Ruhani işdə gündüz və gecə nədir

Məqalə 34, 1988

Yazıda deyilir: “Və Yaradan nuru gündüz adlandırdı, qaranlığı isə gecə adlandırdı.” Və bunu ruhani iş baxımından başa düşmək lazımdır: O, nuru gündüz, qaranlığı isə gecə adlandırmaqla bizi nəyə öyrədir? Bu bilik bizə nə əlavə edir? Yəni belə çıxır ki, Yaradanın nur və qaranlığa ad verməsi müəyyən bir islah üçün edilmişdir. Əgər belədirsə, O, onlara ad verməklə bizim üçün nəyi daha artıq açıqlayır və bu bizim Yaradanla birləşməyə çatmaq işimizə nə əlavə etməlidir?

Sonra Yazıda deyilir: “Və axşam oldu və səhər oldu: bir gündüz.” Bunu da başa düşmək lazımdır: O dedikdən sonra ki, qaranlıq gecə adlanır və nur gündüz adlanır, necə oldu ki, onlar ikisi birlikdə bir gündüz oldular? Axı gecə gündüz deyil, bəs necə olur ki, onlar birlikdə bir gündüz sayılırlar? Başqa sözlə, onlar necə oldu ki, sonra bir gündüz oldular, sanki gündüz ilə gecə arasında fərq yoxdur?

Gündüz və gecə haqqında Yazıda deyilir (Zəbur 19): “gündüz gündüzə söz ötürür, gecə gecəyə bilik bildirir.” Buna bənzər olaraq biz görürük ki, belə yazılıb (Aqadada, “Az rov nisim” himnində): “Gətir o gündüzü ki, nə gündüz olsun, nə də gecə. Qüdrətli olan bildirdi ki, gündüz Sənindir və gecə də Sənindir. … Gecənin qaranlığını gündüzd nuru kimi işıqlandır.” Deməli, biz başa düşməliyik: gündüz nədir və gecə nədir, nur nədir və qaranlıq nədir.

Bütün bunları başa düşmək üçün dəfələrlə danışdığımız şeyi yenidən xatırlamaq lazımdır, yəni insan həmişə yadında saxlamalıdır ki, yaradılışın məqsədi nədir və yaradılışın islahı nədir. İnsan bilməlidir ki, ondan nə tələb olunur, yəni hansı vəziyyətə çatmalıdır ki, deyə bilsin: “payına və rahatlığına çatdı.”

Məlumdur ki, yaradılışın məqsədi yaratdıqlarına zövq verməkdir. Müdriklərimizin dediyi kimi, Yaradan yaradılışın məqsədi haqqında belə demişdir: bu, xəzinələrlə dolu bir sarayı olan padşaha bənzəyir, lakin onun qonaqları yoxdur. Buna görə O, insana xeyir və zövq vermək üçün insanı yaratdı. Buna görə də insanın kamilliyə çatması nə deməkdir? Bu o zaman olur ki, insan Yaradan tərəfindən verilən xeyir və zövqü qəbul edir. Bu, onun kamilliyə çatması adlanır. Əgər insan hələ xeyir və zövqün kəsilmədən ona gəldiyi vəziyyətə çatmayıbsa, hesab olunur ki, o hələ kamilliyə çatmayıb. Bu isə yaradılışın məqsədidir.

Yaradılışın islahı isə belədir. Yaradılışın təbiəti budur ki, budaq öz kökünə bənzəmək istəyir. Yaradan verəndir, yaradılış isə alandır və burada forma bənzərliyi yoxdur. Buna görə biz görürük ki, maddi dünyada da insan ilə onun yaxını arasında eyni qanun işləyir. Çünki insan başqasından bir şey aldıqda utanır. Müdriklərimizin dediyi kimi: “İnsan övladları arasında alçalmış yüksəldikdə,” yəni insan başqalarına möhtac olduqda onun üzü dəyişir, bəzən qızarır, bəzən ağarır.

Buna görə də islah baş verdi, yəni ali aləmlərdə ixtisar baş verdi və belə oldu ki, Ali nur öz xeyri üçün alma xüsusiyyətində olan kelimə daxil olmur.

Nur yalnız ekran islahına malik olan kelimə işıq saçır; bu ekran əks olunan nuru qaldırır. Bu o deməkdir ki, insan Alidən ona görə alır ki, Ali üçün aşağıya vermək zövq gətirir. Başqa sözlə, onun böyük zövq və həzz alma arzusu olması hələ onun zövq və həzz almasının səbəbi deyil. Səbəb odur ki, Ali ilə forma bənzərliyi — birləşmə — vasitəsilə zövq əldə edir və mümkün olan hər şeydə forma fərqi səbəbilə ayrılmamağa çalışır. Buna görə o almır. Baxmayaraq ki, o xeyir və zövq almağa can atır, lakin Yaradanla birləşmədən aldığı zövq daha böyükdür. Buna görə də o almır.

Və insan burada iki şeyə baxır:

1.O, Yaradan­dan ayrılmaq istəmir. Yəni insan hələ ruhaniyyətə layiq olmadığını düşünsə belə, yenə də ən azı indiki vəziyyətindən daha çox ayrılmaq istəmir. Çünki insan hər dəfə özü üçün aldıqda Yaradan­dan uzaqlaşır. Buna görə o özü üçün almaq istəmir.

2.Onun etdiyi hərəkət, onu almaqdan uzaqlaşdırdığı üçün, nəticədə onu Yaradanla birləşdirir. İnsan hələ bu xüsusiyyətləri hiss etməsə də, müdriklərə inanır; onlar demişlər ki, belədir. Buna görə də o onlara güvənir və özü üçün almamaqdan çəkinir.

Buna görə insan elə hərəkətlər etməyə çalışır ki, ona bu qüvvəni versin — yəni onun daxilində elə bir arzu yaransın ki, bu hərəkətlər vasitəsilə niyyət qurmaq mümkün olsun, başqa sözlə, hər bir hərəkətə əta etmək niyyəti verilsin. O zaman insan xeyir və zövqü qəbul edə bilər, çünki indi onun bütün hərəkətləri göylər naminədir.

Yuxarıda deyilənlərdən başa düşə bilərik ki, nur nədir və qaranlıq nədir. Nur o zaman adlanır ki, insan Yaradanın yolları ilə getmək üçün işıq alır. “Yaradanın yolları” isə o deməkdir ki, insan Yaradan kimi davranmaq istəyir, Yaradanın davranışı isə əta etməkdir. İnsan öz faydasını düşünmədən əta etmək üçün işlədiyinə görə nur və həyat hiss etdikdə, bu nur adlanır.

Bu isə yüksəliş vaxtı adlanır. Başqa sözlə, insan başqa bir səviyyəyə qalxmışdır: əvvəllər o aşağı, dəyəri olmayan bir insana xidmət edirdisə, indi Yaradan­ına xidmət edir. Buna isə başqa bir səviyyəyə yüksəliş deyilir, çünki indi o sadə insana deyil, Padşaha xidmət edir.

Təbii ki, nurun əksi qaranlıqdır. Yəni insan əta etmək işində dad hiss etmədikdə, yenidən yalnız öz faydasını düşünməyə başladıqda. əta etmək işində o heç bir dad tapmır, onda artıq heç bir meyl qalmır və bədəninin tələb etdiyi arzuların dolmasını əldə etməsi ona kifayət edir. Bu isə eniş adlanır, çünki o artıq Yaradan­a deyil, öz bədəninə xidmət etmək istəyir. Bu da qaranlıq adlanır.

Bilmək lazımdır ki, “gündüz” bütöv bir şeyi göstərir; bu, nur və gündüzdən, həmçinin qaranlıq və gecədən ibarətdir. Necə ki deyilir: “Axşam oldu və səhər oldu — bir gündüz.” Bunu başa düşmək lazımdır: necə ola bilər ki, axşam və səhər bir şey hesab olunur? Biz demirik ki, axşam və səhər birlikdə bir gecə adlanır; onlar birlikdə bir gündüz adlanır. Ruhani işdə bunun mənası nədir — niyə onlar birlikdə məhz bir gündüz adlanır? Sanki qaranlıq olmadan gündüzün kamilliyi mümkün deyil.

Cavab isə belədir: insan dedikdə ki, “Yaradan nuru gündüz adlandırdı, qaranlığı isə gecə adlandırdı”, bu o deməkdir ki, insan inanır ki, həm nuru, həm də qaranlığı ona Yaradan verib. Bəs O qaranlığı niyə verdi? Ona verilmiş nur barədə insan inanmaqda çətinlik çəkmir; o deyir ki, Yaradan onu Özünə yaxınlaşdırmaq istəyir. Müdriklərin dediyi kimi: “Təmizlənməyə gələnə kömək edirlər.” Buna görə insanın yüksəlişləri haqqında o inana bilər ki, onlar Yaradan­dan gəlir. Lakin enişlərə gəldikdə, insan soruşur: mənə onlar nə üçün lazımdır?

Buna görə də insan qaranlığa aid olan şeyə də inananda, necə ki deyilir: “Və Yaradan … qaranlığı isə gecə adlandırdı”, yəni qaranlıq gecə xüsusiyyətidir və o da gündüzün bir hissəsidir. Başqa sözlə, gecə olmadan gündüz ola bilməz. O zaman qaranlıq gecə adlanır. Bu bizə öyrədir ki, necə ki gecə olmadan gündüz ola bilməz, eləcə də qaranlıq olmadan nur ola bilməz. Çünki qaranlıq kli-dir, nur isə bu klinin dolmasıdır. Qaydaya görə nur kli olmadan olmur. Yəni insanın daxilində olduğu vəziyyətlərin əzabını və ağrısını hiss etmədən Yaradanın qurtuluşunu qiymətləndirmək mümkün deyil. Çünki insanın yaxınları ilə münasibətlərində hiss etdiyinə görə, yoldaşı ona bədbəxtlikdə kömək etdikdə, o, ondan aldığı köməkdən sevinc hiss edir. Yəni yoldaşı ona yalnız artıq şeylərdə kömək etdikdə, onsuz da yaşamaq mümkün olduğu halda kömək etdikdə, bu başqa şeydir; amma əgər o, onu ölümdən xilas edibsə, bu tamam başqa hissdir.

Alidən gələn kömək isə müqəddəslik nurudur. Zoar kitabında deyildiyi kimi: “Təmizlənməyə gələnə kömək edirlər”. Zoar soruşur: “Nə ilə kömək edirlər?” — və cavab verir: “Müqəddəs ruhla.” Əgər insan Alidən aldığı ruhun dəyərini qiymətləndirməyi bilmirsə və düşünür ki, bu o qədər də vacib deyil, onda insanın eniş vəziyyətlərində yaşadığı əzablar ona belə bir hiss verir ki, Alidən gələn köməyin vacibliyini qiymətləndirə bilsin. Əks halda o bunu itirər və hər şey klipotun əlinə keçər. Deməli, qaranlıq ona kömək edir, çünki ona müqəddəsliyin dəyərini qiymətləndirmə qabiliyyəti verir ki, bu bacarıq olmadan o itib getməsin.

Müdriklərin dilində buna belə deyilir: “Kim axmaq adlanır? Ona veriləni itirən.” Çünki onda ağıl yoxdur ki, Yaradan onu yaxınlaşdırdıqda bu yaxınlaşmanın dəyərini başa düşsün. Bu qaranlıq kli adlanır, yəni Ali xeyirin yerləşə biləcəyi yer. Bu da belə deyildiyi kimidir: “Kim Yaradanın dağına qalxacaq və kim orada dura biləcək?” Yəni insan qalxdıqda belə, yaxınlaşmanın böyüklüyünü saxlamağı bacarmasa, Sitra Axra onu öz hakimiyyətinə alır və nur hər halda getməli olur. Buna görə o dayana bilmir və hər kəs öz səviyyəsinə uyğun olaraq enməlidir.

Bunun içində bir neçə islah vardır:

Klipotun onda olan şeyi almaması üçün. Buna görə onların insandan alacaqları heç nə qalmır, çünki artıq onda Sitra Axranın götürə biləcəyi müqəddəslik qalmayıb.

İnsan enişə gəldikdən sonra yenidən özünü bərpa etməyə başlayır və hansı vəziyyətə çatdığını görür. Yəni bir az müqəddəsliyə layiq olmaq üçün bu qədər zəhmət və səy göstərdikdən sonra birdən görür ki, çılpaq və yoxsul qalıb, yəni o elə bir alçaq vəziyyətdədir ki, bu, özünə “siz insan adlanırsınız” deyilən xüsusiyyətdə olmaq üçün zəhmət çəkmiş bir insana yaraşmır. Lakin o adi insandan da pis vəziyyətdədir. Çünki özü üçün alma arzusu onda elə bir dərəcədə inkişaf edib ki, o bunu heç vaxt təsəvvür belə etməmişdi. Bu vəziyyətdən hiss etdiyi əzab və ağrı onu belə bir ehtiyaca gətirir ki, Alidən onu bir az yaxınlaşdırdıqları zamanı və həmin anı qiymətləndirsin. İndi o bu vəziyyətə hörmət etməyi və onu qorumağı bacarır və bu vəziyyəti korlamamaq üçün özünü hər şeydən qoruyur. İndi o bilir ki, başqalarının da buna mane olmamasına diqqət etməlidir.

Yuxarıda deyilənlərdən belə çıxır ki, enişlər “islahlar” adlanan hadisələrdir və insan Yaradan tərəfindən müəyyən qədər yaxınlaşdırıldığı zaman bu müddətin uzanmasına kömək edir. Buradan ayənin izahı çıxır: “Və Yaradan nuru gündüz adlandırdı, qaranlığı isə gecə adlandırdı”. Yuxarıda deyildiyi kimi, əgər insan deyirsə ki, həm nur, həm də qaranlıq Yaradan­dan gəlir və buna görə “Yaradan adlandırdı”, onda onların ikisindən — həm nurdan, həm də qaranlıqdan — bir gündüz yaranır. Yəni necə ki tam bir gündüz axşam və səhər olmadan mümkün deyil, eləcə də nur və qaranlıq bir funksiyanı yerinə yetirir və birlikdə gündüz adlanır.

Buradan belə sözləri də başa düşmək olar: “Mübarəkdir Yaradanımız ki, bizi Öz şöhrəti üçün yaratdı”. Bunu başa düşmək lazımdır: necə olur ki, biz deyirik “Mübarəkdir Yaradanımız ki, bizi Öz şöhrəti üçün yaratdı”, halbuki biz eqoist sevgiyə batmışıq və bədənimiz daha çox razı qalardı əgər deyə bilsəydik və təşəkkür etsəydik ki, O bizi öz şöhrətimiz üçün yaratdı. Belə olduqda şübhəsiz görünür ki, biz Onu “bizi Öz şöhrəti üçün yaratdı” deyərək təriflədikdə həqiqəti demirik. Belə çıxır ki, bu tam bir yalandır.

Lakin Yuxarıda deyilənə görə biz inanırıq ki, “təmizlənməyə gələnə kömək edirlər”. Belə çıxır ki, Yaradan insana elə bir qüvvə verir ki, o bunun vacibliyini hiss edə bilsin. İnsan hiss etdikdə ki, o Padşaha xidmət edir və bu onun üçün böyük bir sərvətə bərabərdir, onun böyüklüyünü ifadə etmək üçün söz tapmır, lakin hiss etdiyi zövq və həyəcanla deyir: “Mübarəkdir Yaradanımız”. Çünki O bizə Padşaha xidmət etməyin vacibliyini hiss etdirdi və bizi batdığımız eqoist sevgidən çıxardı. Bizim heç ağlımıza belə gəlmirdi ki, nə vaxtsa bundan çıxmaq mümkün olacaq. Və birdən görürük ki, O bizə bu hissi verdi, çünki biz Padşaha xidmət edə biləcəyimizdən dad alırıq. O zaman deyirik: “Mübarəkdir Yaradanımız ki, bizi Öz şöhrəti üçün yaratdı”, yəni O bizə bu hədiyyəni verdiyinə görə Onu tərifləyirik. Çünki bu dünyada ən böyük şeydir və insan öz gücü ilə buna çata bilməz, çünki bu Yaradanın hədiyyəsidir. Buna görə biz Onu buna görə tərifləyirik. Bu da “Mübarəkdir Yaradanımız ki, bizi Öz şöhrəti üçün yaratdı” deməyimizin izahıdır.

Lakin insan buna layiq olmadan əvvəl, yəni “O bizi Öz şöhrəti üçün yaratdı” sözlərinin dadını hiss etməzdən əvvəl, bunu necə deyə bilər? Demək lazımdır ki, bu bütün xeyir-dualar və təşəkkürlər kimi gələcək üçün deyilən sözlərdir. Müdriklərin dediyi kimi: “O zaman Musa oxuyacaq”. Zoar kitabı soruşur: niyə “oxudu” — yəni indiki zaman deyil, “oxuyacaq” — gələcək zaman yazılıb? Cavab belədir: salehlər gələcək üçün nəğmə oxuyurlar. Yəni onlar inanırlar ki, kamilliyə layiq olacaqlar, buna görə də hələ kamilliyə çatmamışdan əvvəl də nəğmə oxuyurlar. Buna görə də biz artıq deyirik: “Mübarəkdir Yaradanımız ki, bizi Öz şöhrəti üçün yaratdı.”

Sulam şərhində (“Zoar kitabına giriş”, bənd 140) Yehuda Leib HaLevi Aşlag ayəni belə izah edir: “gündüz gündüzə söz ötürür, gecə gecəyə bilik açır.” O yazır: “Çünki Son İslaha qədər, yəni biz almaq kelimimizi yalnız Yaradanımıza zövq vermək üçün almağa hazırlayana qədər, özümüz üçün deyil, Malxut Xeyir və Şər Bilik Ağacı adlanır. Çünki Malxut dünyanın idarəsidir və bu idarə insanın əməllərinə görədir. Biz isə bütün xeyir və zövqü qəbul etməyə qadir olmadığımıza görə… Yuxarıda deyilən səbəbə görə Malxutdan gələn xeyir və şər idarəni qəbul etməyə məcburuq. Bu idarə bizi elə hazırlayır ki, sonda alma kelimimizi əta etməyə yönəldək və Onun bizim üçün düşündüyü zövq və xeyrə layiq olaq… Buna görə də xeyir və şər idarə bizdə çoxlu yüksəliş və enişlər yaradır… Buna görə də hər yüksəliş ayrıca bir gündüz hesab olunur və hər eniş ayrıca bir gecə hesab olunur.”

Və deyilir: “gündüz gündüzə söz ötürür.” Çünki Son İslahda onlar sevgi vasitəsilə qayıdışa layiq olacaqlar. O zaman aydın olacaq ki, enişlər zamanı çəkdiyimiz bütün cəzalar — hətta əvvəlki yaxşı əməllərimizdən şübhə etdiyimiz və peşman olduğumuz qədər — bizi təmizləmiş və bütün xoşbəxtlik və xeyrin birbaşa səbəbi olmuşdur. Çünki əgər bu ağır cəzalar olmasaydı, biz heç vaxt həmin zövqə və xeyrə çatmazdıq. Belə çıxır ki, bu pisliklər əslində savaba çevrilmişdir.

Necə deyilir: “gündüz gündüzə söz ötürür.” Çünki bütün bu gecələr — yəni enişlər, əzablar və cəzalar — Yaradanla birləşməni kəsmiş və bir-birinin ardınca çoxlu gündüzlər yaranmışdı. Lakin indi, gecələr və onların arasındakı qaranlıq da savab və yaxşı əməllərə çevrildikdən sonra, “gecə gündüz kimi işıq saçacaq, qaranlıq isə nur kimi olacaq” və artıq onların arasında ayrılıq qalmayacaq.

Buradan başa düşürük ki, ayədə deyilən “Yaradan nuru gündüz adlandırdı, qaranlığı isə gecə adlandırdı” nə deməkdir. Yuxarıda izah edildiyi kimi və Sulam şərhində yazıldığı kimi, bir gündüz məhz gündüz və gecənin birləşməsindən ibarət olduğu kimi, nur da qaranlıq olmadan ola bilməz. Yəni Yaradan bizə qaranlığı ona görə verdi ki, onun vasitəsilə nur açılsın və buna “Yaradan adlandırdı” deyilir. Yəni Yaradan işimizin qaydasını məhz belə qurdu. Biz inanmalıyıq ki, başqa cür də ola bilərdi, çünki O hər şeyə qadirdir. Bəs niyə məhz belə bir qayda qurdu?

Buna biz deməliyik ki, Yaradan haqqında heç bir idrakımız yoxdur ki, Onun düşüncələrini anlayaq. Biz öyrəndiyimiz hər şeyi yalnız “Sənin əməllərindən Səni tanıyırıq” prinsipi üzrə öyrənirik. Yəni Yaradanın yaratdığı əməl və hadisələrə baxdıqdan sonra danışa bilirik. Lakin demək ki, O bunu başqa cür edə bilərdi — bu barədə müdriklər demişlər: “Yuxarıda nə var, aşağıda nə var — bunu soruşmaq olmaz.”

Buna görə Aqadada deyilən sözlər də belə izah olunur: “Gətir o gündüzü ki, nə gündüz olsun, nə də gecə.” Bu Son İslaha işarə edir. O zaman elə bir gündüz olacaq ki, o artıq gündüz və gecədən ibarət olmayacaq, yalnız bir gündüz olacaq. Bu isə onun vasitəsilə baş verəcək ki, “Qüdrətli olan bildirdi: gündüz də Sənindir və gecə də Sənindir.”

Çünki Son İslahda hamıya məlum olacaq ki, “gündüz də Sənindir və gecə də Sənindir”. Başqa sözlə, əgər Onun istəyi yaratdıqlarını zövqlə doldurmaqdırsa və xeyir “gündüz” adlanırsa, onda necə demək olar ki, Yaradan qaranlıq verir? Axı bu Onun məqsədinə zidd görünür. Lakin məsələ ondadır ki, şübhə yoxdur ki, qaranlıq da, yəni gecə də gündüzün bir xüsusiyyətidir. Baxmayaraq ki, insan Yaradanla birləşmədə fasilələr hiss edir və bunlar qaranlıq və gecə adlanır.

Lakin Son İslahda, insan başa düşdükdə ki, qaranlığı da O verib, bu da şübhəsiz nur hesab olunur. Bunun sübutu budur ki, o zaman günahlar savaba çevrilir. O zaman məlum olacaq ki, “gündüz də Sənindir və gecə də Sənindir”, çünki onların hər ikisi Sənə məxsusdur, yəni hər ikisi Sənsən. Yəni Yaradan onların hər ikisini gündüz kimi verdi.

Lakin iş tamamlanana qədər insanın Yaradanla birləşmədə yaşadığı fasilələrin məhz Yaradan tərəfindən göndərildiyini anlamaq mümkün deyil. Çünki bu yaradılışın məqsədinə zidd görünür. Necə deyilir: “Gecənin qaranlığını gündüzün nuru kimi işıqlandır”. Yəni gündüz savaba çevrildikdə, təbii olaraq hər şey gündüzə çevrilir.

Buradan ruhani işdə gündüz və gecənin nə oldugündüzu başa düşürük. Yəni insan nəyi bilməli, daha doğrusu nəyi hiss etməlidir ki, qaranlıq nədir. Əks halda o nurdan zövq ala bilməz. Çünki insan hər hansı bir şeyin dadını anlamaq üçün onu ziddiyyət vasitəsilə öyrənməlidir. Necə deyilir: “Nurun üstünlüyü qaranlıqdan bilinir”. Elə olduğu kimi ki, insan yorğunluğun nə olduğunu bilməsə, rahatlıqdan zövq ala bilməz.

Buna görə də insan yüksəliş və enişlər prosesindən keçməlidir, lakin enişlərdən təsirlənməməli və döyüş meydanından qaçmamaq üçün səy göstərməlidir. Buna görə də iş zamanı o başa düşməlidir ki, bunlar iki müxtəlif şeydir, lakin işin sonunda görür ki, nur və qaranlıq insanı məqsədə aparan iki ayaq kimidir.