Əməldə  “sular daşqını” nədir

Məqalə 4, 1989
Zoar kitabında, Nuh fəslində, [Zoar] ayəni izah edir: “Mən isə, budur, yer üzünə su daşqını gətirirəm”1. Və o deyir: “Ravvin Yehuda [sözü] açdı: “Bu — mübahisə daşqınıdır, İsrail oğullarının Yaradanla mübahisə etməsinə görə”2. Və o soruşur: “Məgər başqa yerdə İsrail oğulları Yaradanla mübahisə etmədilərmi?”... Və cavab verir: “Bunlar, əlbəttə, mübahisə daşqını idi, ittihamçıya güc və cəsarət verdi, ona möhkəmlənməyə imkan verdi”. Axı şirin sular və acı sular var, bu müqəddəslik və sağ xəttin əksi deməkdir. Və şəffaf sular var, bulanıq sular var — bu, müqəddəslik və onun sol xəttdəki əksi deməkdir. Sülh daşqını var, mübahisə daşqını var — bu da müqəddəslik və orta xəttin əksidir. Buna görə Yazı deyir: “Bu — mübahisə daşqınıdır, İsrail oğullarının Yaradanla mübahisə etməsinə görə”2, bunun orta xəttin əksi olduğunu göstərmək üçün, çünki onlar özlərinə cəlb etməməli olduqları kəsi cəlb etdilər, yəni “mübahisə daşqını” adlanan əksi, və onunla murdarlandılar. Buna görə deyilib: “Və onları müqəddəs etdi”2”3.

Və anlamaq lazımdır ki, onun dediyi kimi, üç xəttə uyğun olan üç növ daşqın nədir. Bu, işə münasibətdə nə deməkdir? Əlbəttə, Zoar kitabı ali pillələrdən danışır və üç növdə aşkarlanan üç növ ali nemət oraya aiddir. Bəs biz bundan işə münasibətdə nə öyrənə bilərik?

Hər şeydən əvvəl, biz işdə “su daşqın”nın nə olduğunu bilməliyik, və bu sularda məhv edən var idi, hansı ki: “O, bütün mövcud olanı sildi”4. Məlumdur ki, insan əta etmək üzrə işdə işləməyə başlayanda, bədən iddia edir: bu sizin üçün nə işdir? Sənin öz faydan naminə işləmək istəməməyində hansı məntiq var, axı sən həyatdan həzz almaq üçün qayğı göstərməlisən, əta etmək isə o deməkdir ki, sən özün üçün işləməyəcəksən. Bəs sənin üçün nə fayda olacaq ki, Yaradanın sənə Musa, müəllimimiz vasitəsilə əmr etdiyi Onun Tövrat və ehkamlarını yerinə yetirməyindən həzz alması üçün işləyirsən? O, sənə işinə görə mükafat verəcəkmi, yəni Tövrat və ehkamlar içində səy göstərdiyinə görə?

Bunun müqabilində sən mənə cavab verirsən ki, mükafatsız çalışmaq istəyirsən. Belə bir şeyi necə anlamaq olar: "mükafatsız çalışmaq", axı bu məntiqə ziddir? Axı daxilində doğulduğumuz təbiət – ləzzət və həzz almaq arzusudur və əgər biz hər hansı bir şeydə səy göstəririksə, biz, şübhəsiz, o səyin müqabilində ləzzət və həzz alırıq. Belə olan halda, bu bizim təbiətimizə ziddir və bu, "ma" ("nə") iddiası adlanır.

Lakin bədənin Yaradanın əməyinə müqavimət göstərdiyi daha bir iddia da var. İnsan bədənə: "Biz Yaradana inanmalıyıq ki, O, İdarəedəndir və dünyanı Xeyirxah və Xeyir əta edən xüsusiyyətlə idarə edir", – dediyi zaman, bədən insana yaxınlaşır və Fironun: "Yaradan kimdir ki, mən Onun səsinə qulaq asım?" – deyən o iddialarını irəli sürür. Yəni, onun üçün Yaradana inanmaq ağırdır; başqa sözlə, bədən deyir ki, o, Yaradan naminə çalışmağa qadirdir, lakin bir şərtlə ki, Yaradanın ucalığını hiss etsin və Onun üçün çalışmağa dəyəcəyini anlasın.

Maddi aləmdə gördüyümüz kimi, əgər hər hansı bir böyük insan gəlirsə və bir çoxları onun böyük olduğunu hesab edirsə, ağıl onların rəyinə uyğun olaraq [düşünməyi] məcbur edir ki, o, böyükdür. Şübhə yoxdur ki, maddi aləmdə insan böyük bir kəs üçün çalışmaq və ona xidmət etmək iqtidarında olduğu kimi, şübhəsiz, əgər onda Yaradanın ucalığına dair eyni bir hissiyyat olsaydı, o, Yaradan üçün də çalışa və Ona xidmət edə bilərdi. Eyni zamanda isə, Yaradana münasibətdə bizdə belə bir hissiyyat yoxdur, əksinə, gördüyümüz kimi, O, "Şxina sürgündədir" xüsusiyyətindədir və Yaradanın ucalığına dair heç bir hissiyyat mövcud deyil. Belə olan halda, o, öz şəxsi mənfəətini Yaradanın mənfəəti qarşısında necə sıfırlaya bilər?

Buna görə də bu iki iddia – "kim" və "nə" ("mi" və "ma") birləşdiyi zaman, "mayim" ("su") sözünün hərflərinin kombinasiyası alınır. Bu, deyildiyi kimi, "yer üzündə su daşqını (sular)" kimidir və buna görə də onlar öldülər. Yəni, ruhaniyyətin həyat adlanan bütöv xüsusiyyəti məhz bu sular, yəni iki sual: "kim?" və "nə?" ucbatından itirildi. Müqəddəsliyin daxilindəki həyat ruhu onlardan uzaqlaşdı və onlar ölü olaraq qaldılar, necə ki deyilmişdir: "Günahkarlar sağ olduqları halda ölü adlanırlar". Və ruhani əməkdə bu, "sular daşqını" adlanır; məhz bu sular ucbatından onlar əməkdə öldülər və "nə və kim" iddiaları səbəbindən Yaradanın əməyini davam etdirə bilmədilər.

Və Zoar kitabında deyildiyi kimi: “Ravvin Yosi dedi: [Nuh] ölüm mələyinin sular daşqını ilə gəldiyini gördü və buna görə gəmiyə daxil oldu”7. Başqa sözlə, məhv edən, yəni ölüm mələyi, iddiaların — “ma” ‘nə’ və “mi” ‘kim’ — daxilində idi, yuxarıda deyildiyi kimi.

Gəminin sulardan xilas olması isə işdə o deməkdir ki, “bilikdən yuxarı” anlayışı var və bu, onun bağlı gözlərlə getmək istədiyi xüsusiyyətdir. Yəni məntiq və hisslər müdriklərimizin bizə dediklərini anlamasa da, onlar öz üzərlərinə müdriklərə inamı qəbul edirlər və deyirlər ki, müdriklərə inamı öz üzərlərinə qəbul etməyə borcludurlar. Necə deyildiyi kimi: “Və onlar Yaradana və Onun qulu Musaya inandılar”8. İnamsız isə ruhaniyyətdə heç nəyə çatmaq mümkün deyil.

Və bu xüsusiyyət Bina adlanır, bu örtülü xasadim xüsusiyyətidir, “xafets xesed” xüsusiyyəti adlanır, bunun mənası odur ki, o heç nə anlamaq istəmir və hər şeyə deyir: şübhə yoxdur ki, bu, Yaradanın ona etdiyi mərhəmət ‘xesed’dir. Və baxmayaraq ki, o, Yaradanın ona və bütün dünyaya etdiyi mərhəməti görmür, hər halda, inanır ki, Yaradan Öz dünyasını fərdi idarəçiliklə, Xeyirxah və Xeyir Verən xüsusiyyətində idarə edir, necə deyildiyi kimi: “Hamı inanır ki, O hamıya yaxşıdır, pislərə də, yaxşılara da Xeyirxah və Xeyir Verəndir”9.

Və bular örtülü xasadimdir, başqa sözlə, baxmayaraq ki, o bunun xasadim olduğunu görmür, hər halda, bilikdən yuxarı inanır və deyir: “Onların gözləri var, lakin görmürlər”10. Və bu “gəmi” xüsusiyyəti adlanır. Yəni kim örtülü xasadim xüsusiyyətinə daxil olur və hər şeyi bilikdən yuxarı qəbul edirsə, bu yerdə Sitra Axranın heç bir hökmranlığı yoxdur. Və Sitra Axranın verdiyi bütün suallar yalnız bilik daxilində hökmranlıq edə bilər.

Halbuki bilikdən yuxarıda bu məkan müqəddəsliyə məxsusdur, çünki bütün suallar yalnız xarici ağıldan irəli gəlir. Daxili ağıl isə insan forma bərabərliyinə layiq olduqdan sonra gəlir, və o zaman daxili ağıla layiq olur, və onda daxili bilik daxilində anlayır. Və o zaman görür ki, xarici ağlın düzgün kimi anladığı hər şey, daxili ağıla layiq olduqdan sonra, xarici ağlın iddia etdiyi hər şeydə heç bir həqiqət olmadığını görür, necə ki, atam və müəllimim 1943-cü ildən olan məqalədə yazmışdır.

Və deyildiyi kimi: “Məhvedici sular daşqınındadır və insanı öldürür”. Bu o deməkdir: daşqının daxilində, yəni “kim və nə” suallarının daxilində, yəni bu iddialarla o, insanları öldürür. Buna görə Zoar kitabı deyir: “Ravvin Yosi dedi: [Nuh] ölüm mələyinin sular daşqını ilə gəldiyini gördü və buna görə gəmiyə daxil oldu”7.

Başqa sözlə, o gördü ki, məhz bu iddialar ucbatından daxilindəki həyat ruhu itir. Və o zaman o, "bilik üzərində" vəziyyətinə, yəni Bina xüsusiyyətinə və ya "Xafets Xesed" xüsusiyyətinə daxil oldu ki, bunun da mənası — heç bir şey almadan, yalnız əta edən olmaq istəməsidir. Lakin o, öz qismətindən razıdır; Yaradanın xidmətində nəyi dərk edir və hiss edirsə — onun üçün bu, böyük bir şərəfdir. "Kim" və "nə" tərəfindən eşitdiyi bütöv o iddialara isə o, indi sevinir ki, onun bilik üzərində ilə getmək imkanı var. Belə çıxır ki, məhz bunun sayəsində o, sular daşqınından xilas olur.

Və deyilənlərdən çıxış edərək, Zoar kitabında yazılanları izah etmək olar: "İnsan, sözsüz ki, özünü gizlətməlidir və məhvedici (mələk) dünyada hökmranlıq etdiyi zaman onun gözünə görünməməlidir ki, onu fərq etməsin; çünki onun qarşısında gördüyü hər kəsi yox etməsinə izn verilib".

"Sulam" şərhinin 200-cü bəndində isə Zoar buyurur: "Və buna görə də Yaradan (Nuhu) gizlətmək istədi ki, onu izləyənin gözlərindən gizləsin, o şəkildə ki, sular onu gəmiyə doğru qovsun; digər sözlərlə, o, sular daşqınını görürdü və onlardan qorxurdu, buna görə də gəmiyə daxil oldu".

Və anlamaq lazımdır: məhvedici mələk barəsində necə demək olar ki, əgər Nuh gəmiyə daxil olubsa, mələk artıq onu görmür, çünki o, gəminin daxilindədir? Yaradan Nuha gəmiyə daxil olmağı məsləhət gördükdə ki, məhvedici mələk onu görməsin, bunu necə anlamaq olar? Sözsüz ki, o, gəmini görürdü; bəs o nə düşünürdü, guya bu gəmi boşdur, daxilində insan yoxdur? Axı o, hətta maddi bir məhvedici və dağıdıcı olsaydı belə, əlbəttə ki, bu gəminin daxilində nə olduğuna baxmaq istəyərdi. O ki qaldı mələyə, məgər o, gəminin daxilində nəyin olduğunu görmürdü? Belə bir şey ümumiyyətlə mümkündürmü?

Lakin ruhani əməyə münasibətdə bunu yuxarıda deyildiyi kimi izah etmək lazımdır: məhvedici mələk idrakın (ağılın) daxili ilə gedən o insanları görür ki, onlarla "kim və nə" iddialarından istifadə edərək mübahisə edə bilsin. Halbuki Yaradanın ona "alma de-etkasya" (gizlənmə dünyası) adlanan Bina xüsusiyyətinə daxil olmasını buyurması — onun xarici olanlara (bədənə və yad qüvvələrə) nəzərən gizli olması deməkdir. Yəni, xarici ağıl daxilində gedən o insanları məhvedici görə bilir, çünki onların ortaq dili var. Məhz — xarici olana münasibətdə.

Halbuki bilikdən yuxarı gedən insanlar — bu, onların hər şeyi Yaradana inamdan və salehlərə inam sayəsində etdikləri adlanır, salehlər isə onlara Yaradanla qovuşmağa gəlmək və Tövratın ağlı adlanan daxili ağıla layiq olmaq üçün necə getmək barədə göstəriş verirlər. Bu yerdə hesab olunur ki, məhv edən mələyin görmək üçün heç bir vasitəsi yoxdur, çünki onun görməsi alan kelimdədir.

Buna görə müdriklərimiz dedilər: “Çünki məhv edənə hakimiyyət verildiyi zaman, o, yaxşı ilə pisi ayırmır”12. Və biz izah etdik ki, nəzərdə tutulan budur: məhv edənə hakimiyyət verildiyi zaman, hətta əta etmək naminə almaqla məşğul olan və yaxşı adlanan insanlara qarşı belə, hər halda, onlar almaqla məşğul olduqları üçün, onun tərəfindən ittiham mümkündür. Buna görə onlar da Bina xüsusiyyətinə, yəni Sitra Axra ilə heç bir əlaqəsi olmayan əta edən kelimlərə daxil olurlar, və bu, “məhv edən mələk gəmidə olanı görə bilməz” adlanır, çünki o yalnız alan kelimlərə yapışa bilər. Orada o, yoldan çıxara və ittiham edə bilər.

Amma Bina xüsusiyyəti olan gəmiyə, əta edən kelimlərə daxil olanları Sitra Axra görmür. Yəni onlarda ortaq dil yoxdur ki, insan əta etmə yolu ilə gedəndə, bunun bilikdən yuxarı hesab edildiyi və inam xüsusiyyəti olduğu halda, Sitra Axranın işə qarşı hansı iddiaları olduğunu anlamaq imkanı olsun. İnamsa xüsusiyyətinə qədər Sitra Axranın insanla mübahisə etmək qabiliyyəti var. Lakin insan bilikdən yuxarı inam gəmisinə daxil olduğu anda, Sitra Axra inam qapısının yanında dayanıb qalır və daha irəli gedə bilmir.

TES-də deyildiyi kimi (14-cü hissə): “Lakin bu Binada hələ başın ‘roş’un olmaması hesab edilmir, (yəni kamillik), çünki Bina heç bir ixtisar qüvvəsindən əziyyət çəkmir”.

Bu o deməkdir ki, Bina “xafets xesed” xüsusiyyəti adlandığına görə, yəni əta edən kli olduğuna görə, o özü üçün heç nəyə ehtiyac duymur və bilikdən yuxarı edə bildiyi hər şeyi, özü hiss edir ki, verməyə nəsə var. Yəni ixtisar xisaron- ‘çatışmazlıq’ adlanır, çatışmazlıq isə həmişə insanın nəsə almaq istəməsi səbəbindən yaranır. Əgər o almalıdırsa və kiminsə tərəfindən maneələr varsa, yəni verən deyir: mən sənə verməyə razıyam, amma yalnız mənim istədiyim şərtlərlə. Və əgər bu şərtlərə razı olsan, alacaqsan, yoxsa — yox. Burada maneələr üçün yer var.

Başqa sözlə, əgər alan tərəf verən tərəfin tələb etdiyi şərtləri yerinə yetirmək iqtidarında deyilsə, belə çıxır ki, o zaman alan tərəf çatışmazlıq (çətinlik) içindədir. Digər sözlərlə, verənin arzuladığı o şərtlər məhdudiyyətlər və ixtisarlar (tsimtsumim) adlanır, belə ki, alan tərəf bu şərtləri yerinə yetirməyə hər zaman hazır olmur.

Halbuki, əgər o, verəndən heç bir şey almaq istəmirsə, verənin yalnız müəyyən məhdudiyyətlərə əsasən vermək istəməsinin onun üçün nə fərqi var? Axı onun verənin verdiyi şeylə heç bir işi yoxdur və bu, Bina xüsusiyyəti, yəni əta edən qab (kli de-haşpa'ah) adlanır. O, vermək və heç bir şey almamaq istəyir.

Lakin burada, Binanın vermək və heç bir şey almamaq istəməsində çox böyük bir dərinlik gizlənmişdir. Axı burada da aşağıda olanın, yəni verənin tərəfindən şərtlər mövcuddur. Başqa sözlə, aşağıda olan vermək istədiyini söylədikdə deyir ki: "Mən sənə yalnız qarşına qoyacağım şərt əsasında verməyə hazıram, əks halda mən sənə hər hansı bir şeyi belə vermək iqtidarında deyiləm". Bəs bu hansı şərtlərdir? "Mən görmək istəyirəm ki, sən həqiqətənmi əhəmiyyətlisən; həm də sadəcə belə yox, ona görə əhəmiyyətlisən ki, mən sənə hər şeyi verməyə və özümə heç bir şey saxlamamağa, həmçinin bu nizamı yerinə yetirməyə qadir olum: "Bütün qəlbinlə və bütün ruhunla". Bunu mən sənə yalnız o şərtlə verə bilərəm ki, mən sənin əhəmiyyətini və ucalığını hiss edim, bax o zaman mən hər şeyə hazıram. Əks halda isə mənim sənə bəndən tələb etdiyin şeyi verməyə gücüm çatmaz".

Belə çıxır ki, insan Yaradanın ucalığını hiss etməyənə qədər, bədən Onun qarşısında bütün qəlbi və bütün ruhu ilə sıfırlanmağa qadir deyil. Lakin əslində, aşağıda olanın şərtlər irəli sürərək: "Mən Sənin naminə çalışmağa yalnız o şərtlə razıyam ki, Sənin əhəmiyyətini və ucalığını görüm", – deməsi ilə belə alınır ki, o, artıq Yaradandan nəsə almaq istəyir – yəni Yaradanın ucalığını; əks təqdirdə o, bütün qəlbi ilə çalışmaq istəmir. Beləcə, insan artıq məhdudlaşır, gizlənmənin hökmranlığı altına düşür və onun: "Mən heç bir şey arzulamıram, yalnız əta etmək istəyirəm", – demək azadlığı olmur. Bu doğru deyil, axı o, "bütün əməllərin Göylər naminə olacaq" nizamını yerinə yetirməzdən əvvəl həqiqətən də nəsə istəyir; yəni o, ilkin olaraq Yaradanın ucalığını əldə etmək istəyir, yalnız ondan sonra insan Yaradanın qarşısında sıfırlanacağını söyləyir. Və təbii ki, bu pillə Bina (xafets xesed) xüsusiyyəti adlanmır və o, "heç bir şey arzulamayan" deyil, çünki əslində o, arzulayır.

Və deyilənlərdən belə çıxır ki, Bina xüsusiyyəti — “xafets xesed” xüsusiyyətidir, yəni o heç nə almamalıdır, buna görə o azaddır, çünki yalnız nəsə almaq istəyən artıq məhdudlaşmış və başqalarının fikrindən asılıdır. Amma bağlı gözlərlə gedən və nə böyüklüyə, nə də başqa bir şeyə ehtiyac duymayan — bu “azadlıq” adlanır.

Lakin bilmək lazımdır ki, Bina xüsusiyyətinə layiq olmaq üçün, bu xüsusiyyətə çatana qədər böyük iş görmək lazımdır. Yəni o, azla, onda olan hisslə və onda olan ağılla kifayətlənməli və onda olan paydan razı olmalıdır. Və bu insan həmişə kamillikdə ola bilər, çünki öz payından razıdır.

Lakin hələ bu xüsusiyyətə çatmamış və almaq istəyinə üstün gələ bilmədiyini görən insan nə edə bilər? Onda o, Yaradana dua etməlidir ki, Yaradan ona kömək etsin, onda işdə bağlı gözlərlə getmək qabiliyyəti olsun və heç nəyə ehtiyac duymasın, əksinə bədənin buna müqavimət göstərməsinə baxmayaraq, hər şeyi göylər naminə etməyə qadir olsun.

Başqa sözlə, o, Yaradana ona necə kömək etməli olduğu barədə məsləhətlər verməməlidir, əksinə özünü alçaltmalı və heç bir şərt olmadan Yaradan qarşısında ləğv olmalıdır. Bədəninə üstün gələ bilmədiyi üçün, o, Yaradandan xahiş edir ki, şər başlanğıcla müharibədə qalib gəlməyə imkan verən kömək versin, çünki o öz alçaqlığını anlayır.

Buna görə də o, Yaradandan xahiş edir ki, ona rəhm etsin, çünki o, həqiqətən Yaradanın işçiləri ola bilən digər insanlardan daha pisdir. Və belə ki, o onlardan pisdir, çünki görür ki, onda eqoist sevgiyə almaq arzusu hamıdan daha çoxdur. Buna görə o, öz qarşısında utanır, necə alçaq bir vəziyyətdə olduğunu görür. Buna görə o, Yaradandan xahiş edir ki, ona rəhm etsin və onu şər başlanğıcın hakimiyyəti altından çıxarsın, — və bu, onun digər insanlardan daha əhəmiyyətli olduğuna görə deyil ki, buna görə Ondan ona kömək verməsini xahiş edir, əksinə o, digər insanlardan daha pisdir, çünki onun almaq arzusu daha inkişaf etmişdir və onda daha böyük enerji ilə işləyir.

Lakin o, Ondan ona Yaradanın böyüklüyü haqqında daha çox ağıl və bilik verməsini xahiş etmir ki, onda şərin hakimiyyəti altından çıxmaq qabiliyyəti olsun. Baxmayaraq ki, bu doğrudur, o, Yaradana şərtlər qoymaq istədiyini və yalnız onda Yaradan qarşısında ləğv olacağını demək istəmir, yuxarıda deyildiyi kimi. Əksinə, o, kiçik ağılda və kiçik hissdə qalmağa razıdır, indi onda olduğundan artıq deyil. Amma üstün gəlmək gücü olmadığı üçün, Yaradandan ona üstün gəlmək gücü verməsini xahiş edir, ağıl, düşüncə və hisslər deyil.

Çünki insan Yaradana məsləhətlər verdiyi müddətdə, sanki Ona şərtlər qoyurmuş kimi görünür, mövqeyi və ağlı olan insan kimi. Və bu, insan tərəfindən həyasızlıqdır, Yaradana şərtlər qoyaraq demək: “Əgər Sən mənə, məsələn, işdə dad versən, mən Sənin üçün işləyə biləcəyəm, yoxsa qadir deyiləm”. İnsan isə deməlidir: “Mən şərtsiz ləğv olmaq və alçalmaq istəyirəm. Amma mənə güc ver ki, həqiqətən eqoist sevgidən çıxa bilim və Yaradanı “bütün qəlbimlə” sevim”.

Halbuki əgər insan şərtlər qoyursa, bu insanın alçaqlığından danışmır, əksinə, bu göstərir ki, insan özünü şəxsiyyət və qüruru olan biri hesab edir. Və bu, belə deyənə bənzəyir: “Digər insanlarda ağıl yoxdur, onlar Sənin üçün işləyə bilərlər, amma mən digər insanlar kimi deyiləm və mən daha çox anlayıram ki, yəhudilik nədir, Yaradanın işi nədir”. Buna görə o, Yaradana deyir ki, O, bu insanın anladığı kimi onunla hesablaşmalıdır, Yaradanın anladığı kimi deyil.

Və deyilənlərdən anlayacağıq ki, üç xətt nə deməkdir — hansı ki, Zoar bu barədə üç xüsusiyyəti misal gətirir.

1.Şirin sular və müqəddəsliyin əksi olan — acı sular. Məlum olduğu kimi, sağ xətt mükəmməllik (şlemut) adlanır, necə ki atam və müəllimimin 1943-cü il tarixli məqaləsində deyilmişdir ki, insan bilik üzərindən inanmalıdır ki, o, mükəmməldir. Mükəmməlliyin əksi isə odur ki, Sitra Axra gəlir və ona bütöv qüsurlarını — onun Yaradanın yolu ilə necə getmədiyini göstərir və insanı elə bir bədbinlik vəziyyətinə salır ki, o an insan döyüş meydanından qaçmaq və yalnız vaxt öldürmək istəyir; bax o zaman o, hər şeyi qara rəngdə görür.

2.Sol xətt. Bu, insanın idrakın daxilində öz daxili hesabatını aparmaq və reallıqda — özünün gördüyü şəkildə — mükəmməl olduğunu, yoxsa daxilində qüsurların olub-olmadığını görmək istədiyi zamandır. Və o, özünü bu aydınlaşdırmaya (berur-a) hazırladığı və buna görə də sol xəttə keçdiyi üçün — çünki indi o, Yaradana dua etmək istəyir ki, O, ona kömək etsin, o da Yaradanı qəlbi və ruhu ilə sevsin — bu, "şəffaf sular" adlanır; çünki burada heç bir zibil və qarışıq yoxdur, əksinə, o, Yaradana dua edə biləcəyi bir yeri görmək istəyir. Halbuki müqəddəsliyin əksi olan qüvvə müəyyən iddialarla gəlir və ona hər şeyin tam qaydasında olduğunu, dua etməsi üçün heç bir səbəbin olmadığını diktə edir. Bu, "bulanıq sular" adlanır; çünki o şey şəffaf adlanır ki, orada heç bir qarışıq olmasın, yəni insan həqiqəti — öz ağlı və idrakı ilə gördüyü şəkildə görsün; və o görür ki, qaydasında deyil və onda Yaradana dua etmək üçün güc və istək var ki, O, ona "bütün qəlbi ilə" Yaradanı sevməyə layiq olmağa kömək etsin. Bax o zaman müqəddəsliyin əksi gəlir və ora yalan qataraq ona deyir ki, o, əslində qaydasındadır və dua etməli bir şeyi yoxdur. Belə çıxır ki, bunlar bulanıq sulardır, axı bura yalan xüsusiyyəti qarışıb — o mənada ki, onlar özlərinin qaydasında olduqlarını və dua etməli bir şeylərinin olmadığını söyləyirlər.

Və Zoar kitabının buyurduqlarını izah etmək lazımdır: "Sülh daşqını var və ixtilaf (mübarizə) daşqını var və bu, orta xəttdə müqəddəslik və onun əksi deməkdir". Axı qanun belədir ki, orta xətt — iki xəttin kombinasiyasıdır ; və madəm ki müqəddəslikdəki sağ xətt bilik üzərində nöqteyi-nəzərindən mükəmməllikdir, sol xətt isə o adlanır ki, insan idrakın daxilində özünün mükəmməl olmadığını, əksinə, qüsurlarla dolu olduğunu görür.

Buna görə orta xətt iki xətdən ibarətdir. Başqa sözlə, onda bilik yaranmazdan əvvəl bilikdən yuxarı getmək mümkün deyil, çünki bilik ona [öz] vəziyyətini, onun bilik daxilində gözlərində necə göründüyünü göstərir. Onda demək olar ki, o, ağılın onu etməyə məcbur etdiyinə baxmır, əksinə biliyin üzərində gedir və müdriklərə inama inanır — müdriklərin ona dediyinə — və öz ağlından istifadə etmir.

Halbuki, əgər onda ona nəsə deyəcək ağıl və biliklər yoxdursa, onun bilikdən yuxarı getdiyini demək olmaz. Buna görə də orta xətt sülh xüsusiyyəti adlanır, çünki o, iki xəttə ehtiyac duyur. Yəni onda iki əks xətt olmalıdır — və o, onların hər ikisinə ehtiyac duyur. Bəs niyə bu “sülh” adlanır?

İzah etmək lazımdır ki, onda iki xətt birlikdə olduqda, sağ xətti sol xəttin üzərinə qaldırmaq lazımdır. Zoar kitabında yazıldığı kimi, bu o deməkdir ki, kamillik xətti “bilikdən yuxarı” xüsusiyyəti üzərində, sol xətt üzərində qurulur və bunun sayəsində Yaradanı sevmək arzusu əldə edilir, bu isə “bilikdən yuxarı” [anlayışının] xüsusi xüsusiyyəti ‘squla’dır. Atam və müəllimimin dediyi kimi, Yaradanın bizim Ona bilikdən yuxarı xidmət etməyimizi istəməsi, Yaradanın bu yolu seçməsi ona görədir ki, bu yol yaradılanların qovuşma xüsusiyyətinə layiq olmaları üçün daha uğurludur. Və onda biz “sülh” xüsusiyyətinə layiq oluruq. Necə deyildiyi kimi: “Eşidəcəyəm, Qüdrətli Yaradan nə deyəcək, çünki O, Öz xalqına və Öz sadiqlərinə sülh vəd edir ki, onlar axmaqlığa qayıtmasınlar”14. Belə çıxır ki, iki xəttin qarşılıqlı daxil olması “sülh” adlanır. Və bu, müqəddəslikdə orta xəttdir.

Halbuki müqəddəsliyin əksi “mübahisə daşqını” adlanır, “çünki onlar özlərinə cəlb etməməli olduqları kəsi cəlb etdilər, yəni “mübahisə daşqını” adlanan müqəddəsliyin əksini, və onunla murdarlandılar”3. Bu o deməkdir ki, müqəddəsliyə əks olanlar sol xətti sağ xəttin üzərinə qaldırdılar, yəni onlar müqəddəsliyə tam əks olanı dedilər.

Müqəddəslik yolu budur ki, “bilik daxilində” zəruridir, hansı ki, “bilikdən yuxarı”nın dediyi ilə ziddiyyət təşkil edir, bu isə odur ki, sol xəttdən istifadə etmək və onunla məşğul olmaq lazımdır, lakin onların sol xəttdə getmək və ona qulaq asmaq istədiklərinə görə deyil, əksinə, onlar bilikdən istifadə etməli və onunla məşğul olmalıdırlar ki, bilikdən yuxarı getmək imkanları olsun. Bəs müqəddəsliyin əksi nə etdi? Onlar sol xətti cəlb etdilər ki, o sağ xətt üzərində hökmranlıq etsin, yəni bilik daxilində getsinlər.

Bu isə ən həqiqi murdarlıqdır, çünki işdə murdarlıq ürəyin kütləşməsi adlanır, yəni almaq arzudaşqınürəyi bağlayır ki, forma fərqinə görə müqəddəslik ürəyin içinə daxil ola bilməsin. Və avtomatik olaraq Yaradanla mübahisə yaranır: niyə Yaradan onlara nemət və həzz vermir? — bu isə sülhün ‘şalom’un əksidir. Buna görə də bilikdən yuxarı inam xüsusiyyətində getməyə çalışmaq lazımdır.