Ruhani işdə uzaq yolda olan üçün Pesaxın ikinci Pesaxa təxirə salınması nə deməkdir

Məqalə 30, 1991

Zoar kitabında deyilir: «Ravvin Yosi dedi: «İnsan, insan» [ifadəsi] iki dəfə deyilib. Nə üçün? Və o cavab verir: «…İnsan olan insan, yəni ali ruhu almağa layiq olan, lakin özünə zərər verən … çünki o, özünü murdarlamasına səbəb olmuşdur». «İnsan, insan» o deməkdir ki, o, insan olmağa layiqdir… «Və ya uzaq yolda»1, çünki özünü murdarlayan insanı yuxarıda murdarlayırlar. Və onu yuxarıda murdarladıqlarına görə, o, İsrail övladlarının sonradan tutunduqları o yerdən və yoldan uzaq bir yolda olur… Ravvin İtshaq dedi: «Axı deyilib: “Əgər ölüyə toxunaraq murdarlanmış olarsa, yaxud uzaq yolda olarsa”1. Belə çıxır ki, “yaxud” [ya biri, ya digəri] deyilir… Ravvin Yosi dedi: «Burada, “ölüyə toxunaraq murdarlanmış” deyilən yerdə, bu o deməkdir ki, onu yuxarıdan murdarlamazdan əvvəl. Burada isə, “uzaq yolda” deyilən yerdə, bu o deməkdir ki, onu yuxarıda murdarladıqdan sonra və o, uzaq yola, yəni Sitra Axraya düşdü». Belə çıxır ki, istər burada, istər orada, yuxarıdan müqəddəslik onun üzərində dayanmayacaq və o, İsrail Pesaxı yerinə yetirdiyi vaxt Pesaxı yerinə yetirməyəcək». Sitatın sonu.

Bizim müdriklər dedilər: «Murdarlanmağa gələnə açırlar, təmizlənməyə gələnə kömək edirlər». Və başa düşmək lazımdır ki, burada yazılan «özünü murdarlayan insanı yuxarıda murdarlayırlar» nə deməkdir və demir ki, ona açırlar, əksinə onu yuxarıda murdarlayırlar. Həmçinin başa düşmək lazımdır ki, niyə ona açırlar, məgər deyilməyibmi ki, «Yaradan Öz məxluqlarına qarşı iddia qaldırmır». Raşi izah edir ki, Yaradan Öz məxluqlarına qarşı «yalan ittihamlar irəli sürmür», bəs niyə insana yuxarıdan ona zərər verən hansısa bir kömək verilir? Əksinə, ona xeyri üçün kömək göstərilməli idi, necə deyilib: «Təmizlənməyə gələnə kömək edirlər»3. Əgər ona xeyri üçün kömək göstərmirlərsə, onda ən azı yuxarıda insana zərər verən bir əməl etməməlidirlər. Və yəqin ki, bunun sadə mənada çoxlu izahları var.

Və bunu ruhani iş baxımından izah etmək lazımdır. Məlumdur ki, insan Tövrat və ehkamları ümumi çoxluq (klal) kimi, mükafat almaq üçün yerinə yetirdikdə və niyyətin əta etmək naminə olmasına diqqət yetirmədikdə, onda insan görür ki, hər gün işində irəliləyir. Çünki bu, həqiqətən belədir – əməli əməllər hissəsində insanın etdiyi hər şey onun adına yazılır. Və “lo lişma” adlanan bu vəziyyətdə insan bunun “lo lişma” olduğunu görə bilmir. Yəni o görə bilmir ki, burada çatışmazlıq var, “lişma”da olmaq lazımdır, halbuki o “lo lişma” edir. Və ümumilikdə ona etdiyi əməllər nur saçır.

Və buna görə insan özündə hər hansı çatışmazlıqları görə bilmir. Bu o deməkdir ki, ümumi çoxluğa (klal) aid olanda belə bir islah var ki, etdiyi əməllər ona əhatə edən nur kimi işıq saçır və bu, əməl səviyyəsində bir islahdır. Buna görə insan ehtiyat etməlidir ki, Tövrat və ehkamların əməli əməllərinə, hətta bunlar yalnız heç bir niyyət olmadan edilən əməllər olsa belə, laqeyd yanaşmasın. Yəni insan əməlləri məcburiyyətlə etsə belə, bu yenə də böyük iş sayılır.

Buna görə hələ əta etmək niyyəti ilə işləməyə qadir olmayan insanlar, yuxarıda deyildiyi kimi, belə bir islah alırlar ki, etdikləri işdə heç bir çatışmazlıq görmürlər, qoy öz işlərində sevincdə olsunlar, necə deyilib: «Yaradan’a sevinc içində qulluq edin». Lakin insana fikir və arzu gəldiyi və o, Tövrat və ehkamların yerinə yetirilməsində yəqin ki, niyyət də olmalıdır hiss etməyə başladığı, və mükafat almaq üçün yox, əta etmək naminə əməllər etməyə oyandığı zaman, onda yeni bir qayda başlayır.

Və qayda belədir ki, insan onda sol xətt üzrə işə keçir və onda öz əməllərini tənqidi şəkildə qiymətləndirməyə başlayır, görəsən onlar əta etmək naminə edilirmi, və o, “murdarlıq və təmizlənmə” adlanan işə daxil olur. Bu o deməkdir ki, o, kelim-i təmizləmək üzərində işləməyə başlayır. Və əvvəlcə murdarlığın nə olduğunu bilmədən təmizlənmə işini görmək mümkün deyil. Yəni murdarlığın olduğu yazılması kifayət deyil, insan hiss etməlidir ki, murdarlıq onu hansı itkilərə gətirir, başqa sözlə, o murdar olduğunu biləndə nəyi itirir. Yəni əgər o murdar olmasaydı, nə qazanardı. İndi isə murdarlananda nə itirdi.

Başqa sözlə, o, əta etmək naminə işi başlamazdan əvvəl də murdarlıq və təmizlik olduğunu bilirdi, amma murdarlığın niyə pis, təmizliyin isə niyə yaxşı olduğunu bilmirdi. Buna görə insan şərin dərk olunması ilə məşğul olmalıdır, yəni özü üçün almaq arzusunun murdarlıq adlandığını dərk etməyə çalışmalıdır. Yəni bu murdarlıq onu müqəddəslikdən, yəni Yaradan’dan uzaqlaşdırır, necə yazılıb: «Müqəddəs olun, çünki Mən müqəddəsəm, sizin Yaradanınız olan Rəbb». Bu o deməkdir ki, «ayrılmış olun», yəni necə ki, Yaradan əta edəndir, eləcə də insan çalışmalıdır ki, etdiyi bütün əməllər əta etmək xüsusiyyətində olsun və buna müqəddəslik deyilir. Buna zidd olan isə murdarlıq adlanır.

Və insan Yaradan’dan xahiş etməlidir ki, özü üçün almaq arzusunda olan o şəri ona dərk etməyə kömək etsin. Yəni Yaradan ona özü üçün almaq arzusunun ona gətirdiyi itkini hiss etməyə kömək etsin. Halbuki onda əta etmək arzusu qüvvəsi olsaydı, nə qədər şey qazana bilərdi. Başqa sözlə, böyük murdarlıq və ya kiçik murdarlıq, böyük müqəddəslik və ya kiçik müqəddəslik murdarlığın və ya müqəddəsliyin ölçüsü ilə deyil, murdarlığın vurduğu zərərin və müqəddəsliyin gətirdiyi əhəmiyyətin meyarı ilə ölçülür. Başqa sözlə, murdar olduğunu bildiyi zaman nə qədər əzab çəkir və müqəddəslikdə olduğunu bildiyi zaman nə qədər həzz alır.

Yuxarıda deyilənlərə əsasən, müdriklərimizin dediyi: «Murdarlanmağa gələnə açırlar» sözləri haqqında soruşduğumuzu izah etmək lazımdır. Və biz soruşduq ki, məgər deyilməyibmi: «Yaradan Öz məxluqlarına qarşı iddia qaldırmır»4, bu halda niyə «ona açırlar»? Sanki ona göstərirlər ki, o, murdarlığın içinə daha dərinə girə bilər. Halbuki o, murdarlanmağa gəlməzdən əvvəl murdarlıq yeri bağlı idi. Və yalnız o, murdarlanmağa gələndə ona açırlar. Məgər yuxarıdan insana mərhəmət göstərməməlidirlərmi, necə yazılıb: «Onun mərhəməti bütün məxluqlarının üzərindədir»?

Və izah etmək lazımdır ki, «murdarlanmağa gələn» nə deməkdir. Bu o deməkdir ki, əta etmək naminə işləməyə başlamaq istəyən kəs, və əlbəttə, o, almaq naminə işləyərkən nəyi itirdiyini dərk etməsə, əta etmək üçün işləmək mümkün deyil, buna görə o indi özü üçün almaq arzusunda mövcud olan şərin ölçüsünü öyrənməyə gəlir. Yəni almaq arzusunda olan, müqəddəsliyin əksi olan murdarlıq adlanan şərin ölçüsü nə qədərdir. Və o, Yaradan’dan xahiş edir ki, özü üçün almaq arzusunda olan, murdarlıq adlanan, yəni ruh üçün natəmizlik adlanan şərin ölçüsünü ona öyrənməyə kömək etsin. Və o, Yaradan’dan ona kömək etməsini xahiş etdikdə, buna cavab gəlir: «ona açırlar» ki, almaq arzusunun murdarlığında olan şəri görsün.

İki mərhələ var:

1. Murdarlanmağa gələn,
2. Artıq murdar olduğunu görmüş və indi gördüyündən daha çoxunu görmək istəyən. Və əgər daha çox görmək istəsə, ona yuxarıdan kömək edərlər, necə ki, burada Zoar kitabında yazılıb: «Özünü murdarlayan insanı yuxarıda murdarlayırlar»2. Başqa sözlə, ona açdıqdan sonra və o, murdar olduğunu gördükdən sonra, və daha artıq istədikdə ki, ona həqiqəti göstərsinlər – müqəddəslikdən nə qədər uzaq olduğunu, – onda onu yuxarıda murdarlayırlar. Yəni ona yuxarıdan kömək verilir, belə ki, özü üçün almaq arzusunda olan itkini ona göstərirlər. Buna deyilir ki, o, «şərin dərk olunması» vəziyyətinə çatır. Və o zaman  onda kli adlanan ehtiyac yaranır ki, Yaradan ona kömək etsin və ona təmizlik versin, necə yazılıb: «Və sizin üzərinizə təmiz su səpəcəyəm».

Və bunun işığında biz soruşduğumuzu izah etməliyik: niyə Zoar kitabında deyilir: «Özünü murdarlayan insanı yuxarıda murdarlayırlar»2? Axı «Yaradan Öz məxluqlarına qarşı iddia qaldırmır»4. Cavab isə bundadır ki, onun yuxarıda murdarlanması kömək adlanır, yəni ona yuxarıdan kömək edirlər ki, almaq arzusunun nə qədər pis və murdar olduğunu görsün, çünki indi o bu köməyi istəyir, yəni həqiqəti görməyi istəyir ki, şər nədir.

Deyilənlərdən çıxış edərək, biz Ravvin İtshaqın Ravvin Yosinin gətirdiyi ayə haqqında soruşduğunu izah etməliyik: «İnsan, insan, əgər ölüyə toxunaraq murdarlanmış olarsa, yaxud uzaq yolda olarsa»1, axı uzaq yol da murdarlıq sayılır. Onda niyə onu yuxarıda murdarladıqları zaman buna «uzaq yol» deyilir? Axı yazılıb: «yaxud uzaq yolda», – deməli, bunlar iki müxtəlif şeydir, bu isə o deməkdir ki, uzaq yol murdarlıq xüsusiyyəti deyil. Və Ravvin Yosi izah edir: «“Ölüyə toxunaraq murdarlanmış” deyilən yer o deməkdir ki, onu yuxarıdan murdarlamazdan əvvəl. Burada isə, “uzaq yolda” deyilən yerdə, bu o deməkdir ki, onu yuxarıda murdarladıqdan sonra və o, uzaq yola, yəni Sitra Axraya düşdü»2.

Və izah etmək lazımdır ki, işdə iki murdarlıq vəziyyəti var:

1. Murdarlanmağa gələn, yəni almaq arzusunun murdarlıq olub-olmadığını görməyə gələn, yəni bunun qəlbin ağılsızlığına səbəb olub-olmadığını görmək istəyən. Onda ona şəri görmək açılır. Halbuki insan murdarlanmağa gəlməzdən əvvəl, yəni özündə şəri görməzdən əvvəl, yuxarıdan elə bir islah var ki, insan şəri görə bilmir. Çünki belə bir qayda var ki, «insana özünü islah edə biləcəyindən artıq şər göstərmirlər», eləcə də maddi həyatda olduğu kimi, insan bu xəstəlikdən sağala bilmirsə, ona onun həqiqi xəstəliyini demirlər.

Buna görə də məhz murdarlanmağa gələnə, yəni həqiqəti görmək istəyənə, onda onu açırlar. Və əgər insan irəli getmək istəyirsə və özü üçün almaq arzusunda olan şərin həqiqi ölçüsünün ona göstərilməsi üçün dua edirsə, onda ona yuxarıdan kömək edirlər, yəni onu yuxarıda murdarlayırlar. Başqa sözlə, ona yuxarıdan murdarlığın zərərinin nə olduğunu görmək qabiliyyəti göndərilir. Onda o, qəlbin dərinliyindən dua etməyə başlayır ki, Yaradan ona təbiətdən malik olduğu almaq arzusu əvəzinə əta etmək arzusu versin və ona yuxarıdan hədiyyə olan ikinci təbiət verilsin.

Bununla yazılanı izah etmək lazımdır: «Belə çıxır ki, həm burada, həm orada, yuxarıdan müqəddəslik onun üzərində dayanmayacaq və o, İsrail Pesaxı yerinə yetirdiyi vaxt Pesaxı yerinə yetirməyəcək»2. Başqa sözlə, həm insan birinci vəziyyətdə olanda, yəni murdarlanmağa gələndə, həm də ikinci vəziyyətdə olanda, yəni uzaq yolda olanda, ona yuxarıdan müqəddəslikdən nə qədər uzaq olduğu göstərildikdə, o, İsrailin yerinə yetirdiyi vaxt Pesaxı yerinə yetirə bilməz.

Və izah etmək lazımdır ki, «İsrail» o deməkdir ki, o artıq «İsrail» xüsusiyyətindədir, yəni artıq Yaşar-El [birbaşa Yaradan’a] vəziyyətindədir, yəni onun bütün əməlləri birbaşa Yaradan’a yönəlib və bu o deməkdir ki, o, sağ xətt xüsusiyyətindədir, bu da təmizlik xüsusiyyəti deməkdir, yəni kelim-in təmizliyi, o zaman ki, onun bütün əməlləri Yaradan naminə edilir. Buna "lişma" deyilir, necə ki, deyilib: «Ravvin Meir deyir: Tövratla lişma-da məşğul olan hər kəsə … Tövratın sirləri açılır». Və bunu belə izah etmək lazımdır ki, insan «İsrail» xüsusiyyətinə layiq olduqda, onda Pesax qurbanı gətirmə vaxtı gəlir. Çünki «İsrail» təmizlik xüsusiyyətidir. Və insan təmizləndikdə, Yaradan’a qurban gətirmə vaxtı gəlir, çünki qurban gətirmək bütövlüyü simvolizə edir.

Və bu, Zoar kitabında yazıldığı kimidir: «Ravvin Yehuda sözü açdı və dedi: “Yaradan’a sevinc içində qulluq edin”6… Və əgər sən desən ki, qurban xidmətini bu şəkildə yerinə yetirmək mümkün deyil, çünki bu insan öz Ağasının əmrini, Tövratın əmrini pozub və öz Ağası qarşısında tövbə edir, – o, Onun qarşısında hansı üzlə dayanacaq? … Lakin onlar necə islah olunurlar? Onun yerinə sevinci və nəğməni tamamlayan o koxenlər və levilərin köməyi ilə».

Və orada [Baal Sulam], “Sulam” şərhində izah edir ki, bu üç xəttin qaydası ilə islah olunur. Buna görə belə çıxır ki, Pesax qurbanından danışanda, hansı ki, Misirdən çıxışın əlamətidir, buna görə bizim işimizdə də işarə olmalıdır ki, əvvəlcə biz təmizliyə çatmalıyıq, sonra isə yaxınlaşma gəlir və müqəddəsliyə layiq oluruq. Lakin insan inanmalıdır ki, işə girmək üçün onda oyaniş baş verəndə və bu oyaniş ona yuxarıdan gələndə, yəni onu yuxarıdan yaxınlaşdıranda ki, müqəddəsliklə əlaqəsi olsun.

Və şübhəsiz, o, Yaradan’a təşəkkür etməlidir ki, O, onu alçaqlıq vəziyyətindən çıxarıb müqəddəsliyin hakimiyyəti altına qaldırdı, yəni o, hiss etməyə başladı ki, daha yüksək bir yer var və oradan qida almaq olar, onun qidası heyvanlardakı kimi olmamalıdır, əksinə o, “danışan” səviyyəsində qida almalıdır. Və onun təşəkkürü nə qədər böyük olsa, bu hissi bir o qədər gücləndirir.

Amma bununla yanaşı o bilməlidir ki, Yaradan’dan onu indiki halından daha yüksək bir vəziyyətə qaldırmasını istəməlidir. Yəni Tövrata layiq olsun. Yəni o, olduğu vəziyyəti çox mühüm təsəvvür etsə də, yəni dünyada bundan daha böyük bir əhəmiyyət təsəvvür edə bilməsə də, yenə də deməlidir: «Mən öz indiki vəziyyətimi çox mühüm təsəvvür etsəm də, bunun həqiqi əhəmiyyətini təsəvvür etməyə qadir deyiləm. Və mən böyüklük vəziyyətini nə qədər təsəvvür edirəmsə, deməliyəm ki, nə qədər mümkündürsə Yaradan’a təşəkkür etsəm də, yenə də bilik üzərində inanıram ki, mənim indi olduğum vəziyyətdən daha yüksək bir vəziyyət mövcuddur və Səndən xahiş edirəm ki, mənə daha böyük bir hədiyyə verəsən».

Bununla deyiləni izah etmək lazımdır: «Mən isə həmişə ümid edəcəyəm», yəni mənim təsəvvür edə biləcəyim dərəcələrdən daha yüksək dərəcələr var. Və baxmayaraq ki, insan bilməlidir ki, o, indiki vəziyyəti nə qədər qiymətləndirsə də, o, həqiqətən daha da əhəmiyyətlidir, çünki insan ruhaniyyətdəki ən kiçik bir anın belə əhəmiyyətini öz dərkində qiymətləndirməyə qadir deyil. Buna baxmayaraq, o bilik üzərində inanır və bunun üçün dua edir.

Və bunun mənası budur: «Mən isə həmişə ümid edəcəyəm»12. Yəni mən təsəvvür edə bildiyimdən daha böyük bir böyüklüyün olmasını təsəvvür edə bilim. Və deyilənin mənası budur: «Və yenə Səni mədh etmək»12. Bu o deməkdir ki, baxmayaraq ki, indi mən Səni mədh edirəm, amma Səndən xahiş edirəm ki, mənim gücümdən daha artıq səni mədh edə bilim və mən Sənin şöhrətini artırmaq istəyirəm.

Lakin insan öz ruhani vəziyyəti haqqında özünə hesabat verməli olanda və insan bunu öz qəlbindəki hakimə təqdim edir ki, o hökm çıxarsın: insan günahkardır, yoxsa bəraət almışdır. Bu o deməkdir ki, bəzən hakim ona bəraət qazandırır, çünki o, ödəməli olduğu borcları ödəməyə qadir deyil. Onda insan mərhəmətə ehtiyac duyur. Yəni bəzən olur ki, onun qəlbindəki hakim günahkarlara, yəni özlərini yox, öz Sahiblərini mühakimə edən adamlara aid olur. Belə çıxır ki, bu hakimlər insanı Padşaha qarşı cinayətkarların həbsxanasına getməyə gətirirlər, necə deyilib: «Qaranlıqda və zülmətdə oturanlar, zəncirlənmiş və əzab çəkənlər, çünki Yaradanın sözünə qarşı çıxdılar və Uca olanın məsləhətini rədd etdilər».

Və yaxşı hakimlər ola bilsə də, onlar rüşvət alan hakimlərdir. Yəni onun qəlbindəki hakim öz xeyrini güdür. Buna görə də o həmişə insanın şərinin tərəfindədir və insanın Yaradan’dan ona həqiqi hakim verməsini diləməkdən başqa çarəsi yoxdur. Və insan görür ki, həqiqi hakim yalnız Yaradanın Özüdür. Və bunun haqqında padşah Davudun dediyini izah etmək lazımdır: «Qalx, Ey Uca Yaradan, yeri mühakimə et, çünki bütün xalqlar üzərində Sən hökmranlıq edirsən», – bu o deməkdir ki, Yaradan hakim olacaq. Və onda insan Yaradan’dan qüvvə alır, «çünki bütün xalqlar üzərində Sən hökmranlıq edirsən»14, çünki onda insan öz qəlbindəki bütün xalqları irs olaraq alır.

Və işin qaydası əsasən bir şeyə gəlməlidir: insanın biliyinə qarşı işləmək. Yəni insana deyirlər ki, o, özü üçün fayda naminə yox, Yaradan naminə işləməlidir, bu isə insanın biliyinə ziddir. Axı deyilib: «“Və onlarla yaşayacaq” – onlar üzündən ölməyəcək». Belə çıxır ki, bu, yaradılışın məqsədinə ziddir, o məqsəd ki, Öz yaratdıqlarını həzzləndirməkdən ibarətdir.

Və bunu İbrahimin sınağı nümunəsində izah etmək olar. Bir tərəfdən, Yaradan ona dedi: «Çünki sənin nəslin İtshaqda çağırılacaq», sonra isə yazılıb: «Və O dedi: Oğlunu, yeganə oğlunu, … götür və onu orada yandırma qurbanı kimi təqdim et». Və bunu ruhani iş baxımından izah etmək lazımdır. «Sənin oğlun 'ben'» sözü Bina sözündən gəlir, bu da anlama 'avana' deməkdir. «Sənin yeganən» o deməkdir ki, insanda olan yeganə anlayış, insanın qəlbi və canı ilə qoruduğu anlayış, ona heç bir zərər dəyməsin deyə qoruduğu anlayış – bu da özü üçün almaq arzusudur. «Və onu yandırma qurbanı kimi təqdim et», yəni özü üçün almaq arzusunu öldürsün, yəni onu ləğv etsin. Və yalnız əta etmək arzusu ilə işləsin, almaq arzusu ilə yox.

Sonra isə O dedi: «Əlini gəncə uzatma». Və bunu belə izah etmək lazımdır ki, biz deməməliyik ki, insan almaq arzusundan imtina etməlidir. Əksinə, insan elə işləməlidir ki, almaq arzusunu əta etmək naminə istifadə edə bilsin, əta etmək naminə yönəldə bilmədiyi hissələri isə istifadə etmək qadağandır. Bunu Onun ona dediyi ilə izah etmək olar: «Və İbrahim gedib qoçu götürdü … öz oğlunun əvəzinə». «Qoç» Bina deməkdir, Zoar kitabında yazıldığı kimi, orada soruşur: «Niyə qoç, buynuz yox?» Və cavab verir ki, "qoç" Bina xüsusiyyətidir, "buynuz" isə Malxutdur. Və izah etmək lazımdır ki, Malxut – bu «almaq arzusu»dur. Buna görə də alan kelim-də əta etmək naminə niyyət qurmaq mümkün olmayan şeyləri istifadə etmək qadağandır. Bunun əvəzinə biz «əta edən kelim» adlanan Bina kelim-indən istifadə edirik.

Deyilənlərdən başa düşəcəyik ki, insan hər şeyin onunla qaydasında olmadığını, günahkar olduğunu hiss etdikdə, bu ona o səbəbə görə gəlmir ki, o çoxlu pis əməllər edib. Çünki belə bir qayda var: «pozdu və təkrar etdi, bu ona sanki icazəli oldu». Buna görə çoxlu günahlar insanı öz çatışmazlığını hiss etməyə gətirmir. Günahın böyüklüyü isə insanın hissi ilə ölçülür, – insan nə qədər hiss edir ki, Yaradan’dan uzaqdır. Başqa sözlə, insan Yaradanı nə qədər hiss edir və Ona nə qədər inanırsa, böyük Padşahdan nə qədər uzaq olduğunu da o qədər hiss edir.

Bu o deməkdir ki, insan özünün günahkar olduğunu hiss etdikdə, bilməlidir ki, dünyada Padşah olduğunu ona bir az hiss etdirən Yaradan olmuşdur. Ona yuxarıdan verilən bu hiss onu özünü günahkar hiss etməyə məcbur edir. Amma əgər onun Yaradan’la əlaqəsi yoxdursa, dünyada Tövrat Bəxş edənin mövcud olduğunu bilmədiyi halda, Yaradan qarşısında günah etdiyini və Tövrata zidd olan pis əməllər etdiyini necə hiss edə bilər? Günah hissi onun Padşahın böyüklüyünə inamının ölçüsünə uyğundur, bu ölçüdə o, günahın böyüklüyünü hiss edə bilər. Bu o deməkdir ki, günah, kimin zərər gördüyü ilə ölçülür.

Və bu, bizim müdriklərin dediyi kimidir: «Utanmaq məsələsində hər şey onu utandıranın kim olmasından və kimi utandırmasından asılıdır». Və bunu belə izah etmək lazımdır: əgər utandıran ağıllıdırsa, o bilə bilər ki, böyük birini rüsvay etmək ağır günahdır. Yəni utandıranda utandırdığı adamın ölçüsünü və əhəmiyyətini qiymətləndirmək üçün kifayət qədər ağıl var. Belə çıxır ki, o, ağır bir günah etmişdir.

Lakin əgər utandıran adam, utandırdığı şəxsin əhəmiyyətini qiymətləndirmək üçün ağıla malik deyilsə, onda onun haqqında demək olmaz ki, o, ağır günah edib və kiməsə vurduğu zərərin kəffarəsi üçün böyük bir bağışlanmaya ehtiyacı var. Deməli, Padşahın böyüklüyünün hissi nə qədərdirsə, günah da o qədər hiss olunur. Belə çıxır ki, əgər insan salehdirsə və Padşahın böyüklüyü haqqında müəyyən bir təsəvvürü varsa, onun qüsuru, əlbəttə, adi insandan daha böyükdür.

Buna görə belə çıxır ki, həmişə insanın hissi ilə insanda olan Padşahın əhəmiyyəti ölçülür. Buna görə də, əgər kimsə günah etdiyini hiss edirsə, şübhəsiz, ona yuxarıdan müqəddəsliyə müəyyən bir yaxınlaşma verilib və buna görə o, günah etdiyini hiss edir. Və bunun haqqında mənim atam və müəllimim Baal Sulam müdriklərimizin dediyini sadə şəkildə izah etmişdi ki, «Yaradan salehlərlə saç telinin qalınlığı qədər dəqiqdir 'seara'», necə deyilib: «Və Onun ətrafında güclü bir fırtına 'seara' vardır». Və o soruşdu: «Nə üçün onlar başqalarından daha böyük cəzaya layiqdirlər?» Və dedi ki, saleh olan adam deyir ki, Yaradan ondan saç telinin qalınlığı qədər dəqiqliklə soruşur. Buna görə də, insan günah etdiyini hiss etdikdə, qorxmasın, əksinə, bu onun yuxarıdan yaxınlaşdırıldığının əlamətidir. Buna görə o, özünü aşmalı və ali səmavi Malxutun boyunduruğunu öz üzərinə götürməlidir və o, uğur qazanacaq.