Baruch Şalom Halevi Aşlaq (Rabaş)

Ruhani işdə "Əlavə etməyin və əskiltməyin" nə deməkdir?

28-ci məqalə, 1987-ci il

Yazıda deyilir: "Mənə əmr etdiyimə heç nə əlavə etməyin və ondan heç nə əskiltməyin ki, Yaradanınızın, Allahınızın sizə əmr etdiyi ehkamlarına riayət edəsiniz" [1].

Şərhçilər sual verirlər: Tövrat necə olur ki, "əlavə etməyin" deyir — bunu başa düşmək olar, çünki insanda əlavə etmək fikri yarana bilər (deyə bilər ki, əlavə etmək lazımdır, çünki bunun sayəsində Göylərin izzəti artacaq). Lakin "və ondan əskiltməyin" — Tövrat bunu hansı məqsədlə deyir ki, əskiltməsinlər? Bu, sadədir: əgər Yaradan bizə Tövrat və ehkamlar veribsə, şübhə yoxdur ki, onlara əməl etmək və Yaradanın ehkamlarını pozmamaq lazımdır. Sadə izahda da bir çox tərifi var.

Lakin ruhani iş baxımından bu bizə nəyi öyrətməlidir? Üstəlik, doğrudan da başa düşmək lazımdır ki, nə üçün əlavə etmək olmaz? Ağıl isə əksini düşünməyə vadar edir ki, ehkamlara əlavə etmək lazımdır, xüsusən də ruhani işdə qayda belədir ki, insan hər dəfə getdikcə daha çox əlavə edir.

Məlumdur ki, ruhani iş qaydasında bir xətt anlayışı var, sağ və sol adlanan iki xətt var və əvvəlki məqalələrdə izah olunduğu kimi orta xətt var. Lazım olan qədər burada bunu təkrarlayacağıq. Həmçinin bilmək lazımdır ki, ümumi (klal) anlayışı var — başqa sözlə, hamı üçün keçərli olan bir qayda — yəni bütövlükdə İsrail, həmçinin İsraildə fərdi şəxslər var. Yəni elə insanlar var ki, bütün cəmiyyətə bənzəyə bilmirlər, başqa sözlə, Tövrat və ehkamlara münasibətdə bütün cəmiyyət kimi davranmırlar, çünki başa düşürlər və hiss edirlər ki, cəmiyyətin işi və onların səyi, yəni cəmiyyətin Tövrat və ehkamlarda işləyərək əldə etmək istədiyi məqsəd onları qane etmir. Və onlar cəmiyyətdən fərqli istək və məqsədlər axtarırlar. Buna baxmayaraq, Tövrat və ehkamların icrasına gəldikdə deyirlər: "Hamınız üçün tək bir Tövrat olacaq" [2] — kamil saleh ilə sadə insan arasında heç bir fərq yoxdur. Lakin bu, əmələ aiddir, yəni belə bir niyyət qurmaq lazımdır ki, biz Yaradanın əmrini, Ustadımız Musa vasitəsilə bizə əmr etdiyi kimi yerinə yetiririk və bu, "ehkamların icrası niyyəti" adlanır və bunda hamı bərabərdir.

Eyni zamanda, niyyətə gəldikdə — yəni Tövrat və ehkamları yerinə yetirərkən onun niyyəti nədən ibarətdir, yəni digər şeylərdən imtina edib Tövrat və ehkamları yerinə yetirmək üçün öz vaxtını və bütün enerjisini sərf etməklə işinin qarşılığında nə əldə etmək istəyir. Bunda artıq ümumilikdə lo lişma və ya lişma niyyəti adlanan xüsusiyyətlər var. Xüsusi mənada isə lo lişma-da da, lişma-da da çoxlu dərəcələr var.

Lo Lişma-ya gəldikdə — bütün cəmiyyət lo lişma ilə başlayır, sonra isə ayrı-ayrı insanlar lo lişma vəziyyətindən çıxır və lişma səviyyəsinə daxil olurlar. Və o zaman onları xəttlər vasitəsilə fərqləndirmək lazımdır. Başqa sözlə, lo lişma vəziyyəti ilə hər zaman razı olanların hamısında islah anlayışı var və bu, o deməkdir ki, onlar işin həqiqi yolunu görə bilmirlər, lakin həqiqət yolu ilə getdiklərini hiss etməlidirlər. Əks halda onlar Tövrat və ehkanlara davam edə bilməzlər. Axı dünyada qəbul olunub ki, insan işindən qazanc əldə etməlidir. Əgər lo lişma həqiqət deyilsə, onda həqiqət nədən ibarətdir? Axı lo lişma çox vacib bir şeydir. Lakin lo lişma-nı qiymətləndirmədikləri üçün, onların işlərini qiymətləndirmələri məqsədilə islah mövcuddur ki, guya lişma-da işlədiklərini düşünsünlər. Yalandan necə qazanc əldə etmək olar?

Atam və müəllimim dedi ki, insan inanmalıdır ki, lişma-nın çox vacib bir şey olduğunu özü üçün təsəvvür etdiyi ölçüdə, o, lo lişma-nın onun lişma-nı qiymətləndirdiyindən daha da vacib olduğuna inanmalıdır. Və lişma-nın vacibliyini — onda gizlənən əzəməti və vacibliyi qiymətləndirmək insan gücü daxilində deyil.

Bütün cəmiyyətin işində isə yalnız bir xətt, yəni yuxarıda deyildiyi kimi əməl xüsusiyyəti var. Və bu, tək bir yoldur. Başqa sözlə, o bilməlidir ki, gördüyü hər bir əməllə o, tədricən irəliləyir və qəpik-qəpik yığılıb böyük bir hesab əmələ gətirir. Kiminsə yanında muzdla işləyən və hər gün müəyyən məbləğ alan bir insan haqqında gətirdiyimiz bənzətmə kimi. Və o zaman o, əmindir ki, hər keçən illə onun kapitalı artır.

Cəmiyyətin işində də eynilə kimidir. Məsələn, əgər insan iyirmi yaşına çatıbsa, deməli, yeddi illik Tövrat və ehkamlar kapitalı var. Əgər qırx yaşına çatıbsa, bilir ki, iyirmi yeddi illik kapitalı var və sair. Belə çıxır ki, onun narahat olmağa heç bir əsası yoxdur, çünki qazancı etibarlıdır. Və həqiqətən də belədir, çünki yuxarıda deyildiyi kimi, lo lişma üçün də mükafat alırlar. Və bu, "bir xətt" və ya "bir yol" adlanır və getdiyi iş yolunda heç bir ziddiyyət yoxdur.

Lakin insan cəmiyyətin ümumi yolundan çıxmaq və lişma işinə daxil olmaq istədikdə, iki xətti fərqləndirmək lazımdır.

1.Sağ xətt — sağ tərəfin kamil, heç bir çatışmazlığı olmayan xüsusiyyət adlandığı yer. Və bu, iki cür ola bilər.

Sağ [xətt]-də olan birinci növ — insan özü ilə hesablaşma apararkən deyir: "Hər şey xüsusi idarəetmədədir və insanın özünün heç bir seçimi yoxdur". Beləliklə, apardığı hesablaşmadan o görür ki, dünyada Yaradanın Tövrat və ehkamlarını yerinə yetirmək üçün ağıl və istək vermədiyi nə qədər insan var, o isə yenə də Yaradandan Tövrat və ehkamlarla müəyyən əlaqəsi olması üçün ağıl və istək əldə edib. Və həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət baxımından daha yüksək pillələrə layiq görülmüş insanların olduğunu görsə də, yenə də geriyə baxarkən görür ki, ruhaniyyətlə heç bir əlaqəsi olmayan insanlar var. Və onların bütün həyatı yalnız maddi ehtiraslarda tapa biləcəkləri şeylərdən ibarətdir və onlarda heyvani hissdən başqa bir şey yoxdur. Və onlar heç bir məqsəd haqqında — dünyanın hansısa məqsəddən ötrü yaradıldığı barədə düşünmürlər. Onlar uşaq vaxtı yaranmış xisaronlarını (boşluqlarını) doldura bilməkləri ilə kifayətlənirlər. Əgər bu istəkləri doldura bilirlərsə, artıq həyatda xoşbəxt olduqlarını düşünürlər.

O isə görür ki, Yaradan ona sadə heyvanlar kimi olmaması üçün ağıl və bilik verib. Axı o bilir ki, o, insandır, insan səviyyəsi isə heyvanlardan üstün bir pillə olması ilə ifadə olunur. Yəni onun Yaradan ilə əlaqəsi var, çünki Yaradannın ehkamlarını yerinə yetirə bilər. Və o inanır ki, istər dua xeyr-dualarında, istərsə də nemətlər üzərindəki xeyr-dualarda Yaradan ilə danışır, ruhaniyyətlə olan o kiçik əlaqəsi üçün Ona dua edir, sevinc içində işləyir və həyatda xoşbəxtlik hiss edir. Axı onda elə bir hiss var ki, o, həyatdakı bütün istəyi kiçik uşaqlar kimi olan və ruhaniyyət anlayışı olmayan digər insanlara bənzəmir. Buna sağ xətt deyilir, çünki o, özünü hər şeyə çatan kamil insan hiss edir.

Sağ [xətt]-də olan ikinci növ — atam və müəllimim dediyi kimi, insan bilik üzərində inanmalıdır ki, guya o, artıq kamil inanca layiq görülüb, o, bunu özü üçün elə təsəvvür etməlidir ki, guya orqanlarında Yaradanın bütün dünyaya "Xeyirxah və Xeyir verən" xüsusiyyəti ilə rəhbərlik etməsi — yəni bütün dünyanın Ondan yalnız xeyir alması hissi artıq onda mövcuddur. Və o, onlardan biridir. Və o, bilik üzərində getdiyi zaman hansı ruh halını hiss etməlidir — guya onun bütün xeyirlərlə dolu [bir] dünyası var və ona yalnız Yaradana şükür etmək və hərfən tərifləmək qalıb ki, onu bu xeyirə və həzzə çatdırmağa layiq görüb. Və bu da sağ [xətt] baxımından kamilik adlanır.

Və bu sağ xətt insana yalnız burada Yaradana Ona xeyir verdiyi üçün şükür etmək imkanı verir. Və yalnız bu cür o, "kamil" və "mübarək" adlanır, çünki heç nədə çatışmazlığı yoxdur. Və bu, onun Yaradan ilə birləşə biləcəyi vaxtdır, çünki "mübarək olan Mübarək olana tutunur" [3]. Və buradan insan həyat ala bilər, çünki insan inkar etməklə yaşaya bilməz. Belə çıxır ki, sağ xətt sayəsində o, Yaradanın işində həyat gücü alır, çünki insan yalnız kamilikdən sevinc ala bilər, sevinc olmayan həyat isə həyat adlanmır.

Və sağ xətdə daha bir keyfiyyət var. Axı insan Yaradana onu Özünə yaxınlaşdırdığı üçün şükür etdiyi sayəsində — baxmayaraq ki, onun ruhaniyyətlə yalnız kiçik bir əlaqəsi var və əgər o, kiçik təzahürə görə şükür edirsə — bu, onu məcbur edir ki, Yaradanın işinin məqsədi onun üçün hər dəfə daha böyük əhəmiyyət kəsb etsin. Axı Şxina (İlahi hüzur) sürgündədir və ya deyildiyi kimi "Şxina küldədir", yəni ruhani işin əhəmiyyəti yoxdur, [əhəmiyyət yalnız] bütün cəmiyyətin qiymətləndirdiyi maddi şeylərdir.

Və insan cəmiyyətin təsiri altındadır. Buna görə də onda da maddiyyat ruhaniyyətdən daha vacibdir. Sağ xətt ilə getdiyi üçün, yəni ruhaniyyətlə hər hansı əlaqəsi olduğu hər şeyə görə Yaradana şükür etdiyi üçün, bunun sayəsində onda ruhaniyyətin əhəmiyyəti artır.

Və atam və müəllimim dedi ki, yuxarıda insanın hər hansı ruhani təzahürü nə dərəcədə qiymətləndirdiyi görüldükdə — və bunun sübutu odur ki, o, hər şeyə görə şükür edir — bu, ona yuxarıdan müəyyən nurun (zərrənin) verilməsinə gətirib çıxarır, çünki görürlər ki, o, bunu qoruya biləcək. Necə ki, müdriklərimiz demişlər: "Axmaq kimdir? Ona veriləni itirən kəs" [4]. Və elə bir qayda mövcuddur ki, heç də çox vacib olmayan hər hansı bir obyekt itməməsi üçün qorunmur, buna görə də əgər insan onu qorumağı bacarmırsa, yuxarıdan heç bir nur verilmir. Və müqəddəsliklə bağlı hər hansı kiçik təzahürü bu insanın qiymətləndirdiyi və ona veriləcək şeyi şübhəsiz ki, qoruyacağı görüldüyündən, belə çıxır ki, insanın müqəddəsliyə bir az yaxınlaşmasına imkan verən ağıl və biliyi ona verdiyi üçün Yaradana tərif və şükür etməyə çalışması, yuxarıdan ona müəyyən nurun verilməsinə səbəb olur.

Lakin sol xətt ilə də getmək lazımdır, çünki sağ və sol [xəttlər] "bir-birini inkar edən iki ifadə" xüsusiyyətindədirlər [5]. Axı sol xətt islaha ehtiyacı olan şey adlanır. Və sol xətt tənqidi münasibət olduğundan, insan ruhaniyyətdə vəziyyətinin həqiqətən necə olduğunu, həqiqətənmiəta etmək istəyi yolu ilə getdiyini, yoxsa özünü aldatdığını, ya da ümumiyyətlə diqqət yetirmədiyini həqiqətən görməlidir.

Məlumdur ki, əsas məsələ Yaradan ilə birləşməyə gəlməkdir, yəni əksinə deyil, bənzərliyə səbəb olan şeylər haqqında düşünməkdir — yəni o, işinin qaydasını tənqidi şəkildə təhlil edir: məqsədə çatmaq yolunda işində artıq irəliləyibmi? Yoxsa əksinə — yəni geriyə doğru gedir. Və düşünməlidir ki, əməllərinin kamil olması üçün nə etməlidir. Başqa sözlə, o, işdə öz gücünü görməlidir — dəfetmə üçün gücü varmı? Əgər yoxdursa, nə etməlidir.

Və o zaman görür ki, onun vəziyyətini yalnız Yaradan xilas edə bilər. Yəni eqoist sevgidən çıxıb yalnız Yaradan naminə işləmək qabiliyyətinə malik olsun deyə. Yəni o görür ki, yalnız Yaradanın Özü ona kömək edə bilər, necə ki, deyilir: "Mən səni Misir torpağından, qul evindən çıxaran Yaradan, Allahınam" [6]. Bu o deməkdir ki, İsrail xalqı Misir xüsusiyyətinə, yəni özü üçün almaq istəyinə kölə idi və onlar misirli qullar idilər və müqəddəslikdə heç bir qazancları yox idi, çünki hər şeyi misirlilər, yəni eqoist sevgi alıb aparırdı.

Və bu, belə adlanır: "Günahkarlar hələ sağ ikən ölülər adlanırlar" [7], çünki "yoxsul ölü kimi əhəmiyyətlidir [8]" [9], çünki Sitra Axra onların bütün mülkünü alıb aparmışdı. Və padşahlar Padşahı onlara nazil olub onları xilas edənə qədər müqəddəsliyin mülkiyyətinə heç nə daxil olmurdu. Və bu, hər zaman baş verir. Başqa sözlə, insan hər dəfə sürgündə olub Yaradandan onu sürgündən çıxarmasını dua etdikdə, Yaradan onu çıxarır.

Və bu, belə adlanır: "Təmizlənməyə gələnə kömək edirlər" [10]. Lakin insan təkbaşına sürgündən və eqoist sevgi köləliyindən çıxmağa qadir deyil. Belə çıxır ki, sol xəttdə onun Yaradandan onu sürgündən çıxarmasını dua etməli olduğu yer yerləşir. Əks halda, yəni sol xətt olmadan o, heç vaxt eqoist sevgidə olduğunu bilə bilməz. Axı sağ xətdə heç bir çatışmazlıq görmək qeyri-mümkün deyil və təbii ki, orada islah olunacaq heç nə yoxdur.

Və deyilənlərdən başa düşəcəyik ki, dua qaydamızda nəğmələr, mahnılar və təriflər anlayışı var, dua və xahiş anlayışı da var. Və müdriklərimizin dediyi kimi: "İnsan həmişə əvvəlcə Yaradana tərif deməli, sonra isə dua etməlidir" [11].

Və sual budur ki, əgər insan Yaradandan nəsə xahiş etmək istəyirsə, əvvəlcə Yaradanın tərifini təşkil etməlidir — bunu niyə etməlidir? Ölümlülərə gəldikdə isə başa düşmək olar ki, onlardan hansısa xidmət xahiş etməyə yığılanda əvvəlcə ona onun üçün vacib insan olduğunu göstərməli olduğunu demək olar. Və bu, həzz almaq üçün ona guya rüşvət verməsi kimidir, bundan sonra isə o, ondan xeyir verməsini xahiş edir, guya verən alan şəxsə xeyir verir, necə ki, alan şəxs verənə onu tərifləməklə həzz bəxş etməklə xeyir göstərmişdi. Lakin Yaradana münasibətdə — bunu demək olarmı?

Və biz iki xəttin — sağ və sol xəttin zəruriliyi barədə izah etdiyimiz kimi, başa düşmək lazımdır ki, insan Yaradana xidmət etmək işinə daxil olmaq istədikdə, əvvəlcə söhbətin nədən getdiyini öyrənməlidir. Başqa sözlə, kimə xidmət etmək istəyir. Yəni əvvəlcə Padşahın onu qul olaraq qəbul etməsini, yəni "mükafat almaq üçün deyil, ağasına xidmət edən qullar" xüsusiyyətində olmasını istədiyi zaman Padşahın əzəmətinin ölçüsünü qiymətləndirməlidir. Lakin heç bir kompensasiya olmadan Padşaha xidmət etmək istəyini ona kim verir? Yalnız Padşahın əzəməti və vacibliyi — budur heç bir kompensasiya olmadan işləmək istəməsi üçün ona yanacaq verən şey.

Buna görə də qayda belədir: əvvəlcə o, sağ xəttlə getməyə başlayır və o zaman onun bütün işi Padşahın vacibliyini təsəvvür etməkdən ibarət olur və ruhaniyyətlə hər hansı bir əlaqənin olması üçün ona istək və fikir verdiyi üçün Ona şükür edir. Qoy ruhaniyyətlə müəyyən əlaqəsinin olması üçün ona verilmiş kiçik bir şey olsun, sağ xəttin aydınlaşdırılmasında yuxarıda deyildiyi kimi, bu, onun üçün böyük və vacib hesab olunacaq. Sağ xəttin ikinci izahına da bu aiddir, atam və ustadımın adından yazıldığı kimi, burada sağ yamin sözü "inandı" eymin mənasını verir.

Yəni o, bilik üzərində inanmalıdır və özü üçün elə təsəvvür etməlidir ki, guya orqanlarında hiss olunan inanca artıq layiq görülüb və görür, hiss edir ki, Yaradan bütün dünyaya "xeyirxah və xeyir verən" xüsusiyyəti ilə rəhbərlik edir. Hərçənd o, bilik içində baxdıqda əksini görür, yenə də o, bilik üzərində işləməlidir və onun qavrayışında bu, guya artıq orqanlarında hiss olunurmuş kimi olmalıdır, çünki həqiqətən də belədir — Yaradan dünyaya "xeyirxah və xeyir verən" xüsusiyyəti ilə rəhbərlik edir.

Və burada o, məqsədin vacibliyini əldə edir və buradan həyat alır, yəni Yaradana yaxınlaşması olmasından sevinc duyur və insanın Yaradannın yaxşı və xeyir verən olduğunu deməyə imkanı olur və o, Yaradana: "Bizi bütün xalqlar arasından seçdin, bizi sevdin və bizi istədin" [13] demək gücünə malik olduğunu hiss edir, çünki Yaradana şükür edəcək səbəbi var. Və ruhaniyyətin vacibliyini nə qədər hiss edirsə, bir o qədər də Yaradanın tərifini qurur.

Və insan ruhaniyyətin malik olduğu vacibliyi hiss etməyə gəldikdən sonra — "insan həmişə Yaradana tərif deməlidir" [11] adlanan məqam — sol xəttə keçməli olduğu vaxt gəlib çatır. Yəni bilik içində Padşahın vacibliyini həqiqətən necə hiss etdiyini, həqiqətənmi yalnız Yaradan naminə işləməyə hazır olduğunu yoxlamaq.

Və o, bilik içində çılpaq və kasıb olduğunu gördükdə — bu, ruhaniyyətin vacibliyinin nə olduğunu gördüyü vəziyyətdir, lakin bunların hamısı onda yalnız bilik üzərində mövcuddur — bu haqq-hesab onda ən aşağıda yerləşməsindən yaranan xisaron (boşluq) və ağrı doğura bilər və çatışmayan şey haqqında ürəyin dərinliyindən həqiqi dua ucaltmaq qabiliyyətinə malik olar.

Lakin onun sağ xətti yoxdursa, hətta Yaradanın qarşısında dua etdiyi zaman belə, bu, padşahdan ona yaxşılıq etməsini, onu xilas etməsini və ona rəhm etməsini istəyən birinə bənzəyir. Çünki padşah mərhəmətli padşahdır və buna görə də o, ondan pul verməsini istəyir ki, özünə bir tikə çörək ala bilsin. Halbuki insan bilmir ki, o, ölümə məhkum edilmişlər arasında həbsxanada oturur və indi padşahdan həyatını xilas etməsini, yəni ona rəhm etməsini istəmək imkanı var. Padşah ona rəhm etsin, ona xoşbəxt həyat sürmək imkanı versin. O isə padşahdan ona rəhm etməsini və ona bir tikə çörək verməsini istəyir və bununla artıq kifayətlənir. Və bunun səbəbi odur ki, o, həbsxanada o qədər uzun müddət oturub ki, artıq hər şeyi unudub — dünyanın mövcud və xoşbəxt həyatın mümkün olduğunu.

Və insanın əvvəlcə Yaradana tərif deməli, sonra isə dua etməli olmasının xeyri budur [11]. Və bunun səbəbi yuxarıda deyildiyi kimidir ki, ruhaniyyətin vacibliyinin — yəni o, "çünki onlar bizim həyatımız və uzunömürlülüyümüzdür" [14] — nə olduğunu bildikdən sonra, o dua edərkən artıq nəyinin çatışmadığını və Yaradanın ona rəhm etməsi üçün hansı mərhəməti xahiş etməli olduğunu bilir. Yəni o, sağ xəttdə olarkən maddi həyat haqqında hiss edirdi ki, o, "Günahkarlar hələ sağ ikən ölülər adlanırlar" [7] xüsusiyyətindədir.

Və buradan başa düşəcəyik ki, biz nəyi soruşmuşduq — Yaradana tərif demək, sonra isə dua etmək nə deməkdir. Axı bu, əvvəlcə ehtiram göstərilməli və təriflənməli olan ölümmlüyə yaraşır və bunun sayəsində bəxş edən şəxs dua edənin ona dediyi kimi, yəni yaxşı keyfiyyətlərə malik olması səbəbindən verən və mərhəmətli olur. Lakin dua etməzdən əvvəl Yaradana niyə tərif demək lazımdır?

Və deyilənlərdən bu aydın olur, çünki bu, nəyinin çatışmadığını bilməsi üçündür və o zaman Yaradandan Ona kömək etməsini, nəyi xahiş etməli olduğunu biləcək. Və bu, bir dəfə danışdığım məsələyə bənzəyir. Ağır xəstə olan bir insanın yanına xəstəliyini öyrənmək və müayinə etmək üçün həkimlər komissiyası gəldi. Xəstə həkimlər komissiyasına barmağında ağrıyan kiçik bir yarasının olduğunu göstərir. Onlar isə bu yaraya baxmaq istəmirlər. Və o, həkimlərdən soruşur ki, niyə mənim sizə dediklərimi nəzərə almırsınız, axı heç kəs buna baxmaq istəmir. Onlar isə ona cavab verirlər: sən axı [ölümcül] təhlükədəsən, bizdən isə heç bir əhəmiyyəti olmayan bir şeyə baxmağımızı xahiş edirsən.

Bizdə də həmçinin, insanın nəyinin çatışmadığı barədə heç bir anlayışı olmadıqda  o, yuxarıda adı çəkilən yara kimi kiçik bir şey haqqında xahiş edir. Əslində isə o, murdarlığın hakimiyyəti altındadır, "Günahkarlar hələ sağ ikən ölülər adlanırlar" [7] vəziyyətindədir və ölülərin hakimiyyəti altında olduğu halda yuxarıdan ona necə baxa bilərlər, axı o, deyildiyi kimi "Bizi həyat üçün xatırla" [15] olaraq ona həyat verilməsini xahiş etməlidir. Lakin "Bizi həyat üçün xatırla" desələr də, o, hansı həyatı gözləyir? Bu sualdır.

Lakin insan yuxarıda deyildiyi kimi sağ xətt ilə getməyə başladıqdan sonra, nəyinin çatışmadığını öyrənməyə başlayır. Başqa sözlə, sonra sol xəttə keçdikdə, onda artıq sağ xətdən nümunə olur. Lakin bu da bir dəfəyə əldə olunmur, bu, gündəlik duada yazıldığı kimi daimi işdir ki, əvvəlcə Yaradana şükür etmək, sonra isə dua etmək lazımdır.

Lakin iki xətt tarazlaşdırılmalıdır. Yəni biri digərindən çox olmasın, çünki o, həm sağ ayaqla, həm də sol ayaqla getməlidir. Və söhbət ondan getmir ki, o, bir ayaqla digərindən daha çox getməlidir. Bir ayaq üzərində getməkdən isə ümumiyyətlə söhbət gedə bilməz. Buna görə də həqiqət yolu ilə getmək və Yaradan ilə birləşməyə gəlmək istəyənlər həm sağ, həm də sol [ayaqla] getməyə borcludurlar, lakin yuxarıda deyildiyi kimi, bir ayaqla digərindən daha çox getməməlidirlər.

Və buradan bizim soruşduğumuz məsələni izah etmək olar: «Ona heç nə əlavə etməyin və ondan heç nə azaltmayın» sözlərinin burada nə əlaqəsi var? Biz soruşduq ki, bu, iş yoluna necə aiddir — işdə əlavə etmək olmaz. Digər tərəfdən isə aydın deyil: «əlavə etməyin» sözünü Tövratın bizə: «əlavə etməyin» deməsi kimi başa düşmək olar. Bəs «azaltmayın» göstərişi nə üçün lazımdır? İnsan düşünə bilərdi ki, 613 mitsvadan azaltmaq olar, lakin Tövrat bizə deməlidir ki, azaltmaq olmaz.

İşin qaydasına görə isə bunu iki xəttlə əlaqədar izah etmək lazımdır. Başqa sözlə, sağda əlavə etmək olmaz, çünki həqiqət yolu ilə getmək istəyən insan sağ yola müəyyən vaxt ayırmalı, sonra isə sol yolla getməlidir. Və buna görə də yollardan birinə digərindən daha çox əlavə etməyi qadağan edən göstəriş mövcuddur. Və xəttlərdən əskiltməyin. Yəni insan deməməlidir: bu gün mən sağ yolla getmək istəyirəm, və ya əksinə: bu gün mən sol yolla getmək istəyirəm. Və bununla bağlı göstəriş var: "əlavə etməyin və əskiltməyin". Və müdriklərimizin dediyi kimi: "İnsan həmişə əvvəlcə Yaradana tərif deməli, sonra isə dua etməlidir" [11].

Sağ yol kamilik xüsusiyyəti adlanır və o zaman insan Yaradana şükür edə bilər. Sonra isə o, sol xəttə keçməlidir, çünki sol yol bilik içində ona göründüyü kimi öz həqiqi vəziyyətini görmək vaxtıdır. Və o zaman onun dua etmək imkanı olur, çünki dua məhz xisaronun (boşluğun) yeri ilə bağlıdır. Və xisaron nə qədər böyükdürsə, ürəyin dərinliyindən [gələn] dua da bir o qədər [dərin olur].

Və bu, deyildiyi kimidir: "Dərinliklərdən Sənə fəryad etdim, ey Yaradan" [16]. Buna görə də iki xətt bir-birinə bərabər olmalıdır, "üçüncü ifadə ortaya çıxıb onların mübahisəsini həll edənə qədər" [17]. Və o zaman, iki xəttdə işlədikdən sonra, o, Yaradan ilə qovuşmağa layiq görülür və bu, "üçüncü ifadə" adlanır. Başqa sözlə, iki xətt insanın işinə aiddir, orta xətt isə Yaradana məxsusdur. Başqa sözlə, iki xətt üzrə irəliləmək sayəsində onların ikisindən Yaradanın Öz xeyir-duasını verəcəyi yer əmələ gəldi. Və bu, "Üçüncü ifadə ortaya çıxıb onların mübahisəsini həll edənə qədər" adlanır.

Və deyilənlərdən Zoar kitabının dediyini başa düşmək lazımdır: "Və bundan başqa, "və onların ayaqları düz ayaqdır" [18]. Mişna müəllifləri demişlər ki, dua edən hər kəs xidmət edən mələklər kimi ayaqlarının düz olması üçün duaları ilə ayaqlarını düzəltməlidir" [19].

Və başa düşmək lazımdır ki, əgər ayaqlar düz deyilsə, onun duası qəbul oluna bilməz. Belə çıxır ki, "ayaqlar" nəsə bir şeyə işarə edir və bu səbəbdən də dua zamanı o, nəyinin çatışmadığını hiss edib Yaradana xisaronunu doldurması üçün gəldikdə, ayaqları düz olmalıdır.

Və deyilənlərdən "onun ayaqları" anlayışı aydın olacaq. Sağ xətt — Yaradana tərif və şükür etmək imkanı olan sağ yol nəzərdə tutulur. "Sol ayaq" dedikdə isə sol xətt və sol yol nəzərdə tutulur, çünki dua hər halda iki xətt biri digərindən çox deyil, düz olana qədər qəbul oluna bilməz.