Barux Şalom Levi Aşlaq (Rabaş)

«Bilik üzərində» haqqında

Məqalə 21, 1986

«Bilik üzərində» barədə. Bu vasitədən həm insanla onun yoldaşı arasında, həm də insanla Yaradan arasında istifadə etmək lazımdır. Lakin bunların arasında fərq var, çünki insanla Yaradan arasında bu vasitə əbədi qalmalıdır. Yəni «Bilik üzərində inam» adlanan bu vasitəyə heç vaxt etinasız yanaşmaq olmaz. Halbuki insanla yoldaşı arasında, əgər o, yoldaşının üstünlüyünü bilik daxilində görə bilirsə, bu daha üstündür.

Lakin bədənin təbiətində bunun əksi yerləşdirilib, yəni o, həmişə yoldaşının üstünlüyünü deyil, nöqsanını görür. Buna görə müdriklərimiz demişlər: «Hər bir insanı savab tərəfinə mühakimə et». Yəni bilik daxilində onun yoldaşının haqsız olduğunu görsə belə, yenə də onu savab tərəfinə mühakimə etməyə çalışmalıdır. Və bu, Bilik üzərində ola bilər. Yəni ağıl baxımından onu haqlı çıxarmağa əsası olmasa da, yenə də Bilik üzərində onu haqlı saya bilər.

Lakin əgər onu bilik daxilində haqlı saya bilirsə, bu, şübhəsiz ki, daha yaxşıdır. Bunu aşağıdakı mənzərə ilə izah edək. Əgər o görürsə ki, yoldaşlar ondan daha yüksək pillədə dayanırlar və bilik daxilində görür ki, yoldaşlarla müqayisədə özü ən aşağı səviyyədədir, və görür ki, bütün yoldaşlar Toplantı Evinə gəlmək üçün təyin olunmuş vaxta riayət edirlər, yoldaşlar arasında baş verən hər şeylə daha çox maraqlanırlar ki, hər kəsə mümkün olan hər şeydə kömək etsinlər, və dərs aparanın ağzından eşitdikləri işlə bağlı bütün sözləri dərhal praktik tətbiq üçün qəbul edirlər və s.

Şübhəsiz ki, bu ona təsir edir və tənbəlliyini dəf etmək üçün ona güc verir – məsələn, onu oyadanda səhər tezdən qalxmalı olduqda, dərs zamanı bədəni dərslə daha çox maraqlanır, çünki əks halda yoldaşlardan geri qalan sayılacaq. Eləcə də müqəddəsliyə aid olan hər şeydə o bunu daha ciddi qəbul etməlidir, çünki bədən alçaq vəziyyətə dözə bilmir. Üstəlik, o, qrupa baxanda və bilik daxilində hamının ilahi məqsəd naminə işlədiyini görəndə, onun bədəni də ona ilahi məqsəd naminə işləməyə imkan verir.

Bədənin ona ilahi məqsəd naminə işləməyə kömək etməsinin səbəbi yuxarıda izah edildiyi kimidir və ondan ibarətdir ki, bədən alçaq vəziyyətə dözməyə hazır deyil, çünki hər bir bədəndə qürur var və yoldaşının ondan üstün olduğu reallıqla barışmağa hazır deyil. Beləliklə belə çıxır ki, o, yoldaşların ondan daha yüksək pillədə olduğunu görəndə, bu onu hər cəhətdən yüksəlişə aparır.

Buna görə də müdriklərimiz demişlər: «Müdriklərə qarşı qibtə hikməti artırır». Yəni bütün yoldaşlar qrupa baxıb onların daha yüksək səviyyədə olduqlarını – həm düşüncə baxımından, həm də əməl baxımından – görəndə, təbiət belə qurulub ki, hər kəs öz səviyyəsindən daha yüksək səviyyəyə qalxmağa məcbur olur.

Bu o deməkdir ki, hətta doğuşdan onda güclü istəklər olmasa və böyük şöhrətpərəstlik meyli olmasa belə, qısqanclığın təsiri altında o, təbiətində olmayan əlavə qüvvələr əldə edə bilər. Lakin onda olan qibtə xüsusiyyəti – bu qüvvə onda qrupda mövcud olan yeni qüvvələri doğurdu. Və onların sayəsində o, bu yeni xüsusiyyətləri, yəni valideynlərindən miras almadığı qüvvələri əldə etdi. Beləliklə indi onda qrupun doğurduğu yeni xüsusiyyətlər var.

Belə çıxır ki, insanda valideynlərin övladlara irsən ötürdüyü xüsusiyyətlər var və onun qrupdan qazandığı xüsusiyyətlər də var. Və bu, yeni bir qazancdır. Və bu, onda yalnız qrupla birləşmə gücü ilə və yoldaşlarda özündə olmayan, özündə olanlardan daha yaxşı xüsusiyyətlərin olduğunu gördükdə onlara qarşı hiss etdiyi qibtə sayəsində yaranıb. Bu isə onda onlardan onların yaxşı xüsusiyyətlərini – onlarda olub onda olmayanları – götürmək üçün təkan yaradır və o, onlara həsəd aparır.

Belə çıxır ki, qrupdan o, yeni xüsusiyyətlər qazanır, onları özünə mənimsəyir, çünki görür ki, onlar, yəni yoldaşlar, ondan daha yüksək pillədədirlər və o, onlara həsəd aparır. Bu da səbəbdəndir ki, indi o, qrup olmasaydı ola biləcəyindən daha artıq ola bilər, çünki qrup sayəsində yeni qüvvələr əldə edir.

Lakin bu barədə yalnız o halda danışmaq olar ki, o, həqiqətən də qrupun ondan daha yüksək pillədə olduğunu görsün. Lakin o anda ki, şər başlanğıc ona qrupun alçaqlığını göstərir və ona başa salır ki, əksinə, sənin birləşmək istədiyin o qrup sənin üçün deyil, çünki onlar sənin səviyyəndən çox aşağıdadırlar. Belə halda, sən bu qrupdan heç nə qazanmayacaqsan, əksinə, hətta doğuşdan sənin malik olduğun qüvvələr də, baxmayaraq ki, onlar kiçikdir, lakin bu qrupun xüsusiyyətləri səninkilərdən də daha azdır. Əgər belədirsə, əksinə, onlardan uzaqlaş.

Amma yenə də onlarla birləşmək istəyirsənsə, heç olmasa çalış ki, hamısı sənə tabe olsun. Yəni sənin başa düşdüyünə görə qrup necə davranmalıdırsa, elə davransın. Yəni necə, hansı şəkildə onlar yığıncaqlar zamanı oturmalıdırlar, necə və hansı şəkildə oxumalı və dua etməlidirlər. Başqa sözlə, ya hamısı ciddi olmalıdır və deyilməsi dəhşətli olsa da, gülüş onların dodaqlarına dəyməməlidir və onlar heç vaxt yoldaşın maddi işləri barədə danışmamalıdırlar, yəni: onun qazancı varmı, ya necə dolanır – asanlıqla, yoxsa böyük çətinliklə, ya işi ona əzab verirmi, ya sərt sahibləri var və onlardan əziyyət çəkirmi, ya birlikdə işlədiyi işçilər onu incitmirlərmi, onun dindar olmasına görə və s. – bütün bu şeylərin əhəmiyyəti yoxdur və onlar barədə düşünməyə dəyməz, çünki bunlar yalnız maddi məsələlərdir. Axı o, yüksək bir məqsəd naminə, yəni həqiqətən Yaradanın xidmətçisi olmaq istədiyi üçün yoldaşların yığıncağında iştirak etməyə gəlir.

Belə çıxır ki, o, öz maddi vəziyyətlərini unutmaq istəyəndə – halbuki əslində onun maddi vəziyyətləri onu ürəyinin dərinliyinə qədər narahat edir və bununla yanaşı o, onlardan imtina edir və xatırlamaq istəmir – yoldaşlar gəlib onun yoldaşının maddi vəziyyətlərindən danışmağa başlayırlar. Halbuki ona yoldaşının maddi vəziyyətləri maraqlı deyil, çünki indi o, ruhaniyyəti arzulayır. «Bəs yoldaşlar niyə mənim başımı mənə heç bir aidiyyəti olmayan maddi vəziyyətlərlə qatırlar? Məgər mən öz maddi vəziyyətlərimi unutmaq istəmirəm ki, yoldaşların maddi vəziyyətləri haqqında düşünməyə vaxtım olsun? Bu necə ola bilər?» «Belə olan halda daha yaxşısı, – bədən ona deyir, – mənə qulaq as və onlardan uzaqlaş, onda şübhəsiz daha çox uğur qazanacaqsan. Onda niyə başını belə boş şeylərlə doldurursan?»

Belə çıxır ki, bədən ona yoldaşların alçaqlığını göstərdikdə, o, saleh iddialarla gəldikdə ona nə cavab verə bilər? Yəni bədənin ona qrupdan uzaqlaşmağı məsləhət görməsi, Allah eləməsin, onu günahkar olmağa çağırması səbəbilə deyil. Əksinə, bədən ona deyir: «Qrupdan uzaqlaşsan, saleh olacaqsan və yalnız öz ruhaniyyətin haqqında, lazım gəlsə, maddi vəziyyətlərin haqqında düşünəcəksən».

Buna görə də əgər insan inanırsa ki, Yaradan sevgisinə çatmaq üçün, çünki qrup eqoist sevgidən Yaradan sevgisinə çıxmağa imkan verən bir tramplindir, qrup olmadan irəliləmək mümkün deyil, onda onun başqa məsləhəti yoxdur, yalnız Bilik üzərində getmək qalır. Yəni qoy bədəninə desin: «Sənin gördüyün, onların Yaradan sevgisinə aparan istək pilləsində çox da dayanmadıqları, mənim isə buna can atdığım – yəni sən mənim bədənim olduğuna görə mən səndə görürəm ki, sən digər yoldaşların bədənlərindən daha müqəddəssən, yəni Yaradanın xidmətçisi olmaq istəyirsən, necə ki, sən mənə qrupu tərk etməyi məsləhət görürsən, çünki onların bədənlərinin alçaqlığı açıq-aşkar görünür və onların öz çirkin xüsusiyyətlərini ram etməyə gücləri yoxdur, çünki adətən hər kəs öz pisliyini başqasından gizlədir ki, başqası ona mühüm xüsusiyyətlərinə görə hörmət etsin.

Amma burada onların şəri o qədər böyükdür ki, öz pisliklərini aşmağa və onu başqasının görməməsi üçün gizlətməyə gücləri yoxdur. Belə olan halda, gördüyümə görə, şübhə yoxdur ki, onlar həqiqətən alçaqdırlar. Lakin qrup olmadan mən məndə olan bütün yaxşı xüsusiyyətlərlə heç nə qazana bilməyəcəyəm. Və «Bilik üzərində» mən müdriklərin dediyini yerinə yetirəcəyəm: «Mümkün qədər ruhən təvazökar ol». Yəni Bilik üzərində mən inanmalıyam ki, onlar məndən daha yüksək pillədədirlər. Və onda mənim inancıma uyğun olaraq qrupdan dayaq və güclənmə ala bilərəm və qrupun verə biləcəyini onlardan ala bilərəm. Belə çıxır ki, yoldaş sevgisini Bilik üzərində qəbul etməsi zərurətdən irəli gəlir, yəni onun seçimi yoxdur, halbuki bilik daxilində o, özünü haqlı görür.

Lakin məhz burada, yəni yoldaşlara münasibətdə, «bilik daxilində» dərəcə «Bilik üzərində» dərəcəsindən daha vacibdir. Bu, onunla bağlıdır ki, həqiqət budur: insan Yaradanla birləşməyə yaxınlaşmaq istədikdə, bu onun işi sayəsində baş verir, yəni o, yalnız əta etmək naminə işləmək istəyir. Və o zaman onda şərin aşkarlanması başlayır. Şərin dərk edilməsi isə ağılda baş vermir, bu, ürəkdə bir hissdir.

Yəni o, özü hiss etməlidir ki, dünyadakı bütün insanlardan daha pis və daha alçaqdır. Əgər o hələ  də belə bir hissə gəlməyibsə və ona elə gəlirsə ki, ondan da pis kimsə var, deməli, o, şərin dərk edilməsinə hələ çatmayıb. Yəni insanın ürəyində gizlənmiş şər ona hələ açılmayıb. Axı şəri görmək yalnız onda bir az xeyir olduqda mümkündür. Necə ki, qaranlıqda evdə heç bir çirk görmürük. Amma çırağı yandıranda orada çirk olduğunu görə bilirik.

Eləcə də, əgər insan yaxşı işlər görmürsə, yəni Tövratla və dua ilə məşğul olmursa və Yaradanla yaxınlaşmaq istəmirsə, onda onun ürəyini işıqlandıracaq, ürəyində olan bütün şəri görmək imkanı verəcək heç bir nuru olmur. Buna uyğun olaraq belə çıxır ki: niyə o hələ də ürəyində yoldaşlardan daha çox şər olduğunu görmür? Bu, onda hələ xeyirin çatışmaması ilə bağlıdır. Buna görə də o, özü haqqında düşünür ki, onda yoldaşından daha yaxşı xüsusiyyətlər var.

Deyilənlərdən belə çıxır ki, onun yoldaşların ondan daha pis olduğunu görməsi, ona daxilindəki şəri görmək üçün nurun xassəsinin çatmaması ilə bağlıdır. Belə çıxır ki, insanda olan şər məsələsi şərin mövcudluğu ilə bağlı deyil, çünki bu şər – almaq naminə almaq istəyi, yəni eqoist sevgi adlanan şey – hamıda mövcuddur. Bütün fərqlər isə şərin aşkarlanma dərəcəsi ilə müəyyən olunur. Başqa sözlə, hər kəs eqoist sevgini pis və zərərli bir şey kimi görüb hiss etmir, çünki insan öz almaq istəyini, yəni eqoist sevgini doldurmaqla məşğul olanda pis olduğunu görmür.

Lakin o, müqəddəs işə başlayanda və həqiqət yolu ilə getdikdə, yəni Yaradanla birləşməyə çatmaq istədikdə, bütün əməllərinin səmalar naminə olmasını istədikdə və bunun sayəsində hər dəfə ona bir qədər nur saçıldıqda, onda o, özünə olan sevginin şər olduğunu hiss etməyə başlayır. Bu isə qayda və pillələr üzrə baş verir və hər dəfə bunun onu Yaradanla birləşməyə gəlməkdən saxladığını gördükcə, o, hər dəfə daha çox görür ki, bu, yəni almaq istəyi onun həqiqi düşmənidir. Necə ki, padşah Şlomo şər başlanğıcı «düşmən» adlandırmışdı. Yazıldığı kimi: «Əgər düşmənin acdırsa, ona çörək ver, … çünki onun başına yanan kömürlər yığarsan».

Buna uyğun olaraq biz görürük ki, həqiqət ondan ibarətdir ki, insan başqalarından daha pis olduğunu hiss etməlidir, çünki həqiqət belədir. Həmçinin müdriklərimizin dediyini də başa düşmək lazımdır: «Müdriklərə qarşı həsəd hikməti artırır». Bu məhz bilik daxilindədir. Halbuki Bilik üzərində yoldaşın üstünlüyü elə də aydın görünmür ki, deyək insan yoldaşa həsəd  edir və bu həsəd  onu zəhmət və səy göstərməyə məcbur edir, çünki yoldaş həsəd  vasitəsilə onu buna məcbur edir.

Atam və müəllimim ravvin Yoxananın belə bir kəlamını izah edirdi: «Yaradan gördü ki, salehlər azdır, onları götürüb hər nəsildə yerləşdirdi». Necə ki, deyilib: «Yer üzünün dayaqları Yaradanındır və O, kainatı onların üzərində qurdu». Raşi izah edir: «O, onları bütün nəsillərə səpələdi ki, onlar aləmin mövcudluğu üçün əsas və dayaq olsunlar». «Az» – yəni onların sayı getdikcə azalır. Buna görə də O nə etdi? «Onları hər nəsildə yerləşdirdi». Yəni onları hər nəsildə yerləşdirməsi sayəsində onlar çoxalacaqlar. Və başa düşmək lazımdır ki, əgər O, onları bütün nəsillərə səpələdisə, necə çoxalacaqlar? Yəni başa düşmək lazımdır ki, bütün salehlərin bir nəsildə olması ilə onların bütün nəsillərə səpələnməsi arasında fərq nədir. Raşinin sözlərindən belə çıxır ki, onları bütün nəsillərə səpələməsi sayəsində salehlər çoxalırlar.

Baal Sulam demişdir ki, salehlərin hər nəsildə olması sayəsində təbiətən Yaradanla birləşməyə uyğun xüsusiyyətlərə malik olmayan insanlar üçün də imkan yaranır ki, salehlərlə birləşsinlər. Onlarla birləşmə sayəsində onların əməllərindən öyrənir və hər nəsildə olan salehlərdən yeni xüsusiyyətlər ala bilirlər. Buna görə də O, bütün salehləri hər nəsildə səpələdi ki, bu yolla salehlər çoxalsın.

Deyilənlərdən belə çıxır ki, eyni şeyə yoldaşlarla birləşmə vasitəsilə də nail olmaq olar – yeni xüsusiyyətlər əldə etmək və onların sayəsində Yaradanla birləşməyə çatmaq. Və bütün bunlar yalnız o zaman mümkündür ki, insan yoldaşların üstünlüklərini görsün. Onda demək olar ki, o, onların əməllərindən öyrənəcək. Amma əgər o, özünü onlardan daha bacarıqlı görürsə, bu halda artıq yoldaşlardan heç nə ala bilməyəcək.

Buna görə də [müdriklər] dedilər ki, şər başlanğıc gəlib insana yoldaşların alçaqlığını göstərdikdə, o, Bilik üzərində getməlidir. Lakin heç bir şübhə yoxdur ki, daha yaxşı və daha uğurlu olardı əgər o, bilik daxilində yoldaşların ondan daha yüksək pillədə dayandıqlarını görə bilsəydi. Və bu yolla ravvin Elimelexin bizim üçün tərtib etdiyi duanı başa düşmək olar. Orada deyilir: «Qəlbimizə elə bir qabiliyyət ver ki, hər kəs yoldaşların nöqsanlarını yox,üstünlüklərini görsün».

Lakin insanla Yaradan arasında məsələ tamamilə başqadır. Yəni burada Bilik üzərində üstün sayılır. Çünki əgər o, Bilik üzərində inamı qəbul edirsə, onda onun işi düzgün yoldadır. «Bilik daxilində» isə insanın ağlı başqa cür başa düşsə belə. Yəni hər bir insan bilir və anlayır ki, əgər inanmalı olmasaydı və Yaradanın idarəsi hamıya, bütün dünyaya, yəni bütün məxluqlara açıq olsaydı, əlbəttə ki, bütün dünya Tövrat və ehkamlarla məşğul olardı və dünyəvi olanlara yer qalmazdı, hamı dindar olardı.

Lakin Yaradanın idarəsinin aşkarlanması aşağıdakı varlıqlar üçün açıq olmadığına və inanmaq lazım olduğuna görə, inam çətin bir şeydir. Çünki Yaradan bizə ağıl və bilik verib ki, hər şeyi gözlərimizin gördüyünə uyğun anlayaq və insanla yoldaşı arasındakı bütün əməllərimizi yalnız ağlımızın gördüyünə görə qiymətləndiririk. Bizim ağlımızdan başqa ayırd etməyə imkan verən heç nə yoxdur. Müdriklərin dediyi kimi: «Hakimin gözlərinin gördüyündən artığı yoxdur». Buna görə də bütün bu məsələlərdə biz ağla uyğun, yəni bilik daxilində gedirik, Bilik üzərində yox.

Buna görə də insan Yaradanın işinə başlayanda və ona deyəndə ki, Bilik üzərində inamı qəbul etməlidir, o, şübhəyə düşür: «Axı mən görürəm ki, Yaradan bizə bilik verib ki, hər şeyi ağla uyğun başa düşək, yəni bilik necə başa düşürsə elə. Mən necə ağlıma zidd olan bir şeyi qəbul edə bilərəm?» Və bədənin başa düşməsi ki, müqəddəs işi Bilik üzərində yerinə yetirməyə dəyər, çox çətindir.

«Bilik üzərində» anlayışı həm ağla, həm də qəlbə aiddir. Və buna görə də hər kəs vermə xüsusiyyətində olan, Bilik üzərində iş sayılan müqəddəs işə daxil ola bilmir. Buna görə də bütün dünyaya Yaradanın işi öyrədiləndə qayda Rambamın dediyi kimidir: yəni «lo lişma»dan başlayırlar, ta ki onların biliyi artsın və daha böyük hikmət əldə etsinlər, və sonra onlara açıqlanır ki, əsas iş vermək naminədir və bu, «səma naminə iş» adlanır.

Lakin başa düşmək lazımdır ki, nə üçün məhz vermək naminə olan iş daha üstündür. Axı ağıl əksinə düşünməyi məcbur edir: əgər Yaradanın xidməti bilik daxilində olsaydı, onda Yaradanın qulluqçusu olmaq istəyənlərin sayı daha çox olardı. Bu barədə atam və müəllimim deyirdi ki, insan düşünməməlidir ki, Yaradanın Öz işini bizə Bilik üzərində verməsi aşağı pillədir. Biz inanmalıyıq ki, bu çox yüksək pillədir və məhz bunun sayəsində insanda vermək naminə işləmək qabiliyyəti yaranır, əks halda o, almaq naminə işləməyə məcburdur.

Buna görə də, iş bilik xüsusiyyətində olsaydı, əlbəttə ki, işçilərin sayı çox olardı, lakin onlar heç vaxt Yaradanla birləşməyə, yəni vermək naminə olan işə gələ bilməzdilər. Buna görə də, say artsa belə, keyfiyyət baxımından insanın Yaradanın məxluqlara vermək istədiyi xeyir və həzzi almağa qadir olması mümkün olmazdı. Məlum olduğu kimi, Yaradanın istəyi – Öz yaratdıqlarını həzzləndirməkdir.

Lakin məxluqların alacaqları xeyir və həzzdə heç bir nöqsan olmasın, yəni “utanc çörəyi” olmasın deyə, ixtisar vasitəsilə islah edilmişdir ki, ali xeyir yalnız forma bənzərliyi olan yerdə nurlansın. Və bu o deməkdir ki, məxluqlar ali xeyiri vermə kelimlərində alırlar. Məxluqlarda vermə kelimləri olmadığı müddətdə isə onlar qaranlıqda qalmağa məcburdurlar. Və bu, “ölürlər, lakin hikmətsiz” adlanır.

Lakin bilmək lazımdır ki, “lo lişma”da da Tövrat nuru mövcuddur. Bu barədə müdriklər demişlər: “İnsan həmişə Tövratla, hətta ‘lo lişma’da məşğul olmalıdır, çünki ‘lo lişma’dan ‘lişma’ya gəlir”, ona görə ki, “ondakı nur mənbəyə qaytarır”. Lakin sonra insan “lişma”ya gəlməlidir, yəni ağıl və qəlb xüsusiyyətində, Bilik üzərində işləməlidir.

Eyni zamanda, insanla yoldaşı arasında, əgər o, yoldaş sevgisində bilik daxilində işləyə bilirsə – yəni yoldaşların ondan daha yüksək müqəddəslik pillələrində olduqlarını görməyə çalışırsa – bu, şübhəsiz ki, daha üstündür. Başqa sözlə, əgər o, bilik daxilində yoldaşların Yaradanla birləşməyə ondan daha yaxın olduqlarını görürsə, heç şübhə yoxdur ki, bu, Bilik üzərində inanmalı olmasından daha üstündür.

Yəni əslində o, özünü yoldaşlardan daha yüksək pillədə görür və bilik daxilində həmişə yoldaşların aşağı səviyyədə olduqlarını görür, lakin Bilik üzərində o inanır ki, əmrə görə belə deməlidir, yəni gördüyü kimi olmadığını qəbul etməlidir. Şübhəsiz ki, bilik daxilində – əgər o, yoldaşların müqəddəslik pillələrində olduqlarını görə bilirsə – bu daha üstündür.

Eyni qaydada Müqəddəs Yazının sözlərini də izah etmək olar: «Yaradan Şmuelə dedi: “Onun görkəminə və hündür boyuna baxma, çünki Mən onu rədd etdim. Çünki məsələ insanın gördüyü kimi deyil, insan gözlə görür, Yaradan isə qəlbdə olanı görür”».

Görürük ki, Yaradan Şmueli Yişayın oğullarından birini padşahlığa məsh etmək üçün göndərəndə, Şmuel öz gözləri ilə gördüyünə əsasən Yişayın oğlu Eliavın İsrailə padşah olmağa layiq olduğunu düşündü. Lakin Yaradan onun düşündüyü ilə razılaşmadı. Və axırda sürünü otaran Davudu gətirəndə, Davud “qızılı rəngli, gözəl gözlü və xoş görkəmli idi” və Yaradan dedi: «Qalx, onu məsh et, çünki bu odur».

Və bu bizə nəyi öyrədir? Biz burada iki şeyi görürük.

Şmuel tərəfdən, o, öz ağlına görə Eliavın üstünlüklərini anlayaraq onun İsrail üzərində padşah olmağa layiq olduğunu düşündü. Lakin Yaradan ona dedi: «Xeyr, öz biliyinə görə hərəkət etmə». Çünki Yaradanla bağlı məsələdə bilik heç nəyə kömək etmir. Və Yaradan padşah təyin etmək istədiyinə görə bu «insanla Yaradan arasında» olan münasibət adlanır və burada biliyə yer yoxdur, çünki «Mənim düşüncələrim sizin düşüncələriniz deyil və yollarınız Mənim yollarım deyil». Axı Yaradan ona dedi: «Çünki insan gözlə görür, Yaradan isə qəlbdə olanı görür».

Və yuxarıda deyilənlərə görə belə izah etmək olar: «Çünki insan gözlə görür» – bu, insanla yoldaşı arasında yaxşıdır. O zaman bilik daxilində getməsi yaxşıdır və bu, insanın gördüyünə uyğundur. Lakin «Yaradan qəlbdə olanı görür». Yəni Yaradanla münasibətdə bu, Bilik üzərindədır – insan öz gözlərinin gördüyünə görə deyil, Bilik üzərində getməlidir. Buna görə burada iki məqamı fərqləndirmək lazımdır.

İnsanla Yaradan arasında – Bilik üzərində üstünlük təşkil edir.

İnsanla yoldaşı arasında – bilik daxilində üstünlük təşkil edir.

Buna görə də Yaradan ona dedi: «Onun görkəminə baxma». Çünki gözlərin gördüyünə görə hərəkət etmək insanla yoldaşı arasında yaxşıdır. Əgər sən yoldaşının üstünlüyünü bilik daxilində görə bilirsənsə – bu, daha üstündür. Lakin «burada, Mən onu padşah təyin etmək istəyəndə, bu əməl Mənə aiddir – Mən padşahın olmasını istəyirəm». Bu, «insanla Yaradan arasında» adlanır. Burada məhz «Bilik üzərində» düzgün işdir, çünki məhz bunun sayəsində vermək naminə almağa gəlmək imkanı yaranacaq, əks halda o, almaq naminə almağa düşəcək ki, bu da ayrılığa və müqəddəslikdən uzaqlaşmağa gətirir.

Lakin burada bir sual yaranır. Axı insan Bilik üzərində getməyə qərar verdikdən sonra və əta etmə və Bilik üzərində inam yolunda işləməyə başlayanda bədənin verdiyi bütün suallara baxmamağa qərar verdikdən sonra, bədənin bütün maneələrini – dünyanın hər yerindən gələn suallar şəklində – dəf edir və gözlərini yumur, ürək və ağla zidd olan heç nəyə baxmaq istəmir, çünki yalnız Bilik üzərində getməyə qərar verib.

Bundan sonra isə bəzən elə olur ki, birdən ona elə yaxşı izahlar gəlir ki, bədəni onlarla razılaşmağa məcbur olur. Onda görür ki, artıq bilik daxilində gedir. Bəs indi nə etsin, axı görür ki, bütün bunlar ona yuxarıdan verilən izahlar sayəsində baş verir. Və o öz-özünə deyir: «Mən indi nə etməliyəm, əgər artıq Bilik üzərində işləmək üçün yerim yoxdursa? Axı görürəm ki, verdiyim hər şey – vermək naminə etdiyim hərəkətlər – məntiqlidir və elə də olmalıdır».

Çünki artıq onun Yaradanın xidmətinə dair heç bir sualı yoxdur ki, Bilik üzərində işləsin. Və əsas iş «Bilik üzərində» xüsusiyyətində baş verdiyinə görə, belə bir vəziyyətdə – indi olduğu halda – o nə etməlidir?

Atam və müəllimim dedi ki, insan yuxarıdan müəyyən bir aşkarlanmağa layiq olduqda və indi Yaradanın xidmətçisi olmağın dəyərli olduğunu hiss etdikdə, belə çıxır ki, bundan əvvəl, o Bilik üzərində işlədiyi vaxt və bədən bu cür işlə razılaşmadığı, daim özünü aşmalı olduğu dövrdə, Bilik üzərində qalib gəlmək üçün Yaradanın ona güc verməsinə ehtiyac duyurdu. Halbuki indi artıq Yaradanın köməyinə ehtiyac duymur, çünki indi hiss edir ki, üzərində binasını qura biləcəyi bir əsası var. Yəni artıq söykənə biləcəyi bir dayaq var. Belə çıxır ki, indi o, əvvəllər istifadə etdiyi inamı sarsıdır, çünki indi artıq deyə bilər: «Şükürlər olsun ki, mənim üçün boyunduruq və yük kimi olan inam yükündən azad oldum. İndi isə artıq bilik daxilində dayana biləcəyim bir əsasım var, çünki yuxarıdan müəyyən bir oyanış aldım və bədən də Tövratı və ehkamları yerinə yetirməkdə dəyər olduğunu qəbul edir». Beləliklə, o, inamı sarsıdır.

Və atam və müəllimim dedi ki, o zaman insan deməlidir: «İndi görürəm ki, həqiqi yol məhz Bilik üzərində getməkdir. Bunun sübutu isə odur ki, indi yuxarıdan müəyyən bir nurlanmağa layiq olmağım yalnız Bilik üzərində getməyi qəbul etdiyimə görədir. Buna görə də Yaradan məni bir az Özünə yaxınlaşdırmağa və mənə yuxarıdan müəyyən bir oyanış verməyə layiq gördü».

Və indi yuxarıdan aldığı bu nurlanma ona bütün suallara cavab verir. Belə çıxır ki, bu, «Bilik üzərində» vəziyyətinə şahidlik edir. «Belə isə indi Bilik üzərində işləməyə davam etmək üçün nə etməliyəm?» Yalnız özünü aşmalı və işini «Bilik üzərində» vəziyyətinə necə bürüyə biləcəyinin yollarını axtarmağa başlamalıdır.

Belə çıxır ki, o, yuxarıdan müəyyən nurlanmağa layiq olmamışdan əvvəl getdiyi inamına heç bir zərər vermədi. Çünki indi də bu nurlanmanı işinin binasını quracağı əsas kimi qəbul etmir. Əksinə, onu doğru yolda – Bilik üzərində inam xüsusiyyətində getdiyinə dair bir şahid kimi qəbul edir. Çünki məhz bu xüsusiyyətdə olan işdə Yaradan insanı Özünə yaxınlaşdırır və Ona yaxınlaşmaq imkanı verir. Çünki bu yaxınlaşma onu «bilik daxilində» adlanan alan kelimə düşməkdən qoruyur. Çünki Yaradan görür ki, o yalnız Bilik üzərində getməyə çalışır.

Yuxarıda deyilənlərdən belə çıxır ki, «Bilik üzərində» [işdə] insanla Yaradan arasında bir tərəfdən, insanla yoldaşı arasında isə digər tərəfdən fərq var. Çünki insanla yoldaşı arasında, əgər o, yoldaşının üstünlüklərini bilik daxilində görə bilirsə, bu daha üstündür. Lakin əgər bilik daxilində o yalnız yoldaşlarının nöqsanlarını görürsə, onda onun seçimi yoxdur və o, mütləq Bilik üzərində: «Mənim gördüyüm, eşitdiyim və hiss etdiyim hər şey yanlışdır və həqiqət deyil. Axı mənim birləşmək üçün seçdiyim yoldaşlarla səhv etmiş ola bilmərəm, yəni hesabım səhv ola bilməz» deyərək getməlidir.

«Yəni mən düşünürdüm ki, onlardan ruhani cəhətdən zənginləşə bilərəm, çünki onlarda məndə olmayan üstünlüklər var. Buna görə də onlarla birləşsəm, düşündüyümdən daha yüksək səviyyəyə qalxa bilərəm. Lakin indi görürəm ki, əslində başqa cür görürəm. Və mən eşitmişəm ki, Baal Sulam deyib ki, insanın eqoist sevgidən çıxıb Yaradan sevgisinə layiq olması üçün yeganə vasitə – yoldaşlara sevgidir».

«Buna görə də mənim başqa seçimim yoxdur, yalnız bu yoldaşlarla birləşmək, baxmayaraq ki, gördüyümə görə mənim üçün onlardan uzaqlaşmaq onlarla birləşməkdən daha yaxşı olardı. Lakin seçimim yoxdur və mən Bilik üzərində inanmalıyam ki, əslində bütün yoldaşlar yüksək dərəcədədirlər, sadəcə mənim gözlərimin onların dərəcəsini görməyə haqqı yoxdur». Buna görə də o, Bilik üzərində inanmalıdır. Lakin yoldaşların üstünlüyünü bilik daxilində görəndə, şübhəsiz ki, onlardan daha böyük fayda ala bilərdi. Ancaq ediləcək bir şey yoxdur və seçim də yoxdur.

Lakin insanla Yaradan arasında qayda başqadır. Çünki orada Bilik üzərində getmək mümkün olduqda – bu daha üstündür. Buna görə də, insanın bilikdən hansısa kömək ala bildiyi yerdə, yəni yuxarıdan müəyyən bir nurlanmaya layiq olduqda, o belə deyə bilər: «İndi görürəm ki, Yaradanın xidmətçisi olmaq dəyərlidir, çünki işdə dad hiss edirəm». Belə çıxır ki, o, işdə dad hiss etdiyi bu duyğunu əsas və dayaq kimi qəbul edir və öz yəhudiliyini onun üzərində qurur. İndi isə artıq öz biliyi ilə başa düşür ki, Tövratı və ehkamları yerinə yetirməyə dəyər. Beləliklə, onun bütün əsası bu şərt üzərində qurulur. Yəni işdə dad olduqda, Yaradanın səsinə tabe olmağa dəyər. Buradan belə çıxır ki, əgər bu yoxdursa, yəni işdə dad yoxdursa, o, Yaradanın ehkamlarını yerinə yetirməyə qadir deyil.

Lakin məlumdur ki, ali Malxutu «bütün canınla, bütün varlığınla» qəbul etmək lazımdır. Yəni hətta Yaradan onun canını alsa belə. Bu o deməkdir ki, hətta onda heç bir həyat qüvvəsi olmasa, onda hətta ruh xüsusiyyəti də olmasa, yenə də Yaradanın xidmətçisi olmağa borcludur və Yaradana heç bir şərt qoymamalıdır, Ona belə deməməlidir: «Əgər Sən mənim istəyimi doldursan – yəni mənim fikrimcə çatışmazlıq hiss etdiyim şeyi –  doldursan, onda Sənə söz verirəm ki, Yaradanın xidmətçisi olacağam. Əgər mənim zəruri hesab etdiyim bütün istəyimi doldurmasan, onda Musa ustadımız vasitəsilə mənə əmr etdiklərinin hamısını qəbul edə bilmərəm».

Lakin insan ali Malxutun boyunduruğunu heç bir şərt olmadan qəbul etməlidir, yəni hətta Bilik üzərində. Üstəlik, insan deməlidir ki, bizim Bilik üzərində işləməli olmağımız Yaradanın bizə bilik verə bilməməsinə görə deyil. Biz inanmalıyıq ki, bütün bunlar məhz bizim xeyrimiz üçündür. Belə çıxır ki, insanla Yaradan arasında məhz Bilik üzərində olmağa çalışmaq lazımdır. Əgər o, müəyyən bir bilik alırsa, o, yuxarıda deyildiyi kimi davranmalıdır.