyilib: «Bütün yer Onun şöhrəti ilə doludur»²¹. Bu halda, Yaradan haqqında necə demək olar ki, O, Öz yerindən başqa bir yerə sürgün edilib? İkinci mənaya görə isə, bu Misir sürgününə bənzəyir, o zaman ki, Misir padşahı Firon İsrael oğulları üzərində hökmranlıq edirdi və onlar bunu sürgün kimi hiss edirdilər. Bəs necə demək olar ki, Yaradan haqqında, qorxunc olsa da demək, kimsə Onun üzərində hökmranlıq edir ki, biz deyək Yaradan sürgündədir?

Lakin məsələ ondadır ki, şübhəsiz, Yaradanın sürgünü haqqında dediklərimiz yalnız varlıqlara münasibətdədir. Başqa sözlə, varlıqların dərkində sürgün və qurtuluş mövcuddur. Yəni bəzən onlar Yaradanı Öz sarayında oturan böyük padşah kimi dərk edirlər və serafimlər, heyvanlar və müqəddəs ofanimlər 'təkərlər' Onun ətrafında dayanırlar. Bəzən isə Onu belə dərk edirlər ki, Onun surəti sanki sarayından qovulmuş padşah kimidir və O, başqa bir padşahın hakimiyyəti altında əsirlikdədir. Və bu, Padşahın sürgündə olması hesab olunur.

Buradan belə izah etmək olar ki, İsrael xalqı İsrael torpağından çıxdı və Məbəd dağıdıldı. İş baxımından izah etmək lazımdır ki, İsrael xalqı bayıra çıxdı və onlar Tövrat və ehkamların dadını hiss etmirlər və onların ürəyi, müqəddəsliyin hiss edildiyi yer olan, «Məbəd» adlanan yer dağıdıldı.

Və «qoca və axmaq padşah» adlanan ikinci padşah onların ürəyini ələ keçirdi. Və bütün müqəddəs kelimləri oradan götürdü. Bu o deməkdir ki, onların ürəyində olan bütün müqəddəs düşüncələri oradan götürdü və Yaradanın sarayına büt qoydu. Yəni əvvəl orada müqəddəslik var idi, lakin o, bütün müqəddəs düşüncələri götürdü, hansı ki müqəddəslik göylər naminə olan düşüncələr adlanır. Və o, onların ürəyini fəth etdi və ürəklərinə yalnız şəxsi faydaya yönəlmiş düşüncələr yerləşdirdi və bu da o deməkdir ki, qoca və axmaq padşah Məbədi ələ keçirdi və İsraeli oradan sürgün etdi. Yəni İsrael xüsusiyyəti artıq onların daxilində, bədənində mövcud deyil.

Və bu, deyildiyi kimidir: «Ey Qüdrətli, başqa xalqlar Sənin payına gəldilər, müqəddəs sarayını murdarladılar, Yerusəlimi xarabazara çevirdilər»²⁵. Başqa sözlə, İsrael xüsusiyyəti onların ürəyindən çıxdı və onların yerinə başqa xalqlar gəldi.

Və buna əsasən, Yaradanın da onlarla birlikdə sürgün edildiyi izah olunur. Başqa sözlə, O, İsraelə münasibətdə Öz sarayından çıxmışdır, yəni onlar belə hiss edirlər ki, Onun əvvəl İsrael torpağından sürgün olunmazdan əvvəl hiss etdikləri əhəmiyyəti artıq yoxdur.

Bəs Yaradanın da onlarla birlikdə sürgün olunmasının faydası nədir? Bunu atam və müəllimimin müdriklərin sözləri haqqında dediyi kimi başa düşmək olar: «İnsan günah etməz, əgər ona axmaqlıq ruhu daxil olmasa»²⁶.

Və bu barədə sual verilir: nə üçün ona axmaqlıq ruhu daxil olur ki, günah etsin? Və o dedi: bunun səbəbi odur ki, belə bir qayda var: «Göz görür, ürək isə arzulayır»²⁷. Deməli, əgər o, pis bir şeyi görərsə – istər gözlə görməklə, istərsə də düşüncə ilə – o, mütləq şəhvətə gəlməlidir. Buna görə də, o, bunu gözlər baxımından qarşısını ala bilmədiyi üçün, çünki həm düşüncədə, həm də baxışda bu, heç bir hazırlıq olmadan gəlir, buna görə də bu hələ günah hesab olunmur. Lakin bundan günaha gəlirlər ki, bu da şəhvət adlanır.

Əgər insan gördüyü şeyə dərhal tövbə edərsə, əlbəttə ki, şəhvətə gəlməz və günah etməz. Halbuki əgər insan gördüyü şeyə dərhal tövbə etməzsə, o, mütləq günaha gəlməlidir ki, bu da şəhvət adlanır.

Və yuxarıdan belə bir islah edilmişdir ki, insan Padşahın şərəfini təhqir etməsin – o zaman ki, ondan hikmət ruhu alınır və ona axmaqlıq ruhu daxil edilir. Və biz görürük ki, aşağı məhkəmədə də ağılsız adama sağlam ağla malik olan insana verilən cəza verilmir. Belə çıxır ki, başqa xalqlar onun ürəyinə daxil olmuşdur və o, Tövrat və ehkamların dadını hiss etmir. Və hesab olunur ki, onun üçün Yaradan da sürgündədir. Çünki o zaman, bu vəziyyətdə, onda Yaradanla bağlı əvvəl düşüşə gəlməzdən öncə olduğu kimi inam yoxdur. Buna görə də nöqsan o qədər də böyük deyil.

 

Və daha bir izah var ki, İsrael xalqı sürgündə olduğu zaman Yaradan da onlarla birlikdə sürgündədir. O zaman ki, başqa xalqlar onların üzərində hökmranlıq edir, Yaradan da sürgündədir. Buna görə də biz Yaradan üçün dua edirik ki, O sürgündən çıxsın. Çünki biz özümüz üçün sevgi ilə dua etməkdən çəkinməliyik və hər şey Yaradan naminə olmalıdır. Buna görə də, o zaman ki, insan Yaradanı Onun xalqını sürgündən çıxarması üçün xahiş edir, belə çıxır ki, o, varlıqlar naminə xahiş edir, Yaradan naminə yox.

Buna görə də, biz inandıqda ki, Yaradan da sürgündədir, bunun sayəsində biz Yaradan naminə xahiş edirik. Yəni biz səmavi şöhrət üçün dua edirik. Və bu, Taxanunda²⁸ deyildiyi kimidir: «Bizə rəhm et, Yaradan… Niyə xalqlar deyir: “Onların Rəbbi haradadır?” Bizə mərhəmət göstər və gecikmə». Deməli, biz bildiyimizə görə ki, Yaradan da sürgündən əziyyət çəkir, bununla insana imkan verilir ki, Yaradan naminə dua etsin, öz şəxsi faydası üçün yox.

Lakin biz necə deyə bilərik ki, O da sürgündədir və xalqlar, guya, Onun üzərində hökmranlıq edir, necə ki, İsrael xalqı üzərində hökmranlıq edirlər? Cavab – yuxarıda deyildiyi kimi, çünki yaradılışın məqsədi Onun yaratdıqlarını həzzləndirməkdir və varlıqların almalı olduğu xeyir üçün belə bir islah edilmişdir ki, onlar niyyəti əta etmək naminə qursunlar. Buna görə də, İsrael xalqları arasında sürgündə olduqları zaman – bu o deməkdir ki, onlar özləri üçün alma hökmranlığı altındadırlar – onlar Tövrat və ehkamların daxilində bürünmüş xeyir və həzzi ala bilmirlər.

Buna görə də onlar müqəddəslikdə olan həyatın dadını hiss edə bilmirlər. Və dünya xalqları arasında sürgün onların üzərində olduğu üçün, aldıqları hər şeydə simanın gizlədilməsi dadını hiss edirlər. Və Yaradan dünyanın mövcud olmasını istədiyi üçün, O, müqəddəsliyə aid olmayan geyimlərə bürünməyə məcburdur, yəni O, dünyaya həyat qüvvəsini maddi libaslar vasitəsilə ötürür. Başqa sözlə, yalnız maddi şeylər vasitəsilə O, dünyaya həzz və həyat verir.

Başqa sözlə, dünya yalnız «qısqanclıq, həvəs və şöhrətpərəstlik» adlanan libaslarda həzz və ləzzət ala bilər. Yəni O, dünyanı klipa libasları vasitəsilə nurlandırır və canlandırır, hansı ki, onları Yaradandan ayıran libaslardır çünki bu həzzlər özünü sevmə kelimlərinə bürünmüş şəkildə gəlir.

Belə çıxır ki, Yaradan onların sürgün dövründə olmasından əziyyət çəkir. Yəni onlar dünya xalqlarının hökmranlığı altında olduqları zaman, Yaradan Özünü Öz oğullarından gizlətməyə məcburdur ki, onlar bilməsinlər ki, Tövrat və ehkamlarda sürgün dadını onlara verən Odur və bütün həyatı alma kelimlərində tapırlar. Yəni bu, belə bir islahdır ki, həzz alma kelimlərində olsun və onlar Tövrat və ehkamlarda dad hiss edə bilməsinlər. Yaradan bu islahı etmişdir ki, onlar müqəddəsliyə zərər verməsinlər və hər şey klipotlara getməsin. Yəni – onlar özləri üçün almaqda daha böyük dad hiss edib müqəddəslikdən daha da uzaqlaşmasınlar. Çünki harada həzz daha böyükdürsə, onlar alma kelimlərində daha çox möhkəmlənirlər və bu da onları müqəddəslikdən ayırır.

Buna görə də belə çıxır ki, insanın Yaradanın sürgündə olduğunu və Onun Özünü gizlətməli olduğunu bilməsi, və guya Onun sürgündə olması sayəsində, insan anlayır ki, dünyada heç bir klipa yoxdur və insan hər şeyi yalnız Yaradandan istəməlidir və başqa qüvvə yoxdur.