Və elə olacaq ki, sənin Qüdrətlin,Yaradanın sənə verdiyi torpağa girəcəksən
Məqalə 18, 1984

Belə ki, şərhçilər «Və elə olacaq ki, sənin Qüdrətlin,Yaradanın sənə verdiyi torpağa girəcəksən və o zaman, onu ələ keçirəcək və orada məskunlaşacaqsan»1 ayəsi barədə soruşublar. Onlar soruşublar: niyə «Yaradan, sənin Qüdrətlin, sənə verir» vurğulanır? Axı İsraEl xalqı onu müharibə gedişində fəth etdi. Və onlar izah etdilər ki, insan daxildə bilməlidir: bu yeri öz gücü və igidliyi sayəsində ələ keçirməyib, o, Yaradanın bəxşişidir. Və belə demişlər: «Yaradan, sənin Qüdrətlin, sənə irs olaraq verir», «qüvvəm və əlimin gücü deyil»2.

Yuxarıda deyilənləri əmələ münasibətdə anlamaq üçün bilmək lazımdır ki, «yer» — ‘erets’ adlanan «istək» — ‘ratzon’dur, yəni insanın qəlbində yerləşən istək «yer» adlanır. Və insanın «qəlb» adlanan bu yerində «dünyanın xalqları» var, həmçinin orada «İsraEl xalqı» da yaşayır. Lakin bilmək gərəkdir ki, onlar birlikdə orada yaşaya bilməzlər; İsraEl xalqı və dünyanın xalqları birlikdə hökmranlıq edə bilməz — ya orada dünyanın xalqlarının hakimiyyəti var, ya da İsraElin.

Və həqiqətən anlamaq lazımdır ki, onların bir yerdə ola bilməməsinin əsl səbəbi nədir. Məsələ bundadır ki, dünyanın yaradılışı Onun yaratdıqlarını həzzləndirmək istəyi sayəsində baş verdi. Və bu səbəbdən O, həzz almaq istəyini yaratdı, yəni məxluqlarda həmişə həzzlərin dalınca getmələri üçün xisaron xüsusiyyətini yaratdı. Axı görürük ki, öz istək və cəhdinin ölçüsündə, məhz o dərəcədə, məxluq həzzi hiss edir. Və bu — Yaradanın yaratdığı klidir. Və bu, məxluqlarda fərqləndirdiyimiz ilk xüsusiyyətdir. Əgər məxluqlarda bu istək yoxdursa, onlar hələ məxluq sayılmır. Belə çıxır ki, qəbul etmək istəyi olmayan heç bir xüsusiyyətdən danışmaq olmaz. Və bizim danışdığımız bütün yaradılış — həzz almaq üçün kli — bundadır.

Lakin «utanc çörəyi» adlandırılan xəcalət səbəbindən sıxılma (sıxışdırma) baş verdi. Yəni onlar alma naminə almaqla qəbul etməsinlər, ancaq vermə naminə niyyəti qura bildiyi təqdirdə [qəbul etsinlər]; bu isə «formada bənzərlik» xüsusiyyəti adlanır. Yəni əgər o, həzzləri Yaradanı məmnun etmək niyyəti ilə qəbul edə bilirsə, onda alır; əks halda almaq istəmir. Və bu, «İsraEl» xüsusiyyəti adlanır, yəni «düz–Yaradana» — ‘Yaşar-El’; yəni düşündüyü hər şey — hamısının Yaradana yönəlməsi üçündür və bu halda özü ümumiyyətlə nəzərə alınmır, çünki o, özü barədə əsla düşünmür, bütün fikirləri Yaradan haqqındadır.

Və bu, «İsraEl torpağı» adlanır. Yəni onda düz Yaradana istək var, yəni onda eqoist məhəbbət istəkləri yoxdur, yalnız [yaxınını sevmək] məhəbbətinə dair [istəklər] var. Özünə gəldikdə isə, yəni həyatdan həzz alması baxımından, onda belə meyllər yoxdur. Onun bütün meylləri Yaradana verməyə imkan verən vasitələrin olması üçündür. Və bədənini nə ilə qidalandırırsa, yalnız ona «vermə naminə» işləmək gücü versin deyə edir.

Bu, atı olan bir adama bənzəyir və o, atına yemək və su verir. Yəni atına verdiyi bütün yemək, su, sığınacaq ona məhəbbət hiss etdiyinə görə deyil, onunla işləmək məcburiyyətində olduğuna görədir. Buna görə atı məmnun etməklə düşündüyü hər şey məhəbbətdən deyil, sadəcə atı öz mənfəəti üçün istifadə etmək istədiyinə görədir və atın xeyri barədə ümumiyyətlə düşünmür; bu isə «İsraEl torpağı» adlanır. Yəni onun bütün fikirləri yalnız «yer»ə — hər şeyin düz–Yaradana ‘Yaşar–El’ olmasına yönəlmiş istəyə — həsr olunur.

Digər xalqların torpağı ilə isə başqa cürdür. Burada «yer» eqoist məhəbbət istəyidir ki, bu da «yerin xalqları» adlanır. Yəni onların bütün istəkləri yalnız «xalq»ın istəyinə yönəlib; burada nəzərdə tutulan isə Yaradanın istəyi deyil, «xalq»ın istəyidir — yəni «xalq» adlanan məxluqların istəyi. Halbuki bu xalqı yaradan Odur; həmçinin: «Yer üzünün bütün xalqları görəcəklər ki, Yaradanın adı sənin üzərində çağrılıb və səndən qorxacaqlar»3. Və həmçinin yazılıb: «İbrahim qalxdı və yerin xalqına, Het oğullarına dərin səcdə etdi»4. Yəni onlar «xalq» xüsusiyyətindən — eqoist məhəbbət xüsusiyyətindən — başqa heç nə bilmirlər və hiss etmirlər və yalnız bu, məxluqların xüsusiyyəti adlanır.

Eyni zamanda «İsraEl xalqı» öz mahiyyətini və şəxsiyyətini — yoxdan var edilmiş alma arzusunu — ləğv etmək istəyir. Və buna görə bayramların kiduşunda («müqəddəsləndirmə»də) deyirik: «Bizi bütün xalqların içindən seçən».

Və bu iki hakimiyyət birlikdə mövcud ola bilməz: ya vermək istəyi hökmranlıq edir, ya da almaq istəyi. Hər ikisi birlikdə mövcud ola bilməz, çünki hər biri o birinə ziddir və iki əkslik bir obyektdə yerləşə bilməz.

Və bunun nəticəsi şər başlanğıcı ilə müharibədir. Yəni insan öz-özü ilə vuruşmalıdır ki, bu istəklərin geyindiyi yer olan qəlbi ram etsin, almaq istəyinin hakimiyyətini qovsun və bütün hakimiyyəti Yaradana vermək istəyinə versin.

Və insan müqəddəs işi yerinə yetirməyə başlayanda, yəni bütün işini göylər naminə olsun deyə yönəltdikdə, bu iki istək arasında müharibələr başlayır. Və insan böyük səylər sayəsində üstünlüyə layiq olur və bu müharibədə qalib gəlir. Və onda onun qəlbinə Yaradana vermək istəyinin hakimiyyəti daxil olur. Və o zaman insan deyə bilər: «Qüvvəm və əlimin gücü mənə bu bütün sərvəti qazandırdı»2. Və yalnız öz işi sayəsində o, indi İsraEl torpağı adlandırılan qəlbi fəth etmişdir, çünki onun istəyi düz–Yaradana ‘Yaşar–El’dir.

Və bu barədə bizə ayə deyir: «Yaradan, sənin Qüdrətlin, sənə verdiyi torpağa girdiyin zaman»1. Yəni onu öz gücünlə fəth etdiyin deyil, «Yaradan, sənin Qüdrətlin, sənə verir». Yəni insan qəlbi fəth etmək üçün tələb olunan səyi göstərdikdən sonra—axı o, «dünya xalqları» ilə daim apardığı və qalib gəldiyi müharibələr vasitəsilə qəlbi, indi «İsraEl torpağı» adlananı, «xalqların torpağı» deyil—fəth etdi—buna baxmayaraq, gərək inansın ki, bu torpağı fəth edən o deyil, «Yaradan, sənin Qüdrətlin, sənə verir», «qüvvəm və əlimin gücü mənə bu bütün sərvəti qazandırdı»5 deyil.

Və buradan bu məsələdə aydın olmayanı başa düşmək lazımdır: axı Yaradan İbrahimə vəd etmişdi, necə ki, deyilmişdir: «Və Ona dedi: Mən səni Ur-Kasdimdən çıxaran Yaradanam ki, sənə bu torpağı mülk olaraq verdim»6.

Belə olduğu halda, niyə O, əvvəlcə bu torpağı dünya xalqlarına verdi ki, sonra İsraEl gəlib onlarla vuruşmalı olsun, onları öz torpaqlarından qovsun və bütün dünyanın iddiaları yaransın: nə üçün heç vaxt sizə məxsus olmayan torpağı ələ keçirdiniz? Və yalnız hərbi yolla etdiyiniz fəth sayəsində deyirsiniz ki, bu, sizin torpağınızdır.

Və hamı anlayır ki, şübhəsiz, daha yaxşı olardı ki, O, bu torpağı dünya xalqlarına verməsin. Çünki onda dünya xalqlarının yaşaya biləcəyi yerlərdə qıtlıq olmazdı. Axı bundan sonra başqa yeni ölkələr yaranırdı və Yaradan elə edə bilərdi ki, onlar bu məkanda məskunlaşmasınlar.

Amma belə olmadı; əvvəlcə burada yeddi xalq və eləcə də başqa krallar məskunlaşdılar və İsraEl xalqı onlarla vuruşmalı və onları qovmalı idi, dünyanın bütün xalqları isə İsraEl xalqına qəzəblənməli idi: «Siz quldurlarsınız, çünki yeddi xalqın torpağını ələ keçirdiniz». Bəs bütün bu çətinliklər nə üçündür, necə ki, Raşi müdriklərin izahını gətirir: «Niyə [Tövrat] “Başlanğıcda [yaratdı] ‘Bereşit’” sözü ilə başlayır? Çünki “Öz işlərinin gücünü Öz xalqına göstərdi ki, onlara tayfaların mülklərini versin”7. Çünki əgər dünyanın xalqları İsraElə desələr: “Siz yeddi xalqın torpaqlarını ələ keçirən quldurlarsınız”, onlar onlara deyəcəklər: “Bütün yer Yaradanındır. Onu O yaratdı və onu özünə xoş olan şəxsə verdi. Öz iradəsi ilə onlara verdi, Öz iradəsi ilə onlardan aldı və bizə verdi”»8.

Və buradan aydın olmur ki, niyə bu cür qaydaya ehtiyac var idi; yəni bizə verməzdən əvvəl, O əvvəlcə onu dünyanın xalqlarına verdi və yalnız onlar məskunlaşdıqdan sonra bizə dedi: «Gedin və onları bu torpaqdan çıxarın, çünki mən onu İbrahimə vəd etmişəm».

Yuxarıda deyilənlərin hamısını budaq və kök vasitəsilə izah etmək olar. Axı məlumdur ki, «yer» «Malxut» adlanır; o, məxluqların köküdür və «alma naminə almaq» adlanır və bu kökdür, yəni «Sonsuzluq Dünyası» adlanan ilk qəbul edəndir. Sonra isə islahatlar baş verdi; yəni almaq—özün üçün almaqdan çıxış edərək deyil, aşağıda olanın Yaradana vermək istəməsinə görə (almaq). Yəni o istəyir ki, özü üçün almaq istəyi onda ləğv olunsun, yəni ondan istifadə etməsin və bütün işi yalnız Yaradanı məmnun etmək üçün olsun.

Və yuxarıda deyilənlərdən belə çıxır ki, maddi dünyanın yaradılış qaydası da ruhaniyyətdə olan qaydaya uyğun olmalıdır; yəni əvvəlcə O, bu torpağı dünyanın xalqlarına verdi, sonra isə müqavimət və müharibələr vasitəsilə bu torpaqdan dünyanın xalqlarını qovmaq, İsraEl xalqının onu fəth etməsi və dünyanın xalqlarının yerinə sahib çıxması [gərəkdir].

Axı dünyanın xalqlarının kökü ixtisarın baş verdiyi orta nöqtədir. Yəni dünyaya çıxmış ilk xüsusiyyət əvvəlcə alma naminə almaq xüsusiyyəti olmalı idi; çünki əks halda, almamaq üçün özünü ixtisar etməsindən danışmaq olmaz; müqavimətdən yalnız onda danışmaq olar ki, onda almaq istəyi və cəhd olsun, o isə öz cəhdini dəf edib forma oxşarlığı istəsin.

Buna görə dünyanın xalqları əvvəlcə bu torpağı kök kimi almağa məcbur idilər; çünki almaq istəyi birinci çıxdı, axı o, yaradılışın mahiyyətidir. Sonra isə orada islahat aparmaqdan danışmaq mümkündür. Buna görə, dünyanın xalqları bu torpağı aldıqdan sonra İsraEl xalqı gəlib bu torpağı islah etdi ki, hər şey Yaradan naminə olsun. Və bu, «İsraEl torpağı» adlanır; necə ki, deyilmişdir: «Yaradan, sənin Qüdrətlin, daim onu tələb edən, Yaradan, sənin Qüdrətlinin gözlərinin ilin əvvəlindən ilin sonuna qədər üzərində olduğu torpaq»9.

Və deyilənləri anlamaq lazımdır ki, «İsraEl torpağı» belə adlanır: «…Yaradan, sənin Qüdrətlinin gözlərinin ilin əvvəlindən ilin sonuna qədər üzərində olduğu torpaq»9; bu o deməkdir ki, Yaradanın idarəetməsi onun üzərindədir, yəni məhz «İsraEl torpağı» üzərində. Məgər Yaradanın idarəetməsi bütün dünya üzərində deyilmi? Şair də deyir: «Yaradanın gözləri hər yeri dolaşır»10. Bəs necə deyə bilərik ki, yalnız İsraEl torpağı üzərində Yaradanın idarəetməsi var?

Və izah etmək lazımdır ki, «İsraEl torpağı» o «torpaq» deməkdir ki, artıq dünyanın xalqlarının hakimiyyətindən çıxmış və artıq «İsraEl»in ixtiyarına keçmişdir. Bu ayə bizə bunu demək və bizə bir nişan vermək istəyir ki, bilə bilək: görəsən, onlar İsraEl torpağındadırlar, yoxsa hələ də «xalqların torpağında»dırlar.

Və bunun nişanı belədir, necə ki, deyilmişdir: «Yaradan, sənin Qüdrətlin, daim tələb etdiyi torpaq»9. Bu ayə bizə «İsraEl torpağı»nın nə olduğunu bildirir. Və sonra deyir ki, biz bilməliyik: Yaradan onu daima tələb edir. Bəs Onun tələbi nədən ibarətdir? Yazı davam edir: «Yaradan, sənin Qüdrətlinin gözləri ilin əvvəlindən ilin sonuna qədər onun üzərindədir»9, çünki Yaradanın idarəetməsi «Yaradanın gözləri» adlanır. Buna görə, əgər insan zamanın əvvəlindən—«ilin əvvəlindən» adlanan—və «ilin sonuna» qədər, yəni Yaradanın idarəetməsini fasiləsiz gördüyünü görürsə, bu, «İsraEl torpağı» adlanır.

Eyni zamanda «xalqların torpağı» o vaxt adlanır ki, yalnız Yaradan bilir ki, O, bütün dünyaya hökm edir, lakin dünyanın xalqları bunu görmür. Buna görə O, bizə bir nişan verdi ki, bilək: görəsən, biz «İsraEl torpağı»ndayıqmı, yoxsa yaşadığımız torpaq hələ də «dünya xalqlarının torpağı»dır.

Buna uyğun olaraq belə çıxır ki, əvvəlcə bu torpağa dünyanın xalqları girməlidir; bu isə əvvəlcə həmin yerdə doğulmalı olan almaq istəyinə işarədir. Sonra isə almaq istəyi ilə mübarizə aparmağa başlayırlar və onu müqəddəslik hakimiyyətinə tabe edirlər, yəni etdiyi hər şey Yaradanın tələb etdiyinə uyğun olur.

Və budur, şərhçilərin «Və olacaq: Yaradan, sənin Qüdrətlin, sənə verdiyi torpağa girdiyin zaman»1 sözlərini izah etdikləri kimi, məqsəd budur ki, insan şər başlanğıcı ilə—hər gün daima dəf etməli olduğu—bütün müharibələrdən sonra elə düşünməsin ki, öz gücü ilə indiki halına gəlib; əksinə, bu müharibədə qalib gəlməyi ona Yaradan vermişdir. «Sənə verdiyi» sözlərinin mənası budur. Və «sənə verdiyi»ndə iki cəhəti ayırd etmək lazımdır.

1.  Əmr siması yəni iman simasıdır və buna «əl tfilini» deyilir. Və əl tfilini barəsində müdriklər izah ediblər: ««Bu, sənə nişan olacaq»11 — başqaları üçün nişan deyil»12. Buna görə əl tfilini örtülü olmalıdır; burada nəzərdə tutulur ki, iman siması «Yaradanın, sənin Qüdrətlin qarşısında təvazökarlıqla gəzmək»13 adlanır ki, bu da «bilik üzərində» simasıdir.
2. Və Tövrat siması, yəni «baş tfilini» simasıdir. Baş tfilini haqqında müdriklərimiz izah ediblər: «Yer üzünün bütün xalqları görəcək ki, Yaradanın adı sənin üzərində çağrılıb və səndən qorxacaqlar»14 — bu, baş tfilinidir. Yəni «Yer üzünün bütün xalqları görəcək» deyilməsi o deməkdir ki, baş tfilini hamıya açıq olmalıdır; və bu, «Tövrat» simasıdir; məhz açıq olduğuna görə buna Tövrat deyilir.

Əl tfilini isə örtülü olmalıdır, bu isə «bilik üzərində» deməkdir. Beləliklə, başqasına deməyə söz yoxdur; çünki birinin başqasına deyə biləcəyi hər şey yalnız bilik vasitəsilə mümkündür. Bu səbəbdən bilik üzərində söz yoxdur. Buna görə demişlər: «Sənə nişan, başqalarına deyil». Deməli, bu bəxşdə — Yaradan İsraEl xalqına bu torpağı verdikdə — məqsəd ondan meyvələr çıxarmaqdır. Və yuxarıda aydınlaşdırdığımız kimi, işdən danışanda «yer» qəlb nəzərdə tutulur. Yaradan qəlbdə iki sima vermişdir:

— iman siması;
— Tövrat siması.

Hər ikisi sayəsində insan kamilliyə gələcək. Hər ikisi mənim tərəfimdən icra olunsa da, yenə də bilmək lazımdır ki, onların hər ikisi Yaradan tərəfindən gəlir və insan «Qüvvəm və əlimin gücü mənə bu bütün sərvəti qazandırdı»2 deyə bilməz.

Buradan şərhçilərin verdiyi sualı anlayarıq: niyə ilk meyvələr (bikurim) barəsində ««Və ucadan çağırıb deyəcəksən» — ucadan»15 yazılıb? Halbuki «onda birin ayrılması barədə bəyan»ı oxuyanda ilk meyvələrdə deyildiyi kimi «Və ucadan çağıracaqsan» deyil, «Və deyəcəksən» yazılıb və buna görə də onda birin ayrılması barədə bəyan sakit səslə oxunur.

Çünki «onda bir» — «maaser» — əmr siması yəni yuxarı Malxut adlanır. Bunun barəsində «təvazökarlıqla gəzmək» qəbul edilib, yuxarıda deyildiyi kimi; çünki bu, əl tfilininin simasıdir; müdriklərimiz izah etdilər: «Sənə nişan, başqalarına deyil». Buna görə əmrə uyğun gələn onluq barəsində yalnız «Və deyəcəksən» yazılıb — yəni sakitcə; çöldən eşidilməsin deyə — çünki bu, «təvazökarlıqla gəzmək» simasıdir.

Eyni zamanda, ilk meyvələr yuxarıda deyildiyi kimi Tövratın siması olan baş tfilinə işarə edir və orada belə yazılıb: «Yer üzünün bütün xalqları görəcək ki, Yaradanın adı sənin üzərində çağrılıb və səndən qorxacaqlar»13. Buna görə də ilk meyvələr barəsində «Və ucadan çağırıb deyəcəksən» deyilmişdir. Yəni ucadan deyilməlidir; bu isə hamıya açıq olmalı olan Tövratın simasıdir; bu da «yaratdıqlarına yaxşılıq etmək» simasının bütün dünyaya aşkar olmalı olduğunu bildirir.