Ruhani əməldə Şənbə ərəfəsində çalışmayan Şənbə günü nə yeyəcək?

1989-cu il, 7-ci Məqalə

Müdriklərimiz ("Avoda Zara", 3) buyururlar: "Dünyanın Hökmdarına dedilər: 'Bizə [mükafatı] əvvəlcədən ver və biz əməl edək' (Bizə Tövratı indi bəxş et, biz də onu yerinə yetirək)". Sitatın sonu. Biz bunu ruhani əmək baxımından bu şəkildə anlamalıyıq:

1. "Şənbə ərəfəsindəki əmək" nədir?
2. Ruhani əməkdə nəyə "Şənbə" deyilir?
3. "Şənbə" anlayışını qavramaq üçün niyə məhz "əmək" tələb olunur?

Məlumdur ki, "Şənbə" (Şabat) göylərin və yerin yaradılış məqsədi adlanır. Yəni, göylərin və yerin yaradılış məqsədi məhz "Şənbə" naminə idi. Bu o deməkdir ki, Yaradanın yaradılanları həzzləndirmək arzusunun hər kəsin gözü qarşısında tam aşkar olması anlayışı "Şənbə" adlanır. Yəni, "bütün əməllərindən dincəldi", çünki Yaradanın "Xeyirxah və Xeyir bəxş edən" statusundakı idarəetməsini hər kəsin gözü qarşısında aşkar edəcək nəhəng bir əmək artıq mövcuddur.

Və o zaman artıq adi iş günləri vəziyyətindəki əmək mövcud olmayacaq. Axı əməyin mənası "adi olandan müqəddəslik inşa etməkdir". "Müqəddəslik" anlayışı isə "müqəddəsləşdirdi" anlayışıdır, yəni insan özünü bütün alma (kelim)-indən ayırır və hər bir hərəkətini əta etmək niyyəti ilə icra edir. Necə ki, buyurulub: "Müqəddəs olun, çünki Mən müqəddəsəm". Bu o deməkdir ki, Yaradan əta edən olduğu üçün yaradılanlar da Onunla xüsusiyyət bənzərliyinə nail olmalıdırlar.

Maddi dünyada biz görürük ki, insan yalnız mükafat naminə çalışır. Və bədənin qidalandığı təam mükafat adlanır; bu o deməkdir ki, onun bədəninə verdiyi o təam – maddi həyatdır, bura yemək, içmək və s. aiddir. Bir də var ruhani təam (qida), bura isə hörmət, elm, nüfuz, hakimiyyət və s. aiddir.

Bu qidanı satın almaq üçün insan mütləq səy göstərməlidir, əks halda onu əldə edə bilməz. Yəni, insanın öz əməyi müqabilində almaq istədiyi qida ziyafətə (süfrəyə), göstərdiyi səy isə ziyafətə hazırlığa bənzəyir. Deməli, səy göstərməyə gücü çatmayan kəs nə maddi, nə də ruhani qidanı ala bilməz. Yəni, kiməsə nəyinsə verilməsini istəyirsə, verən tərəf onun tələb etdiyi şərtlər yerinə yetirilməyənə qədər bəxşişi verməyəcək.

Buna görə də, "əta etmək naminə" adlanan müqəddəslikdə – baxmayaraq ki, insan özü üçün alma arzusu ilə yaradılıb, verən tərəf ondan Özü üçün çalışmasını tələb edir ki, bu da "bütün əməllərin göylər naminə olacaq" adlanır. Əks halda, əgər verən tərəf alana onun alma kelimində versə, hər şey müqəddəsliyin feyzini istismar edən “Sitra Axra”ya (əks tərəfə) gedəcək. Çünki müqəddəslik – insanın Yaradan naminə etdiyi şeylərə deyilir. Əgər niyyət öz mənfəəti üçündürsə, bu, "forma fərqliliyi" adlanır və müqəddəsliyə tamamilə ziddir.

Həqiqətən də, bu həm ağıl, həm də qəlb üçün təbiətə zidd olduğundan "səy/əmək" adlanır. Və bu, ziyafətə hazırlıqdır. Yəni, insanın özü üçün deyil, Yaradan naminə niyyət etməli olduğu mərhələdir. "Əta etmək naminə" adlanan belə bir (Kli-ni) əldə etmək üçün böyük bir iş və səy tələb olunur. Və bu, "ziyafətə hazırlıq" adlanır, "ziyafətin" özü isə "Şabat" anlayışıdır.

Və deyilənlərdən belə çıxır ki, bu iş "həftəiçi (adi) iş" adlanır, yəni insanın qəlbində olan o "adi/dünyəvi" olanı təmizləmək üçün çalışmaq lazımdır. Və oraya müqəddəslik daxil etmək gərəkdir. Müqəddəslik – Yaradanla qovuşmaq adlanır. "Adi/dünyəvi" olan isə Yaradandan qopuq olmaq adlanır. Buna görə də bütün əmək alma arzusuna əta etmək niyyəti qazandırmaqdan ibarətdir. Və o zaman insan Yaradanla qovuşur. Necə ki, buyurulub: "Müqəddəs olun, çünki Mən – Yaradan müqəddəsəm". Və beləliklə, o, Yaradanın vermək istədiyi o zövq və həzzi – "ziyafət" adlanan şeyi qəbul etməyə qadir olan (kelim) əldə edir. Və bu, Şənbə (Şabat) ziyafətidir. "Şənbə ərəfəsində çalışmayan, Şənbə günü nə yeyəcək?" kəlamının dərin mənası məhz budur.

Və atam və müəllimim (salehin xatirəsi mübarək olsun), Yaradana xidmət etmək mənasına dair belə bir nümunə gətirir: Çalışmaq öz şəxsi mənfəətinə çatmaq üçün deyil, hər şeyin Göylər naminə olması üçündür, axı əks halda bütün nemətlər klipotlara gedir. Və bu barədə "Pri Xaxam" kitabında (2-ci hissə, səh. 89) yazılmışdır:

"Uca bir Padşah – xeyirxah və xeyir bəxş edən və buna görə də Özü üçün çalışılmasına heç bir ehtiyacı olmayan, çünki Onun bütün canatmasımı yalnız öz məmləkətinin sakinlərini həzzləndirmək olan Padşah – ölkənin bütün vətəndaşlarına bir fərman verdi və bunun üçün öz məbədində bir məkan təyin etdi.

Və açıq şəkildə şərt kəsildi ki, təyin olunmuş məkanın hüdudlarından kənarda çalışmaq qadağandır və onların mükafatı – onlar üçün böyük ziyafətlər hazırladığı elə həmin fəaliyyət məkanındadır. İş başlayanda elə kəslər tapıldı ki, onlar Padşahın işin nizamına nəzarət etmək üçün gözətçilər təyin etdiyini zənn etdilər; bilsinlər deyə ki, kim Onun üçün çalışır, kim isə Onun üçün çalışmır. Padşah isə bu müddət ərzində gizləndi və heç bir nəzarət yox idi. Lakin onlar belə bir heyranedici ixtiradan xəbərsiz idilər ki, Padşah ləziz təamların və şirniyyatların içinə “bərbad” bir toz səpmişdi; əksinə, əmək evinin daxilinə isə şəfaverici bir toz əlavə etmişdi.”

Və bu hadisədə idarəetmənin özü aşkar oldu. Çünki Onu sevənlər Padşahın ehkamıni qorudular, yalnız onun üçün təyin olunmuş məkanda işi incəliyinə qədər və dəqiqliklə yerinə yetirdilər. Və beləliklə, öz bədənlərinə o şəfaverici tozu çəkdilər. Ziyafət vaxtı gəldikdə isə, daha əvvəl əsla dadmadıqları elə uca dadda təamlar daddılar ki, buna görə Padşaha şükranlıq etdilər.

Lakin etdiyi şeylərə görə sevilməyə layiq olan Padşahın ucalığından heç bir şey anlamayan o aşağı səviyyəli insanlar isə, heç bir nəzarətin olmadığını gördükdə, Padşahın ehkamıni lazımınca qorumadılar. Ziyafət vaxtı gəldikdə isə, təamlardan daddıqda damaqları sözügedən toz ucbatından acılıq dadı ilə doldu və onlar Padşahı təhqir edib rüsvay etdilər.

Və yuxarıda deyilənlərdən belə çıxır ki, Tövratda və ehkamlarda olan o xeyiri və həzzi hiss etmək üçün – hansı ki, qəbul edilmiş ixtisar (tsimtsum) və qanun ucbatından onu hiss etmək qeyri-mümkündür, çünki alma kelimində xalis qaranlıq və ölümdən başqa heç bir nuru hiss etmək mümkün deyil, nur ilə belə bir kli arasındakı xüsusiyyət fərqliliyi səbəbindən – buna görə də, alma keliminin köməyi ilə Tövratda və ehkamlarda dad hiss etmək istədikdə, orada heç bir dad olmur. Və alma kelimində yalnız maddi həzzlərin dadını hiss etmək mümkündür ki, insan maddi həzzləri qəbul edərkən orada şirinlik dadı hiss olunur.

Məsələnin mənası ondadır ki, bu, yaradılışın mövcud ola bilməsi üçün, insan əta etmə kelimini – yəni "Yaradanla birlik keliminı" əldə edənə qədər həzz alacaq bir şeyin olması üçün lap başlanğıcdan belə edilmişdir ki, insan həzzləri qəbul edərkən Yaradandan uzaqlaşmasın. Və insanın həyat enerjisi və həzz alacağı bir mənbəyin olması üçün biz öyrənirik ki, kelimin qırılması vasitəsilə çox incə bir parıltı işıq saçır; hansı ki, bu, klipotların daxilində nur saçan və bütöv maddi həzzlərin qidalandığı müqəddəsliyin kiçik bir parıltısı adlanır.

Buna görə də, maddi həzzlərdən insan həzz və xoş əhval-ruhiyyə ala bilir. Lakin həqiqi həzzi – yaradılanları həzzləndirmək arzusunda nəzərdə tutulmuş o əsas qayəni – hiss etməyin üzərində gizlənmə və yoxluğun tozu, qaranlıq və acılıq bərqərar olub, və Tövratın, ehkamların heç bir dadı yoxdur. Yəni, o acı toz – ixtisarin islahı gücü ilə orada mövcud olan yoxluq və gizlənmə anlayışıdır.

Şəfaverici tozu isə O, Tövratdakı və ehkamlardaki səylərin daxilinə əlavə etdi, yəni şəfaverici cövhər məhz Tövratdakı və ehkamlardaki səylərin daxilində yerləşir. Bəs niyə məhz səylərin daxilində? Sadəcə Tövrat və ehkamlarla məşğul olduqları zaman ziyafətdə hiss olunan o acılıq dadından insanı sağaldacaq o şəfaverici cövhəri əldə etmək üçün bu, niyə kifayət deyil?

Və bunu anlamaq üçün, ilkin olaraq Yaradanın ziyafətə əlavə etdiyi o tozun acı dadını sağaldan o cövhərin nə olduğunu bilmək lazımdır. Və Tövratdakı, ehkamlardaki o səylər nədir ki, onların vasitəsilə yalnız və yalnız o şəfaverici cövhərin dərk olunduğu məkanı tapmaq mümkündür?

Məlumdur ki, əsas səylər biliyə (idraka) qarşı çalışıldığı zaman göstərilir. Yəni, insan nəyin naminə çalışmalı olduğunu bilmədiyi və ağlına qarşı çalışmalı olduğu zaman. Bu, çox çətindir. Və bu, "Tövratdakı və ehkamlardaki səy" adlanır. Lakin anlamaq lazımdır ki, insan niyə Tövratda və ehkamlarda ağlına qarşı çalışmalıdır, axı bu – çox ağırdır və hər insan buna qadir deyil. Və bu, hər kəs üçün əlçatan olsun deyə, niyə Tövratda və ehkamlarda bilik daxilində çalışmaq olmaz?

Məsələ burasındadır ki, "səy" adlanan bilik üzərində vəziyyətin nə olduğunu bilmək lazımdır, yəni Tövrat və ehkamlarla məşğul olarkən səy göstərmək gərəkdir. Lakin məsələ ondadır ki, insan özü üçün alma arzusu ilə yaradıldığından və bu alma arzusu üzərində – nemətlər qəbul edildiyi an xüsusiyyət fərqliliyi olmasın deyə, əksinə, "xüsusiyyət bənzərliyi" adlanan qovuşmada olmaq üçün – bir islah gerçəkləşdirildiyindən, buna görə ixtisar (simsum) və gizlənmə baş vermişdir.

Yəni bu o deməkdir ki, insan o xeyiri və həzzi alan keliminə qəbul etmək istədiyi anda o, heç bir nur görməyəcək, əksinə, "nurdan azad boş məkan" adlanan xalis qaranlıq görəcək. Və insan "O necə rəhmlidirsə, sən də eləcə rəhmli ol" anlayışına uyğun gələn əta etmə keliminə sahib olmalıdır.

Bəs belə (kelim) necə əldə edilir? Tövratdakı və ehkamlardaki səylər vasitəsilə. Yəni, Tövrat və ehkamlarla məhz əta etmə keliminı əldə etmək naminə məşğul olunduğu zaman. O mənada ki, insan Tövrat və ehkamlarla məşğul olduğuna görə heç bir əvəz (mükafat) tələb etmir, əksinə, onun üçün əvəz və mükafat – hər şeyi öz mənfəəti üçün deyil, Yaradan naminə etmək gücünə sahib olması olacaqdır.

Yəni, əgər insan Tövratı və ehkamları bir əvəz almaq, öz mənfəəti naminə o xeyiri və həzzi əldə etmək üçün yerinə yetirirsə, bu, onun Tövratı və ehkamları ağıl daxilində yeritdiyi adlanır. Yəni, bədən buna etiraz etmir. Çünki o, bunun müqabilində öz şəxsi mənfəəti üçün həzz alacağına nə dərəcədə inanırsa – bu, "ağıl daxilində" adlanır.

Və bu barədə Rambam buyurur: "Kiçikləri, qadınları və xarici dünya xalqlarını öyrədən zaman onlara qorxu daxilində və mükafat almaq naminə çalışmaqdan başqa heç bir şey öyrətmirlər. Ta ki, ağılları böyüyənə və əlavə müdrikliyə sahib olanadək, onlara bu sirləri az-az aşkar edirlər." (Rambam, "Alaxot a-Tşuva, səh. 60, bənd 72).

Biz Rambamın sözlərindən görürük ki, Tövratın və ehkamların qorunmasında iki anlayış var:

1. Öz mənfəəti naminə: Yəni, mükafat əldə etmək üçün, nəinki bilik üzərində çalışmaq üçün. Çünki o, mükafata və cəzaya nə dərəcədə inanırsa və bütün bunlar – öz şəxsi mənfəəti üçün olduğundan, belə bir əmək "dünya xalqlarının əməyi" adlanır ki, bu da bilik daxilindədir. Və əmək baxımından bu, səy adlanmır. (Hərçənd ictimai baxımdan bu da səy adlanır).
2. Tövratda və ehkamlardaki səy: Yəni, Tövrat və ehkamlarla bunun müqabilində hər hansı bir mükafat almaq üçün məşğul olmur, əksinə, onun bütün əməyi Yaradan namınədir. Və bu, ağıla qarşıdır (bilik üzərindədir). Çünki ağıl insanı öz şəxsi mənfəəti üçün çalışmağa məcbur edir. Buna görə də, o, Tövratı və ehkamları bunun köməyi ilə özü üçün deyil, yalnız Yaradan naminə çalışmaq gücü əldə etmək üçün yerinə yetirdiyini bəyan etdikdə, bədən bütün gücü ilə müqavimət göstərməyə başlayır və fəryad edir: "Sən nədir, dəli olmusan? Sən özünü Yaradanın qarşısında tamamilə sıfırlamaq (yox etmək) istəyirsən? Yaxşı, sən de görüm, bundan sənə nə qalacaq?"

Bu anlayış "böyük səy " adlanır, çünki insan öz bədəni ilə müharibə etməlidir; halbuki ədalət və düzgün ağıl bədənin tərəfindədir, çünki bu onun təbii proqramıdır. Belə çıxır ki, yuxarıda deyildiyi kimi, bu vəziyyət bilik üzərində olduğuna görə səy adlanır, çünki bədən Yaradan naminə çalışmağa əsla razı olmur.

Və bu, insanın Tövrat və ehkamlarla "səy" anlayışı daxilində məşğul olması adlanır. Yəni, o, Tövrat və ehkamlarla məşğul olmaq vasitəsilə əta etmə pilləsinə layiq olmaq istəyir ki, bu pilləni də yuxarıda deyildiyi kimi, məhz "səy" anlayışı daxilində mütaliə etməklə dərk etmək mümkündür. Bu zaman insan Tövrat və ehkamlarla müdriklərin buyurduğu o uca niyyətlə məşğul olur: "Mən şər başlanğıcı yaratdım və onun üçün Tövrat adlı ədviyyatı (şəfaverici cövhəri) yaratdım, çünki onun daxilindəki nur [insanı] Kökünə qovuşdurur".

Bu o deməkdir ki, insan Yaradana qarşı sevgisinin olmadığını, əksinə yalnız özünə qarşı sevgisinin olduğunu və bədənin müqavimət göstərməsi səbəbindən Göylər naminə bircə kiçik hərəkət belə etməyə qadir olmadığını aşkar edir. Və hər dəfə özünü gücləndirməyə çalışsa da, yenə də irəli gedə bilmir; əksinə, o maneəni aşmaq üçün göstərdiyi hər bir səydən sonra irəli getmək əvəzinə, geriyə doğru gerilədiyini görür.

Və bu ağır səy insanın daxilində Yaradanın ona kömək etməsi üçün səmimi bir dua məkanı doğurur. Belə çıxır ki, insan hər dəfə geriyə doğru gerilədiyini görsə də, digər tərəfdən o, hər dəfə duada irəliləmiş olur. Çünki o, hədəfdən nə qədər uzaq olduğunu gördüyü üçün qəlbinin ən dərinliyindən daha səmimi şəkildə dua etmək imkanı qazanır, çünki o, daxilindəki o təhlükəli nöqtəni aşkar edir.

Bu o deməkdir ki, insan şər başlanğıcın ona qalib gələcəyindən və bu döyüş meydanından qaçmalı olduğunu ağlına yeridəcəyindən qorxur. Çünki bədən onun ağlına belə bir idrak pıçıldayır ki, guya bu ağır əmək yalnız uca və güclü xarakterə malik olan xüsusi insanlar üçündür, hər qarşına çıxan üçün deyil. Və hərçənd insan hazırda həqiqət yolu ilə, yəni öz mənfəəti üçün deyil, Yaradan naminə getməyi öz üzərinə götürüb; lakin onda alınmadığı və geriyə doğru gerilədiyi üçün o, şərin ona qalib gələcəyindən qorxur. O, şərin bilik daxilində ona ədalətin bədənin tərəfində olduğunu sübut edəcəyindən qorxur; çünki o, bədənin dediyi o reallığı gözü ilə görür və bədənin "bu əmək yalnız seçilmiş insanlar üçündür" sözlərinə qarşı daxilində heç bir şübhəsi qalmır.

Məhz buna görə də, bu çarəsizlik ona bütün qəlbi ilə Yaradana dua etmək üçün böyük bir güc verir ki, onu bu təhlükədən – bu döyüş meydanından qaçmaq məcburiyyətində qalmaqdan xilas etsin. Buna görə də o deyir: "Aləmlərin Rəbbi, mənə elə indi kömək et, çünki hazırda Sənə dua etmək üçün hələ daxilimdə gücüm var. Lakin mən sonradan nə olacağını bilə bilmərəm. Bəlkə heç sonradan Sənə kömək üçün müraciət edəcək bir kəs də qalmayacaq".

Buna görə də o deyir: "Aləmlərin Rəbbi, ruhum bədənimdə olduğu müddətcə mənə daima kömək et; çünki mən qorxuram ki, sonradan mən ölə bilərəm və Yaradana qarşı ən kiçik bir duanın belə edilə biləcəyi o inamın tamamilə yox olduğu o qopuqluq və ümidsizlik bataqlığına yuvarlanaram". Çünki ümidsizliyə qərq olan insan artıq heç bir kömək diləmir. Axı insanın bu vəziyyətdən çıxacağına dair daxilində nə qədər ki, bir əminlik var, o, hələ də "əlinizdə olan və gücünüz çatan hər bir şeyi icra edin" anlayışına aid olan praktiki addımları atmağa qadirdir.

Beləliklə, əsl səy insanın əta etmə xəttində çalışmaq istəməsindən ibarətdir; məhz bu istək onun daxilində o böyük əməyi (səyi) doğurur. Və məhz bu hal insanın daxilində Yaradanın ona kömək etməsi və müdriklərin: "bura təmizlənmək üçün gələnə yuxarıdan mütləq kömək olunur" kəlamına daxilən inanması üçün böyük bir dua oyanmasına səbəb olur.

Buradan belə çıxır ki, o şəfaverici cövhər məhz səyin daxilində yerləşir. Yəni, "Lişma" dərəcəsinə çatmaq üçün öz üzərində səy göstərən, əmək sərf edən kəs – nail olduğu o "Lişma" sayəsində "xeyir və həzz" adlanan o uca ziyafətdən tam zövq almaq qabiliyyətinə sahib olur. Çünki artıq onun daxilində o müqəddəs əta etmə Klisi mövcuddur ki, o kli ziyafətin üzərindəki o ağır gizlənmə pərdəsini tamamilə götürür.

O gizlənmə pərdəsi ki, o ziyafəti dadmaq istəyən hər bir kəsi özündən uzaqlaşdırır və ona bu ziyafətin acı bir dadda olduğunu pıçıldayır. Və müdriklərimizin buyurduğu o uca kəlamı məhz bu şəkildə şərh etmək olar; Yaradan buyurdu: "Ey dünyanın (cahilləri), Şənbə ərəfəsində tər tökən, çalışan kəs – Şənbə günü dadacaq və yeyəcək olanın elə özüdür".

Və sual olunur ki, ruhani əməkdə "Şənbə (Şabat) ziyafəti" nədir? Müdriklərin, Yaradanın (Adam ha-Rişonun) yaradılması zamanı buyurduğu o uca kəlamını şərh etmək lazımdır: Bu nəyə bənzəyir? Hər cür nemətlərlə dolu sarayı olan, lakin heç bir qonağı olmayan bir padşaha. Bu zaman ziyafətin özü "hər cür nemətlərlə dolu saray" adlanır.

Və bu, "Şənbə ziyafəti" adlanır. Bunun mənası ondadır ki, əta etmə keliminin əldə olunması üzrə iş başa çatdıqdan sonra – hansı ki, bütün bunlar adi iş günlərində göstərilən o səylərdir; belə ki, adi günlər "altı iş günü" adlanır və onların mahiyyəti bütöv İsraili daxilinə alacaq və Son İslah (Qmar Tikun) vəziyyətində olacaq o ziyafəti tutmağa qadir olan uyğun kelimin ərsəyə gətirilməsidir; hansı ki, bu müdriklərin nəzərində "İsrail" anlayışı ilə müəyyən olunur. Və onlar şərh ediblər ki, dünyanun yaradılışı məhz İsrail naminə idi, necə ki, yazılıb: "Başlanğıcda yaratdı. Və başlanğıc deyə bir şey yoxdur, İsrail vardır", necə ki, "İsrailin başlanğıcı" deyilmişdir. Yəni, sarayın hər cür nemətlərlə dolu olması – bütöv cəmiyyət üçündür.

Fərdi şəkildə isə ziyafət o zaman baş verir ki, insan öz əməllərini islah edir və "Yaradana doğru düz" (Yaşar-Kel) adlanan "İsrail" pilləsinə ucalır; bu o deməkdir ki, onun bütün əməlləri "Kel" adlanan Uca Yaradan naminədir və o zaman o, fərdi şəkildə "ziyafət" anlayışına layiq görülür. Son islahvəziyyətində isə elə olacaq ki, bütün fərdlər qeyd olunduğu kimi qidanı qəbul etmək üçün uyğun (kelimə) gələcəklər – Yaradan buyurdu: "Şənbə ərəfəsində çalışan, Şənbə günü yeyəcək", necə ki, o şəfaverici cövhər nümunəsində deyilmişdir. Yəni, Tövratdakı və ehkamlardaki səylər vasitəsilə, məhz o səylərin tam daxilində ziyafətin üzərini örtən o ixtisari (tsimtsum-u) və gizlənməni ləğv edən dərmanı tapacaqlar.

Deyilənlərdən çıxış edərək, "Şabat" traktatında (səh. 119) gətirilən bu kəlamı şərh etmək lazımdır: "Keysar (Sezar) Ravvin Yoşua Ben Xananiyaya dedi: 'Şənbə təamının qoxusu niyə gəlir?' [O cavab verdi:] 'Bizim bir ədviyyatımız var, adı Şənbədir (Şabatdır), biz [təamı] onunla ədviyyatlandırırıq və buna görə də onun qoxusu uzaqlardan gəlir'. [Keysar] ona dedi: 'Ondan mənə də ver'. [Ravvin Yoşua] ona dedi: 'Şənbəni qoruyan hər kəsə bu [ədviyyat] fayda verir, qorumayana isə kömək etməz'".

Və hərçənd (bəsit) şərh – "Şənbəni qoruyan şəxs" kimidir; lakin ruhani əməkdə bunu "Şənbəni gözləyən" kimi şərh etmək lazımdır, yəni eynilə "atası bu işə sadiq qaldı (onu gözlədi)" mənasında. Bu o deməkdir ki, insan əyləşib ümid edir və deyir: "Görəsən mən nə zaman Şənbə ziyafətini qəbul etmək üçün uyğun (kelim-ə) sahib olacağam ki, onun o uca qoxusu daxilimdən gəlsin?" Çünki Şənbə ziyafəti – "613 qanun anlayışında, 613 ehkamın daxilinə bürünmüş xeyir və həzz" adlanır.

Və necə ki, "Sulam" şərhində (1-ci hissə, səh. 242, bənd 1) deyilmişdir: "Hər bir ehkamın daxilinə xüsusi bir nur qoyulmuşdur". Və bu artıq Şənbə ziyafəti anlayışı adlanır ki, ona da məhz əmək və səylərin nəticəsində nail olmaq mümkündür; hansı ki, bu, [insanı] Kökünə qovuşduran nur anlayışına necə çatmağa dair 613 ehkamın "məsləhətlər" anlayışında yerinə yetirilməsi vasitəsilə baş verir.

Buna görə də, "qoruyan" sözlərinin şərhi – yəni, əta etmə anlayışına çatmaq üçün 613 ehkamı "məsləhətlər" anlayışında qoruyan deməkdir. Çünki məhz əta etmə kelimində (kelim de-haşpa'ah) Şənbə ziyafətindən tam həzz almaq mümkündür, çünki o zaman ixtisar və gizlənmə o xeyirin və həzzlərin üzərindən tamamilə yox olur. Eynilə yuxarıdakı şəfaverici cövhər nümunəsində olduğu kimi; yəni, o toz – 613 ehkamın "məsləhətlər" anlayışında yerinə yetirilməsinin tam daxilində yerləşir və o xeyirin, həzzin üzərini örtən o acı cövhəri sağaldır. Buna görə də, əgər Tövratdakı və ehkamlardaki səylər vasitəsilə o əta etmə qabları əldə olunmazsa – o xeyirin və həzzlərin üzərində o ağır gizlənmə pərdəsi eləcə qalacaqdır.

Və müdriklərimizin bu kəlamını ("Avot", 2-ci hissə, bənd 21) məhz bu şəkildə şərh etmək lazımdır: "Sənin sənətinin Sahibi sadiqdir, O, çəkdiyin əməyə görə sənə öz mükafatını ödəyəcəkdir. Və bil ki, salehlərin mükafatı gələcəkdə olacaqdır". Və bu təəccüblüdür, axı insan mükafat almaq naminə çalışmamalı deyilmi? Əgər belədirsə, onda niyə deyilmişdir: "Və bil ki, salehlərin mükafatı gələcəkdə olacaqdır"? Yuxarıda deyilənləri o şəkildə şərh etmək lazımdır ki, müdriklər bizə salehlərin gələcəkdə alacağı o mükafatın məhz hansı mahiyyətdə olacağını izah edirlər.

Yəni, mükafat əldə etmək üçün göstərilən hər bir səyin müqabilində, bizə məhz hansı mükafatın gələcəkdə olacağı izah edilir. Bu o deməkdir ki, onlar yalnız "bütün əməllərin Göylər naminə olacaq" anlayışında çalışmağa layiq görüləcəklər ki, bunlar da əta etmə kelimidir. Və onlar hazırda sahib olduqları o kelimdə – yəni alma kelimində deyil, başqa kelimində "gələcəkdə olacaq" o dərəcəyə çatmaq üçün bütöv səylərini ortaya qoyurlar. Gələcəkdə isə onlar əta etmə keliminı əldə edəcəklər və "Və bil ki, salehlərin mükafatı gələcəkdə olacaqdır" kəlamının dərin mənası məhz buradadır.