Barux Şalom Levi Aşlaq (Rabaş)

Ümumi və fərdi ruhani işdə nə ilə fərqlənir?

1988

Müdriklərimiz dedilər (Makot traktatı, 24:1): "Xavakuk gəldi və hər şeyi bir nöqtəyə endirdi, necə ki yazılıb: «Saleh öz inamı ilə yaşayacaq» . Və bunun mənası odur ki, bu elementə, yəni inama gəlib çatmaq üçün bütün Tövratı və ehkamları yerinə yetirmək lazımdır. Başqa sözlə, mükəmməlliyə çatmalı olan insandan tələb olunur ki, O, Yaradana inama gəlib çatsın. Yəni o, inama gəldikdən sonra artıq mükəmməldir.

Və bu məqamı başa düşmək lazımdır, axı məlumdur ki, insan yaradılışın islahı üzərində işləməlidir, çünki insan Yaradana forma etibarilə əks olan, çünki Yaradan əta edəndir – özü üçün almaq istəyi təbiətində yaradılmışdır. Və forma fərqinə görə insan Yaradandan ayrılmış olur. Belə olan halda, əgər o, hələ də Yaradandan ayrıdırsa, onda inamın olmasının nə xeyiri var? Və onlar [yəni müdriklər] necə ki dedilər: "Xavakuk gəldi və hər şeyi bir nöqtəyə endirdi" və "Saleh öz inamı ilə yaşayacaq", – bu o deməkdir ki, əgər onda inam varsa, onda artıq mükəmməllik var?

Və cavab odur ki, bilmək lazımdır ki, bu, böyük bir şeydir, yəni qəbul edə bilməyimiz üçün xüsusi diqqət tələb edən vacib bir prinsipdir. Və bu, insanın tam inam xüsusiyyətinə layiq ola biləcəyi qapılardır, yoxsa onun inamı yalnız qismidir. Necə ki "TES-ə Girişdə" (b. 14) deyilir: "Axı bu, qismən inamdır... Belə ki, bir insan Yaradana olan inam ölçüsündən özünə yalnız Tövratla və işlə məşğul olmaq üçün gündə bir saat ayırır... Üçüncüsü heç bir anı qaçırmır... Və yalnız sonuncunun tam inamı var".

Və tam inama layiq olmaq üçün insan əvvəlcə eqoist sevgidən çıxmalıdır, yoxsa o, tam inam xüsusiyyətinə layiq ola bilməyəcək, əks halda yuxarıdan ona tam inama nail olmaq imkanı verilmir. Lakin bu, insanın xeyrinədir. Və bu, "Sulam" şərhində (Zoar kitabına giriş, səh. 138) deyildiyi kimidir: "Axı qanun elədir ki, məxluq Yaradandan şəri aşkar şəkildə qəbul edə bilməz. Çünki əgər məxluq Onu şər törədən kimi qəbul edərsə, bu, Yaradanın ləyaqətinin təhqiri olacaq, çünki mükəmməl Fəaliyyət göstərənə belə şey yaraşmaz. Buna görə də insan şəri hiss etdikdə, eyni ölçüdə ona Yaradanın idarəetməsinin inkarı enir və ali Fəaliyyət göstərən ondan gizlənir"2.

Ona görə də insan Yaradandan nemət və həzz qəbul etməyə qadir olmamışdan əvvəl, inam xüsusiyyətinə layiq ola bilməz. Və onun nemət və həzz verilməsi üçün yerinə yetirməli olduğu şərt – əta edən kelimdir. Eyni zamanda, alan kelim üzərində onlardan istifadə etməmək üçün islah edilmişdir, çünki [məxluqlar] onlara görə forma fərqinə görə Yaradandan uzaqlaşırlar. Belə çıxır ki, inamdan əvvəl insan yaradılışın islahı adlanan kelimin islahı xüsusiyyətinə layiq olmalıdır.

Və elə həmin yerdə – Sulam şərhində deyildiyi kimi, "və bil ki, islah olunmamış bu dünya ilə Tam islah arasındakı bütün fərq bundadır. Axı Tam islaha qədər malxut bu dünyada Yaradanın idarəetmə xüsusiyyəti olan Xeyir və Şər Ağacı adlanır. Və alma kelimimiz əta etməyə doğru islah olunana qədər, O bizə nemət və həzz verə bilməz, çünki hər şey klipota gedəcək. O, yaradılışın məqsədində bizim üçün nəzərdə tutduğu neməti tam mükəmməlliklə ala biləcəkləri sonluğa çatana qədər (yəni alma kelimimiz əta etməyə islah olunmamışdan əvvəl, O, bizə nemət və həzz verə bilməz, çünki hər şey klipota gedəcək)3, idarəetmə xeyir və şər ilə, mükafat və cəza ilə həyata keçirilməlidir. Axı alma kelimimiz hələ də həcminə görə çox məhdud olan və bundan əlavə bizi Yaradandan ayıran özü üçün almaqla çirklənib. Yaradanın bizim üçün nəzərdə tutduğu məhdudiyyətsiz həcmdəki mükəmməl nemət isə yoxdur"4.

Və deyilənlərdən görürük ki, həqiqətən də ən əsası – məhz bu elementdir, yəni inamdır. Və biz bu barədə soruşduq ki, inamın mükəmməl olduğunu necə demək olar, axı bundan əlavə, əta edən kelim əldə etmək demək olan yaradılışın islah edilməsi də tələb olunur. Yoxsa forma fərqinə görə ali nemət aşağıdakılara gedib çıxa bilməz. Və cavab odur ki, ümumilikdə əta edən kelimə gəlib çıxmaq üçün Tövratı və ehkamları yerinə yetirmək lazımdır, və bu, müdriklərimizin dediyi kimidir: "Mən şər başlanğıc yaratdım və ona ədviyyat olaraq Tövrat yaratdım"5, çünki "oradakı nur mənbəyə qaytarır"6.

Belə çıxır ki, işdə birinci mərhələ – şər adlanan özü üçün almaq arzusunun mənbəyə qayıtmasına, yəni insanın hər şeyi əta etmək xatirinə istifadə etmək gücünə sahib olmasına gəlib çıxmaqdır. Lakin burada fərqləndirmək lazımdır ki, Tövrat və ehkamlar almaq arzusunun şər adlandığını bilməyə gəlib çıxmaq üçün lazımdır, lakin insan almağın şər adlandığını bilməyə gəlməzdən əvvəl onu mənbəyə necə qaytarmaq olar? Və bu barədə, əvvəlki məqalələrdə dediyimiz kimi, müdriklərimiz dedilər: "Nə üçün Tövrat tuşiya (ali müdriklik)7 adlanır? Çünki o, insanın gücünü tükədir (mateset)8!"9. Və biz soruşduq – lakin müdriklər dedilər: "Başın ağrıyırsa – Tövratla məşğul ol, ... qarnın ağrıyırsa – Tövratla məşğul ol, ... necə ki yazılıb: və bütün bədəni üçün – şəfa10" (Eruvin traktatı, 54:1).

Lakin mənim sahibim, atam və müəllimim dediyi kimi, Tövrat cövhər adlanır. Yəni o, bəzən həyat cövhəri, bəzən isə ölüm cövhəridir. Və o dedi ki, cövhər xəstə olan üçün şəfadır, sağlam insan isə cövhəri qəbul etsə, xəstələşəcək. Yəni Tövrat xisaronu (çatışmazlığı) olan adama düşdükdə, o, onun sayəsində sağala bilər. Belə çıxır ki, buna əsasən izah etmək lazımdır ki, hər şeydən əvvəl insan Tövratı öyrənməlidir ki, xəstə olduğunu görsün.

Buna görə müdriklər deyiblər ki, Tövrat insanın gücünü tükəndirir. Bu o deməkdir ki, Tövrat sayəsində insan özündəki insan xüsusiyyətinin zəif olduğunu, müqavimət göstərmək və dəf etmək gücünün olmadığını görməyə başlayır. O zaman anlayır ki, ruhani baxımdan xəstədir və Tövrat vasitəsilə şəri dərk etməyə gəlir! «Zoar» kitabında «Günahından xəbər tutanda» ayəsi haqqında deyildiyi kimi, bu o deməkdir ki, Tövrat insana günah etdiyini bildirir. Əgər Tövrat ona bunu bildirməsəydi, insan öz mənfəəti üçün almağın Yaradanla aralarında olan forma fərqinə görə şər adlandırıldığını nə bilə, nə də hiss edə bilərdi.

Çünki forma fərqinin ayrılığa gətirib çıxardığı barədə məlumat insana yuxarıdan, Tövrat vasitəsilə verilməlidir. Buna görə də demək lazımdır ki, ardıcıllıq belədir:

O, şərin dərk edilməsinə gəlib çıxmaq üçün Tövrat və ehkamları yerinə yetirir.

O, Tövrat və ehkamları yerinə yetirir, çünki onda olan nur mənbəyə qaytarır və o zaman yuxarıdan əta etmək arzusu adlanan güc alır. Və buna forma bənzərliyi deyilir.

3."Xavakuk gəldi və hər şeyi bir nöqtəyə endirdi, necə ki yazılıb: «Saleh öz inamı ilə yaşayacaq»" ifadəsində nəzərdə tutulan inam xüsusiyyəti. Belə çıxır ki, bütün Tövrat və ehkamlarla məşğul olmaq ümumilikdə – məhz bu elementə, yəni inama gəlib çıxmaq üçündür, yuxarıda deyildiyi kimi, o zaman o, tam inamı əldə edə bilər. Belə çıxır ki, işin bütün müxtəlifliyi – yalnız buna gəlib çıxmaq üçündür.

Lakin bu üç mərhələdən əvvəl elə bir mərhələ var ki, bütün İsrael (klal) ümumilikdə onu keçir. Və bu, həqiqətən də insanın Tövrat və ehkamlarda tərbiyə olunmağa başladığı ilk mərhələdir, çünki bütün dünya Tövratı və ehkamları nə üçün yerinə yetirməli olduqlarını bilməlidir – yəni mükafat almaq üçün, və əgər, iraq olsun, Tövrat və ehkamları yerinə yetirməsələr, cəza alacaqlar. Və bu qayda hər biri üçün eynidir. Rambamın yazdığı kimi: "Ona görə də azyaşlılara, qadınlara və bütün savadsız kütləyə öyrədildikdə, onlara yalnız qorxudan və mükafat almaq üçün işləmək öyrədilir, o vaxta qədər ki, onların biliyi artır və onlar daha böyük müdrikliklə dolurlar, onlara bu sirri çox tədricən açırlar"14 (Rambam, Qayıdış qanunları, f. 10).

Və deyilənlərdən belə çıxır ki, işin qaydası belədir:

1.İsrael ümumilikdə (klal) – onlara Tövrat və ehkamları eqoist sevgi niyyəti ilə bütün incəlikləri və təfərrüatları ilə yerinə yetirmək öyrədilir və onlara işin "lişma", yəni əta etmək xatirinə olduğu açılmamalıdır. Lakin qoy işləsinlər və özləri üçün mükafat almaq xatirinə bütövlükdə və tamamilə səylər göstərsinlər.

Və bilmək lazımdır ki, eqoist sevgi xatirinə, yəni Tövrat və ehkamların yerinə yetirilməsinin köməyi ilə gələcək dünya xüsusiyyətinə layiq olmaq üçün işləyərkən, əgər insanın həqiqətən daxili stimulu varsa, o, işdə özü üçün hər şeyi etməyə, yəni bilik üzərində işləməyə hazırdır. Başqa sözlə, insan ağlının dərk edə bilmədiyi şeyi, əgər onun daxili stimulu varsa və gələcək dünyaya layiq olmaq istəyirsə, etməyə hazırdır. Necə ki deyilir: «ehtiyatlı ol... ki, onların allahlarını axtarmayıb deyəsən: «Bu tayfalar öz ilahələrinə necə xidmət edirlərsə, mən də elə edəcəyəm». Belə etmə... çünki hətta öz oğullarını və qızlarını da öz ilahələri üçün odda yandırırlar»15. Və Raşi müdriklərin izahını gətirir: «"Hətta" onların atalarını və analarını da əhatə edir. Ravvin Akiva dedi: "Mən gördüm ki, bütpərəst öz atasını köpəyinin qarşısında bağladı və o, onu yeyib qurtardı"»16. Və "Siftey Xaximim" izah edir17: "Bütpərəstlik nəzərdə tutulur, «və onu yeyib qurtardı» – o deməkdir ki, onu odda yandırdılar".

Lakin bilmək lazımdır ki, insan şəxsi xeyri üçün – yəni əgər ona gələcək dünya vəd edildiyinə inanırsa – ən böyük işi görməyə hazırdır, hətta ona oğullarını və qızlarını, və valideynlərini yandırmaq lazımdır deyilsə belə, daxili stimulu olanların belə bir gücü var, çünki bu, hələ də eqoist kelim içində yerləşir. Belə çıxır ki, bu hələ də bilik üzərində adlanmır. Yəni təbiətdən çıxış edərək başa düşmək olar ki, insan özü üçün almaq arzusu xatirinə hər şeyi etməyə hazırdır.

Və bundan əlavə, biz tapırıq ki, Məbədin dağıdılması zamanı, necə ki deyilir (Eyxa, 4:10): «Mərhəmətli qadınlar öz uşaqlarını bişirdilər. Onlar onlar üçün yemək idi». Və böyük Alşeyx izah edir18: «"Onlar onlar üçün yemək idi" – yəni yalnız özləri uşaqlarının ətini yeyirdilər, buna görə də deyilir: "onlar üçün". Yalnız anaların özləri onları yeyirdi, başqa uşaqlara vermirdilər, baxmayaraq ki, onlar da ac idilər»19.

Bu bizə onu deyir ki, müqəddəslik əvəzinə müqəddəsliyin dağıdılması olduqda və hakimiyyət özü üçün almaq istəyinə keçdikdə, insan özünə sevgi naminə nə etməyə qadir deyil! "Mərhəmətli qadınlar öz uşaqlarını bişirdilər...".

Və bizim iki nümunəmiz var:

almaq istəyi naminə uşaqların və valideynlərin yandırılmasından gələcək dünya qazanmaqla.Və ya bu dünyanı əldə etmək üçün – bunun üçün mərhəmətli qadınlar öz uşaqlarını bişirdilər. Belə çıxır ki, almaq istəyini, yəni insanın doğulduğu o təbiəti doldurmaq üçün o, istənilən şeyi etməyə qadirdir.

Halbuki fərdi yolla (prat) getməyə başladıqda, yəni Yaradanla qovuşmağa layiq olmaq üçün, eqoist sevgidən çıxmaq lazım olduqda, insan hətta kiçik bir işi də etməyə qadir deyil. Yəni əgər insana deyirlərsə: "Etdiyin şeyin eynisini et, lakin heç bir mükafat olmadan Yaradana əta etmək üçün buna niyyət qur", – bunu etmək çox çətindir, çünki bu, özü üçün almaq istəyi adlanan [təbiətimizlə] ziddiyyət təşkil edir.

Başqa sözlə, insanın etdiyi eyni hərəkət, yəni göstərdiyi eyni maddi səy heç bir əlavə səy tələb etmir. Sadəcə, o, bu hərəkəti Yaradanın faydası üçün etdiyinə dair niyyət qurmalıdır. Lakin məhz bunu etmək üçün artıq onun gücü çatmır. Ona elə gəlir ki, qarşısında uca bir dağ dayanıb və o, bu dağı heç bir zərrə qədər belə yerindən tərpədə bilməz. Özünü sanki bütün dünyası dağılıb çökürmüş kimi hiss edir. Bütün bunlar ona görə baş verir ki, bu, bizim təbiətimizə ziddir.

İnsan həqiqətə, yəni fərdi işə («prat» xüsusiyyətindəki işə) gəlmək istədiyi bu vəziyyətdə ona yuxarıdan hansı dərəcədə aşağı vəziyyətdə olduğu göstərilir. Çünki o görür ki, Yaradanın xeyri üçün heç nə edə bilmir. Bu vəziyyət şərin dərk edilməsi adlanır.Bu, fərdi işdə birinci vəziyyət, yəni şərin dərk edilməsi adlanır.

Və bundan sonra ikinci vəziyyət gəlir, o zaman o, Tövratı və ehkamları yerinə yetirməlidir, çünki onda olan nur mənbəyə qaytarır. Yəni bu nurun sayəsində o, əta edən kelim alacaq, bu o deməkdir ki, onda Yaradana əta etmək üçün güclü arzu olacaq və o, bundan həzz alacaq.

Və sonra o, yuxarıda deyildiyi kimi, mükəmməl inam adlanan üçüncü vəziyyətə daxil olur: "Xavakuk gəldi və hər şeyi bir nöqtəyə endirdi, necə ki yazılıb: «Saleh öz inamı ilə yaşayacaq»"2021. Və bu, insanın gəlib çıxmalı olduğu elementdir, və onda inam olduqda, o, Yaradanın Xeyirxah və Xeyir Verən xüsusiyyətindəki idarəetməsində cəmləşmiş nemət və həzzə layiq olur.

Və Sulam şərhində yazılanlar haqqında, yuxarıda deyildiyi kimi: "Axı qanun elədir ki, məxluq Yaradandan şəri aşkar şəkildə qəbul edə bilməz. Çünki əgər məxluq Onu şər törədən kimi qəbul edərsə, bu, Yaradanın ləyaqətinin təhqiri olacaq... Buna görə də insan şəri hiss etdikdə... ali Fəaliyyət göstərən ondan gizlənir"22, – burada heç bir sual yoxdur ki, Yaradana nə fərqi var, məxluq Onu, iraq olsun, şər törədən kimi qəbul edəcək. Məyər Yaradan məxluqların Onun xeyrinə görə Ona hörmət etməsi üçün şöhrətmi axtarır? Axı O, ölümlü olanlara aid olan şeylərə möhtac deyil. Lakin məsələ ondadır ki, bu, insanın xeyrinədir. Axı ruhaniyyətdə qüsurdan danışıldıqda – məsələn, insan müqəddəsliyi pozduqda, burada yuxarıda bu pozuntuya səbəb olan həmin insanın ruhunun kökündə dərhal Sitra Axa peyda olur. Başqa sözlə, biz inanmalıyıq ki, Yaradanın adı Xeyirxah və Xeyir Verəndir.

Belə çıxır ki, insanın özünün olduğu vəziyyətin şər olduğunu hiss etdiyi anda o, Yaradanın onunla Xeyirxah və Xeyir Verən kimi rəftar etdiyini deyərək ali idarəetməni necə əsaslandıra bilər? Belə çıxır ki, insan özünün Müqəddəs İsimdə, yəni "Xeyirxah və Xeyir Verən" adında yaratdığı qüsuru [öz üzərinə] qəbul edir. Və insan yuxarıdan xeyir qəbul etdikdə o, sevinc içində olur və heç bir tərəddüd etmədən deyə bilər: "Mübarəkdir o kəs ki, dedi və dünya yarandı"23.

Eyni zamanda, insan özünü şərdə hiss etdikdə o, "Mübarəkdir o kəs ki, dedi və dünya yarandı" deyə bilməz, lakin İovun dediyi kimi deyir (İov, 3): «Və İov danışmağa başladı və dedi: «Qoy mənim doğulduğum gün və «bir kişi mayalandı» deyilən gecə məhv olsun! Həmin gün qaranlıq olsun»»24. Buna görə də bu elə bir islahdir ki – insan həmin anda Yaradanın ona bütün bəlaları hazırladığına inanmır və hər necə olursa olsun, Yaradan haqqında pis danışmır.

Və buradan belə çıxır ki, biz maddi [aləmdə] bəzən oğlu olan və o,[yəni oğul] uşaqlarla məşğul olan və xəstəxanada işləyən və ona yetməyən maaş alan bir insanı görürük, baxmayaraq ki, o, işə başlayanda və hələ ailəsi olmayanda bu, yaxşı maaş idi, indi isə o, bu maaşla yaşaya bilmir. Və o [yəni ata] oğluna deyir: "Görürsən ki, sahibkar sənə [əmək haqqı] əlavə etmir, get özünə yaxşı maaş verilən başqa bir iş yeri tap". Və oğul ona cavab verir: "Mən burada artıq sahibkara və işçilərə öyrəşmişəm, ona görə də bu yeri tərk edə bilmərəm". Ata nə etdi? O, sahibkarın yanına gedib oğlunun vəziyyəti haqqında ona danışdı. Və sahibkar ona dedi: "Mən ona daha çox verə bilmərəm, lakin onu daha çox pul ödənilən bir yerə göndərəcəyəm". O zaman ata ondan xahiş etdi: "Oğluma de ki, sənin onun üçün işin yoxdur və o, başqa yerə keçəcək. Axı mən onun yaxşı maaş verilməyən bu işdən gedib yaxşı maaş verilən yerə getməsi haqqında bir neçə dəfə onunla danışmışam. Və mən sənə həqiqəti deyəcəyəm ki, o mənə səni və işçilərini sevdiyini və buna görə də bu yeri tərk etmək istəmədiyini dedi. Ona görə də əgər sən onu işdən çıxarsan, onun başqa seçimi olmayacaq və o, başqa yerə getməyə məcbur olacaq. Lakin mən səndən bir xahiş edirəm: ona mənim sənin yanına gəlib özündə işləməyə icazə verməməyimi xahiş etdiyimi demə – yoxsa o deyəcək: «Ata oğluna qarşı necə də qəddardır!». Yəni o, mənim onu işdən çıxarmağa çalışdığım şeyin onun xeyrinə olacağını başa düşməyə qadir deyil. Yəni sahibkardan mənim onu işdən çıxarmağı xahiş etdiyimi eşidəndə o nə deyəcək? «Yaradan atama xeyir-dua versin, axı onun mənim üçün etməyə çalışdığı hər şey mənim xeyrimədir»? Şübhə yoxdur ki, həmin anda o, atasına əsəbiləşəcək".

Ruhaniyyətdə də də belədir: Yaradan insana eniş vəziyyəti göndərir. Yəni insan elə bir vəziyyətdən düşür ki, həmin vaxt onun qazancı var idi. Ata isə başa düşür ki, bu qazanc kifayət deyil və oğul daha çox qazana bilər, lakin oğul bunu anlamır.Buna görə də Yaradan ona eniş göndərir. Bu o deməkdir ki, onu işdən qovurlar. Həmin anda insan qəzəblənir: Yaradanın ona nə üçün pislik etdiyini soruşur. Axı o bilir ki, bundan əvvəl ruhani yüksəliş vəziyyətində idi, lakin Yaradan onu bu vəziyyətdən çıxardı. Təbii ki, o, Yaradanın özünə qəzəblənəcək.Bu, «Şxinanı bəd niyyətlə ittiham etmək» adlanır və bunun cəzası çox ağırdır.Buna görə də, insana pislik edənin kim olduğunu müəyyən edə bilməməsi ilə bağlı bir islah olduqda, təbii olaraq onun qəzəblənəcəyi heç kim də olmur. Beləliklə, bütün bu hadisələri kimin həyata keçirdiyinin insandan gizli qalması onun xeyrinə olur.

Və o [yəni Baal Sulam] orada deyir: lakin o kəs ki həqiqətən "idarəetmədə şər dadını hiss etməsinə baxmayaraq, Yaradana olan inamını buraxmamaq üçün səy göstərir, mükafat alır. Və əgər, iraq olsun, səy göstərə bilməsə, cəza alır, çünki o, Yaradana olan inamından ayrılır. Və belə çıxır ki, yalnız Onun Özü tamamilə bütün işləri törətdiyinə, törədir və törədəcəyinə baxmayaraq, hər necə olursa olsun, bu, xeyir və şər hiss edənlərdən gizli qalır"25.

Biz görürük ki, səy göstərə bilən və Yaradanın ona bu şəri göndərdiyini, lakin bunun onun xeyrinə olduğunu deyə bilən kəs inamda qalır – vəziyyətin Yaradan tərəfindən onun öz xeyri üçün göndərildiyini deyə bildiyi ölçüdə. Buna görə də bu, "şər törədən" adlanmır və o, hər necə olursa olsun, inamında qalır. Eyni zamanda, əgər o, Yaradanın bunu onun xeyri üçün göndərdiyini deyə bilmirsə və [hesab edirsə ki] bütün bunlar ona şərdir – bu vəziyyət "Yaradan şər törədəndir" adlanır. Buna görə də o, Fəaliyyət göstərəni özündən gizlətməyə borcludur və bu, inam xüsusiyyətinin ondan yoxa çıxması deməkdir. Və bu, cəza hesab olunur.

Və deyilənlərdən belə çıxır ki, əgər yüksəlişlər və enişlər olmasaydı, insan xisaronu (çatışmazlığı) olduğunu hiss edə bilməzdi. Yəni o, göylərin mərhəmətinə ehtiyacı olduğunu hiss etməzdi, çünki insan imkanlarında deyil, yəni insanın gücündə deyil ki, bütün arzusu Yaradana necə həzz vermək olsun deyə, eqoist sevgidən çıxsın. Lakin onun bütün əməlləri yalnız şəxsi mənfəətə yönəldilə bilər. Şəxsi mənfəətin isə insanın hətta təsəvvür belə edə bilmədiyi işləri görmək gücü var – və ya Məbədin dağıdılması dövründə olduğu kimi, mərhəmətli qadınlar öz uşaqlarını bişirdikdə, və ya öz bütlərinə xidmət edənlər oğullarını və qızlarını yandırdıqları kimi.

Lakin insan göylər naminə işləyə, yəni gördüyü işə görə heç bir mükafat istəməyə qadir deyil. Hətta almağa yönəlmiş hərəkətlərinə niyyət qurmaq belə onun gücü daxilində deyil.Başqa sözlə, insan göylər naminə, öz mənfəəti üçün deyil, yemək istəsə də, hərəkətin özü həzz almaq olsa da, bu hərəkətə müvafiq niyyət qurmaq onun öz ixtiyarında deyil. Bu işdə ona yalnız Yaradan kömək edə bilər.Ümumi iş (klal) — bütün cəmiyyətə aid olan iş — ilə fərdi iş (prat) arasındakı fərq də məhz bundadır.