Ruhani işdə "Yaradan kimi müqəddəs yoxdur, zira Səndən başqası yoxdur" nə deməkdir

Rabaş, 1990-cı il, 26-cı məqalə

Zoar kitabında deyilmişdir: «“Əgər qadın hamilə qalıb bir oğlan uşağı dünyaya gətirərsə”. Ravvin Yehuda [nitqini] açdı: “Yaradan kimi müqəddəs yoxdur, zira Səndən başqası yoxdur və bizim Rəbbimiz kimi qala yoxdur”, – bu kəlam başa düşülən deyil. Axı yazılıb: “Yaradan kimi müqəddəs yoxdur” – bu o deməkdir ki, başqa bir müqəddəs də var», hər halda, Yaradandan bir az daha pis, çünki yazılıb: “Yaradan kimi”. Və həmçinin: “Bizim Rəbbimiz kimi qala yoxdur” – bu o deməkdir ki, başqa bir qala da var»”, lakin o, Yaradandan bir az daha pisdir. Və cavab verir: … Çünki bir çox müqəddəslər var, yuxarıda müqəddəslər var, yəni mələklər, … və həmçinin «İsrail — müqəddəsdir… lakin Yaradan kimi müqəddəs deyil. Bu nə deməkdir? Çünki yazılıb: “Zira Səndən başqası yoxdur”. “Zira Səndən başqası yoxdur” nə deməkdir? Lakin Yaradanın müqəddəsliyi — onların müqəddəsliyi olmadan da var», mələklərin və İsrailin, «zira Onun onların müqəddəsliyinə ehtiyacı yoxdur. Lakin onlar Sənsiz müqəddəs deyillər və bu ona görədir ki, “Səndən başqası yoxdur”. “Bizim Rəbbimiz kimi qala yoxdur” isə, artıq izah edildiyi kimi, Yaradanın formanın daxilində forma yaratması deməkdir», – yəni anasının formasının daxilində dölün formasını».

Və anlamaq lazımdır ki, “Əgər qadın hamilə qalıb bir oğlan uşağı dünyaya gətirərsə” ifadəsi ilə “Yaradan kimi müqəddəs yoxdur və bizim Rəbbimiz kimi qala yoxdur” yazısı arasında nə əlaqə var? Və kimin ağlına gələ bilər ki, İsrail xalqı Yaradana müqəddəslik qazandırır və buna görə də yazılanlar bizə bəyan etməlidir: “Yaradan kimi müqəddəs yoxdur”? Və işdə onun bizə izah etdiyi “Bizim Rəbbimiz kimi qala yoxdur”, yəni Yaradanın işdə formanın daxilində forma yaratması nə deməkdir.

Məlumdur ki, işin qaydası Yaradanla qovuşmağa nail olmaqdan ibarətdir, necə ki yazılıb: “Müqəddəs olun, zira Mən müqəddəsəm”. Yəni Yaradan kimi müqəddəs və hər cür almadan ayrılmış olmaq, zira Yaradan yalnız əta edir və heç nə almır, eləcə də biz müqəddəs və almadan ayrılmış olmalıyıq ki, bütün əməllərimiz yalnız və istisna olaraq Yaradana əta naminə olsun.

Lakin biz eqoist təbiətdə doğulduğumuz üçün, müqəddəslik xüsusiyyətinə layiq olmaq və özünə olan sevgidən ayrılmaq bizim üçün necə mümkündür? Öz mənfəəti üçün həzz almaq istəyi olan bu xüsusiyyət “şər başlanğıc” adlanır və bu barədə, müdriklərin dediyi kimi, Yaradan buyurub: “Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı ona ədviyyat olaraq yaratdım”. Çünki əgər insan lişma-ya nail olmaq üçün Tövrat və əmrlərlə məşğul olarsa — Tövratda ehtiva olunan nur onu kamilliyə, xeyrə qaytarar. Və o, şərin hökmranlığından çıxar və xeyir törədər, yəni “əta əməlləri” adlanan xeyirli işlər görməyə qadir olar.

Belə çıxır ki, yalnız insanın Tövrat və ehkamları icra etməkdəki əməlləri ona müqəddəsliyə layiq olmağa kömək edə bilər, o zaman ki o, müqəddəs və eqoist alma əməllərindən ayrılmış olardı. Və “O necə rəhimlidirsə, sən də elə rəhimli ol” ifadəsi xüsusiyyətlərin bənzərliyindən bəhs edir. Və bu barədə deyilir: “Müqəddəs olun, zira Mən müqəddəsəm”.

Beləliklə, elə alınır ki, insan müqəddəsliyə öz qüvvəsi ilə layiq olur, necə ki müdriklər demişlər: “Əgər mən özüm üçün etməyəcəmsə, bəs kim mənim üçün edəcək?” Və “əzaba görə — ödəniş”, yəni mükafatı qazanmaq üçün nə qədər güc qoyubsa, o dərəcədə də mükafat alır, bu barədə deyilib: “Təmizlənməyə gələnə — kömək edirlər”.

Əgər belədirsə, belə çıxır ki, insan aşağıdan müqəddəslik verməyincə, Yaradan yuxarıdan kömək göstərmir, yəni yuxarıdan müqəddəslik bəxş etmir. Başqa sözlə, insan özünü müqəddəsləşdirib təmizlənməyə gəldikdə, o zaman Yaradan ona yuxarıdan müqəddəslik verə bilər. Yəni yaranmışlar aşağıdan onu verməyincə, Yaradan yuxarıdan müqəddəslik verə bilməz.

Və bu, Zoarda deyilən “Yaradan kimi müqəddəs yoxdur” sualını aydınlaşdırır — axı elə düşünmək olar ki, sanki Yaradandan daha az müqəddəs olan başqa biri var? Cavab isə ondadır ki, “Yaradan kimi müqəddəs yoxdur” yazılıb, çünki: “Zira Səndən başqası yoxdur”? Lakin Yaradanın müqəddəsliyi — onların müqəddəsliyi olmadan da var», «zira Onun onların müqəddəsliyinə ehtiyacı yoxdur. Lakin onlar Sənsiz müqəddəs deyillər».

Və soruşulur ki, belə bir şey necə ağla gələ bilər ki, Yaradan Öz müqəddəsliyini aşağıdan, İsraildən götürür? Axı belə çıxır? Lakin məsələ burasındadır ki, söhbət işdən gedir, hər yerdə yazılmasına baxmayaraq ki, Yaradan İsrail xalqına müqəddəslik verdikdə, Onun onlara ehtiyacı var, yəni əvvəlcə mütləq insan tərəfindən bir oyanış — müqəddəsliyə qarşı istək olmalıdır və o zaman Yaradan müqəddəslik verə biləcək.

Belə çıxır ki, Yaradanın aşağıdan yaranmışların müqəddəsliyinə ehtiyacı var, yalnız bundan sonra onlara yuxarıdan müqəddəslik verə bilər. Və bu barədə Zoar bizə deyir: “Yaradan kimi müqəddəs yoxdur”, yəni insanda heç bir müqəddəslik yoxdur və Yaradanın verdiyi müqəddəslik üçün Onun insanların heç bir müqəddəsliyinə ehtiyacı yoxdur. Lakin əvvəlcə insan təmizlənmək üçün gəlməlidir və o zaman Yaradan ona müqəddəslik verə bilər.

Və bu barədə deyilib: “Zira Səndən başqası yoxdur”, çünki onlara müqəddəslik verməkdə Sənə heç kim kömək edə bilməz. Və insan aşağıdan müqəddəslik verdikdə — çünki “Səndən başqası yoxdur”, axı dünyada Yaradandan başqa heç bir qüvvə yoxdur və biz xüsusi idarəetməyə inanmalıyıq, necə ki yazılıb: “Mən tam imanla inanıram ki, Yaradan hər şeyi yaradıb və bütün məxluqları idarə edir, və O, bütün əməlləri yerinə yetirən yeganə varlıqdır, yerinə yetirir və yerinə yetirəcək”.

Bu o deməkdir ki, insan onlarla müqəddəsliyə layiq olmaq və müqəddəs olmaq üçün, bütün əməllərinin yalnız əta naminə olması üçün yaxşı işlər gördükdən sonra, sanki insan Yaradana kömək edirmiş kimi görünür. Və bu barədə Zoar deyir: “Zira Səndən başqası yoxdur”, yəni hər şeyi Yaradan edir və kömək olaraq insanın müqəddəsliyinə Onun ehtiyacı yoxdur. Axı O Özü bütün əməlləri yerinə yetirən yeganə varlıqdır, yerinə yetirir və yerinə yetirəcək, və burada insanın heç bir iştirakı yoxdur.

Lakin onda niyə deyilir ki, “Təmizlənməyə gələnə — kömək edirlər”? Sanki insan da nə isə edir? Və izah etmək lazımdır ki, insan inanmalıdır ki, o indi təmizlənməyə gəlib, lakin ona bunda yuxarıdan kömək ediblər, yəni əvvəlcə yuxarıdan bir oyanış olub ki, bu da ona təmizlənməyə gəlmək və özünü müqəddəsləşdirmək istəyi və canatması verib. Belə çıxır ki, o, təmizlənməyə öz qüvvəsi ilə gələ bilməyib, ona yuxarıdan kömək ediblər.

Və bizim müdriklərin dediklərini də belə izah etmək lazımdır: “Ben He He deyir: əzaba görə — ödəniş”, bu o deməkdir ki, insanın Tövrat və ehkamları icra edərkən çəkdiyi əzablar nə qədər çox olarsa, onun mükafatı da bir o qədər böyük olar. Buradan belə çıxır ki, insan həqiqətən nə isə edir və insanın etdiyi şey sayəsində o, mükafat alır. Lakin bunu da yuxarıda deyilən şəkildə izah etmək lazımdır ki, insan inanmalıdır ki, insanın Yaradanla qovuşmaqdan uzaq olduğunu hiss etməsindən və eqoist sevgiyə qərq olmasından çəkdiyi əzablar və səylər, məhz bu əzablar mükafat adlanır.

Yəni Yaradan ona oyanış verib ki, o, dünyanın axını ilə gedən və özlərinin digər canlı varlıqlardan daha yüksək pillədə olduqlarının fərqinə varmayan digər hamı kimi bir vəziyyətdə qalmaq istəməsin. Yəni digər canlı varlıqlar nə ilə qidalanırsa, onlar da eyni şeylə qidalanırlar. Və onlar Yaradanın surəti və bənzəri qədər yaradıldıqlarını hiss etmirlər. Yəni onların İlahi olana aidiyyəti olduqlarını və heyvanlara bənzəmək deyil, danışan səviyyəsinə yaraşan şəkildə ruhani olandan qidalanmalı olduqlarını hiss etmirlər.

Və mükafat bundan ibarətdir. Yəni onların hiss etdikləri həmin səylər və əzablar, Yaradanın onlara verdiyi əsl mükafatın özüdür. Və elə düşünmək lazım deyil ki, o, insanın işi yerinə yetirərkən öz tərəfindən göstərdiyi həmin səylərdədir. Mükafat məhz ondan ibarətdir ki, Yaradan onları Yaradanın işinə çağırır, başqalarını isə çağırmır. Və madəm ki belədir, onlar hiss etdikləri bəlalar və əzablarla yanaşı, Yaradanın onlarla birləşmək istəməsindən sevinc içində olmalıdırlar.

Və deyilənlərlə “Əzaba görə — ödəniş” ifadəsi aydınlaşır. Yəni insan Yaradan tərəfindən verilən mükafatı nə dərəcədə qiymətləndirməlidir? Cavab: onun Yaradandan uzaqlığından hiss etdiyi əzablar və səylər nə qədər güclüdürsə — mükafat da bir o qədər böyükdür.

Və əgər insan hansı mükafatı qazandığını bilmək istəyirsə, Yaradandan uzaqlığı səbəbindən çəkdiyi əzabları və həsrəti qiymətləndirməlidir — axı mükafatın ölçüsü məhz budur. Və insan ruhani olanın mühümlüyünü hiss etməyincə, ruhani olana qarşı xisaron hiss etmək qeyri-mümkündür. Ruhani olanın mühümlüyünü nə qədər yüksək qiymətləndirəcəksə, o dərəcədə də ona qarşı xisaron hiss edə biləcək.

Belə çıxır ki, [ruhani olana qarşı] xisaron hissi artıq mükafatın özüdür. Və Ben He He-nin “Əzaba görə — ödəniş” deyən sözlərini belə anlamaq lazımdır. Yəni insanın Yaradandan uzaqlığından çəkdiyi əzablar insan tərəfindən gəlmir. Bəlkə bu əzabı ona Yaradan hiss etdirir — yuxarıda deyildiyi kimi, insanın bunu öz qüvvəsi ilə hiss etməsi deyil.

Bu o deməkdir ki, Yaradan ona ruhani olanın mühümlüyü ilə "parıldadığı" üçün, o, bunun dərəcəsində ruhani olandan uzaq olmasına təəssüflənir. Və buna görə də demək olmaz ki, insan təmizlənməyə gəldiyi zaman bu, insan tərəfindən olan bir işdir. Bəlkə Yaradan Özü ona gəlmək və təmizlənmək üçün düşüncələr və istək verib.

Belə çıxır ki, bu, insanın işi tərəfindən deyil ki, biz Yaradanın ona verdiyi mükafatın, yuxarıdan olan bu mükafatın gəlməsində insanın da Ona kömək etdiyini deyə bilək. Lakin "Səndən başqası yoxdur". Yəni Zoar kitabından yuxarıda gətirilən sitatda deyildiyi kimi, Yaradanın onların, yəni aşağıdakıların müqəddəsliyinə ehtiyacı yoxdur, hər şeyi O Özü edir.

Və bu yolla, müdriklərin Tövratda deyilən «İndi isə Məni rahat burax» ifadəsi haqqında dediklərini izah etmək olar. Və Raşi izah etdi: «Hələ Musanın onlar üçün dua etdiyini eşitməmişdilər. O isə deyir: "Məni rahat burax". Lakin burada O, ona imkan açdı və bildirdi ki, bu ondan asılıdır və əgər o, onlar üçün dua edərsə, O, onları məhv etməyəcək».

Və müdriklərin «burada O, ona imkan açdı və bildirdi ki, bu ondan asılıdır və əgər o, onlar üçün dua edərsə, O, onları məhv etməyəcək» dediklərini izah etmək lazımdır. Bu o deməkdir ki, Yaradan ona bildirdi, yəni ona qızıl buzov günahını bağışlaması üçün İsrail xalqı üçün dua etmək istəyi verdi. Bu o deməkdir ki, Yaradan ona dua üçün güc verir. Yəni əgər Yaradan ona dua etmək gücü verməsə, insanın özü dua etməyə qadir deyil.

Və buradan belə çıxır ki, insanın öz günahlarının bağışlanması üçün Yaradana dua etməsi də Yaradan tərəfindən gəlir, o zaman ki Yaradan ona dua etmək gücü və istəyi verir. Belə çıxır ki, yuxarıda deyildiyi kimi, hər şey Yaradandan gəlir. Yəni insanın öz günahlarının bağışlanması üçün Yaradana dua etməsi barədə də deyilib ki, "Yaradan kimi müqəddəs yoxdur", çünki "Səndən başqası yoxdur" ki, onda müqəddəslik gücü olsun, hər şey Yaradandan gəlir.

Lakin hər şeyin Yaradandan gəldiyini danışdığımız zaman, insanın hər halda «Əgər mən özüm üçün etməyəcəmsə, bəs kim mənim üçün edəcək?» deməli olduğunu unutmaq olmaz. Yəni hər şey insanın əməllərindən asılıdır. Və bunun yuxarıda deyilənlərə zidd olmasına baxmayaraq, biz hər halda bunun məhz Rambam-ın bu barədə dediyi kimi olduğuna inanmalıyıq.

Və deyilənlərdən izah etmək olar ki, Şabat günü "Şənbə gününü qanuna uyğun olaraq müqəddəsləşdirən kəs, şənbəni ləkələnməkdən qanunla qoruyan kəs, onun mükafatı əməllərinə görə çox böyükdür" mahnısında söylədiyimiz şey. Və elə görünə bilərdi ki, deyilənlərdə əməllərinə görə mükafatının böyük olmasının nəyi yenidir, bunu anlamaq çətindir, məgər bu sadəcə dünyada qəbul olunduğu kimi deyilmi ki, yerinə yetirilmiş işə görə mükafat ödəyirlər? Və madəm ki belədir, "onun mükafatı əməllərinə görə çox böyükdür" deməyimizdə nə var ki? Məgər başqa cür ola bilərdimi?

Əgər o desəydi ki, Tövrat və əmrlərə riayət edən kəs, hətta bir az işləsə də, çox, böyük bir mükafat alacaq, əgər bu belə olsaydı, burada yeni bir şey olardı. Lakin əgər o, qazandığından daha böyük bir mükafat almırsa, bu təbiidir və maddiyyətdə də tamamilə eynidir.

Lakin artıq dediyimiz kimi, burada yeni olan odur ki, Şabat gəldikdə, o zaman insan Şabat xüsusiyyətinə layiq olduqda, o, həqiqəti hiss edir ki, işin özü — Yaradanın insana verdiyi mükafatdır. Yəni o, insana Tövrat və ehkamları yerinə yetirmək, gəlib özünü təmizləmək düşüncələri və istək verir, necə ki deyilib: "təmizlənməyə gələnə". Və sual yaranır, niyə indi o qəfildən təmizlənmək istəyir? Yəni məhz bu saatda, daha əvvəl deyil. Lakin həmin saatda, insan yuxarıdan kömək aldıqda, o zaman insan təmizlənməyə gəlir, daha əvvəl deyil. Və belə çıxır ki, onun mükafatı əməllərinə görə böyükdür ifadəsi, insanın Tövrat və ehkamlarda işləməsi və səy göstərməsinin elə onun mükafatı olması deməkdir.

Belə çıxır ki, əgər o çox işləyirsə, bu o deməkdir ki, mükafat bundadır, hansını ki ona Yaradan verib, yəni o ona müqəddəs işi yerinə yetirmək düşüncələri və istək verib. Və buna görə də bu, maddiyyətə bənzəmir ki, insan nə dərəcədə işləyirsə, hər hansı bir fəhlə kimi, öz maaşını da elə alır. Yəni mükafat əməlin ardınca gəlir. Buradakı yenilik ondadır ki, mükafat — elə işin özüdür.

Və buradan görürük ki, “onun mükafatı çox böyükdür” sözlərinin izahı, onun mükafatı necədir? Məsələ Onun ona daha böyük mükafat və ya daha az mükafat verməsində deyil. Məhz bunu demək olar ki, insan hansısa bir işə görə mükafat almaq üçün işlədikdə, mükafat çox və ya az miqdarla bağlıdır. Lakin əgər müкаfat işin özü ilə bağlıdırsa, mükafatın işə görə verilməsi nəzərdə tutulmur. Buna görə də, buna işarə etmək üçün deyilir ki, onun mükafatı çox böyükdür, yəni onun səy göstərməsi dərəcəsindədir, çünki işin özü elə mükafatdır.

Və bunu deyilənlərlə izah etmək olar: «Sizə əmr etdiyim şeyə heç nə əlavə etməyin və oradan azaltmayın ki, sizə əmr etdiyim Rəbbinizin, Yaradanınızın ehkamlarına riayət edəsiniz». Və ruhani işdə izah etmək lazımdır: onun «azaltmayın» deməsi bizə aydındır, lakin niyə əlavə etmək olmaz?

Deyilənləri ruhani iş vasitəsilə izah etmək lazımdır. Əgər insan daha böyük mükafat almaq istəyirsə, ola biləcək məsləhət odur ki, o, Tövrat və ehkamlarda əlavə etməlidir. Lakin əlavə etmə və azaltma, çünki mükafat — elə işin özüdür. Yaradanın insana verdiyi şey, Padşaha xidmət edə bilməsi üçün yer təqdim etməsidir. Və bu güc elə mükafatdır. Və buna görə də bizə «əlavə etmə və azaltma» göstərilir, çünki daha çox əlavə etmək, yəni daha böyük mükafat almaq qeyri-mümkündür. Bəlkə dəqiq bir uyğunluq var, yəni həm iş, həm də mükafat iki damla su kimi bir-birinə bənzəyir.

Və bu məhz işə aid olan məsələdədir. Yəni insan həqiqi yolda elə işləmək istəyir ki, iş əta naminə olsun. Və əgər ehkamların yerinə yetirilməsinin bəsit izahı əməllərin icrasına aid olursa, «əlavə etmə və azaltma» deyildikdə aydındır. Lakin niyyətlərə də aid olduqda, yəni insan əta naminə işlədikdə, həmçinin «əlavə etmə» kimi bir anlayış mövcuddur. Yəni insanın işlədiyindən daha çox mükafata əlavə etməsi qeyri-mümkündür, çünki əgər o, işdən daha çoxunu almaq istəyirsə, bu o deməkdir ki, o mükafat istəyir. Həmçinin işdən başqa ona hələ mükafat da versinlər. Və belə çıxır ki, o «lo lişma» işləyir. Və belə alınır ki, həm mükafat, həm də iş bir-birinə bərabərdir. Və əvvəl deyildiyi kimi, işdən daha çox mükafat almaq qeyri-mümkündür.

Və bununla Zoar kitabında “bizim Rəbbimiz  kimi qala yoxdur” yazısı haqqında deyilənləri izah etmək lazımdır. Və bu o deməkdir ki, «Yaradan formanın daxilində forma yaradır, – yəni anasının formasının daxilində dölün formasını». Bəs işdə «formanın daxilində forma yaradır» nə deməkdir? Bu o deməkdir ki, yuxarıda deyildiyi kimi, insanın özünü müqəddəsləşdirməsi, yəni əta naminə əməllər etmək istəməsi, müqəddəslik insan tərəfindən gəlmir və yuxarıda “təmizlənməyə gələnə kömək edirlər” deyildiyi kimi, Yaradanın ona müqəddəslik ötürməsi üçün insan Yaradana heç nə ilə kömək etmir. Belə ki hər şeyi Yaradan edir, «O Özü bütün əməlləri edirdi, edir və edəcək».

Və bu barədə deyilib ki, «formanın daxilində forma yaradır», yəni anasının formasının daxilində ubarın (dölün) formasını. Bu o deməkdir ki, ananın forması əsasdır və insan bu əsasla doğulur, bu «anasının forması» adlanır. Sonra isə insan işə başladıqda və əta yolu ilə getmək istədikdə, o zaman əvvəlcə müqəddəsliyin ilk pilləsindən başlayır. Məlum olduğu kimi, belə adlanan üç pillə mövcuddur:

1. İbur,
2. Yenika,
3. Moxin.

Və insanın müqəddəsliyə daxil olduğu ilk başlanğıc Ubar (döl) xüsusiyyətindən başlayır. Bu o deməkdir ki, Yaradan əvvəlki formanın daxilində əta forması yaradır və bu anadır, — alan kelim belə adlanır. Axı insan alan kelimlə doğulur. Sonra isə insan müqəddəslik formasına keçir, bu o deməkdir ki, onun bütün əməlləri Yaradanın mənfəəti üçün olacaq.

Belə çıxır ki, ona əta kelimini kim verdi? Öyrəndiyimiz kimi, Keter-in aviyutu aviyut de-şoreş adlanır və ubarın aviyutu adlanır, bu o deməkdir ki, şoreş — Yaradandır, hansının ki istəyi yaranmışa həzz verməkdir.

İnsan müqəddəsliyin ilk pilləsini aldığı zaman, o, əta kelimini alır, yəni əta edən kelimdə əta naminə niyyət edə bilir.

Və bu, "Yaradanın forma yaratması", yəni əta forması adlanır, bununla O ona güc verir ki, o, anasının formasının daxilində əta edə bilsin, hansı ki onun müqəddəsliklə birləşməyə gəlməzdən əvvəlki vəziyyətidir. Bu əvvəlki vəziyyət "ana" adlanır, ikinci vəziyyət isə "ibur" ‘rüşeym halı’ adlanır.

Rüşeym halından sonra isə doğulma vəziyyəti var, yeni doğulmuş böyüyənə və islahlar sayəsində "böyük" olana qədər — bu o deməkdir ki, o, Moxin de-Kduşa-ya layiq olur. Və izah etmək lazımdır ki, "ubar" (döl) sözü "over" (keçir) sözündən yaranıb və bu onun alan kelimdən istifadə etməkdən müqəddəslik pilləsinə keçdiyi ilk vəziyyətdir, harada ki yalnız əta naminə niyyətlə ola bilən həmin kelimdən istifadə edirlər, əks təqdirdə kelimdən istifadə etmirlər.

Belə çıxır ki, əsas olan İbur pilləsidir. Tamamilə maddiyyətdə olduğu kimi, qadın hamilə qaldıqda, o əlbət ki doğmalıdır. Və bütün qayğılar qadının hamilə qalmalı olmasından ibarətdir. Sonra isə, adətən, qadın artıq doğur. Lakin bəzən istisnalar olur, hansısa bir korlanma səbəbindən düşüş baş verdikdə.

Ruhani işdə də bu belədir. İşdə bizim üçün ən çətin olanı "ibur"a daxil olmaqdır, bu o deməkdir ki, almaq istəyi öz daxilinə əta istəyi adlanan başqa bir istəyi qəbul edəcək. Və insan "ubar" xüsusiyyətinə layiq olduğu zaman, yəni almaq istəyinin daxilinə əta istəyi girdikdə, bu, "Yaradanın formanın daxilində forma yaratması" adlanır.

Və anlamaq lazımdır ki, "Onun formanın daxilində forma yaratması" necə heyrətamiz bir şeydir. Və əvvəl izah etdiyimiz kimi, buradakı yenilik çox böyükdür, sadəcə hərfi mənada möcüzədir, çünki bu təbiətə ziddir. Və təbiəti yalnız Yaradan dəyişə bilər və bu insanın əlində deyil. Yenilik məhz bundadır ki, Yaradan ananın formasının daxilində, yəni alma formasının daxilində əta formaları yaradır və bu elə Yaradanın verdiyi müqəddəslik adlanır.

Və bu, deyildiyi kimidir: “Yaradan kimi müqəddəs yoxdur, zira Səndən başqası yoxdur". Yəni bu dünyada təbiəti dəyişə biləcək və insana təbiətdən məxsus olan kli-nin daxilində, yəni almaq istəyində, elə edə biləcək heç kim yoxdur ki, sonra onda "əta istəyi" adlanan başqa bir təbiət yaransın. Və "formanın daxilində forma yaradılmasının" bütün yeniliyi bundadır.

İndi isə «“Əgər qadın hamilə qalıb bir oğlan uşağı dünyaya gətirərsə”. Ravvin Yehuda [nitqini] açdı: “Yaradan kimi müqəddəs yoxdur, zira Səndən başqası yoxdur”» deyilənləri izah etmək lazımdır. Məlumdur ki, hamilə qalmaq (toxumla mayalanmaq) buna bənzəyir ki, məsələn, buğda və ya arpa və s. toxumlarını götürüb onları torpağa əkirlər, onlar orada çürüyənə qədər. Sonra isə onlardan sünbüllər böyüyür.

İşdə "qadın" işi istehsal edən adlanır. Axı o doğmalıdır. Buna görə də, əgər "qadını", "nekeva" xüsusiyyətini, yəni alan kli-ni "torpağa" yerləşdirirlərsə ki, o "çürüsün", bundan sonra nəsil, yəni kişi xüsusiyyəti "zaxar" "cücərir". Başqa sözlə, əgər insan öz "qadın" xüsusiyyətini, yəni alan kli-ni torpağa yerləşdirirsə, bundan "oğlan" ‘zaxar’ adlanan əta edən kelim cücərir.

Və əgər "kişi" birinci mayalandırırsa, yəni əgər o, daxilindəki əta edən kelimin "torpaqda çürüməsini" istəyirsə, yəni onun Tövrat və ehkamlarla məşğul olmasında, niyyəti ondan ibarətdir ki, o verdiyi və Tövrat və ehkamlarla məşğul olduğu zaman, onun bu əməlləri "torpağa girib çürüyəcək", onda "qız uşağı doğacaq". Yəni onun almaq istəyi böyüyəcək - "qız uşağı doğacaq" sözlərinin mənası bundadır. Başqa sözlə, əta əməlləri ona qız ‘nekeva’ adlanan öz mənfəəti üçün alma xüsusiyyəti gətirəcək.