Ruhani işdə bayraqlar nədir

Məqalə 32, 1991-ci il

Mətn Raba-da «Hər bir insan öz bayrağı altında» yazılan haqqında belə deyilir: «Sənin qurtuluşunda sevinək və Rəbbimiz Yaradan’ın adı ilə bayraq qaldıraq». İsrail Yaradan’a dedilər: «Budur, biz Sənin Öz adınla bizimlə etdiyin qurtuluşunda sevinirik, Sənin qurtuluşunda sevinək, “və həmin gün Yaradan İsraili xilas etdi”». Yazılıb: «Və xilas olacaq» – guya İsrail xilas olur və, sanki, O da xilas olur. «Və Rəbbimiz Yaradan’ın adı ilə bayraq qaldıraq»2, yəni Yaradan bizə Öz adını verdi və bizi bayraqlar etdi. Necə ki, deyilib: «Hər bir insan öz bayrağı altında»1. … Ravvin İssasxar deyir: «“Və Onun mənim üzərimdəki bayrağı – məhəbbətdir” – hətta elə bir insan ki, oturub Tövratla məşğul olur və qanundan qanuna, ayədən ayəyə keçir, – Yaradan dedi, – o Mənə əzizdir, “və onun bayrağı 'diqlo' Mənim üçün – məhəbbətdir”5 – və onun keçidi 'diluqo' Mənim üçün – məhəbbətdir». Sitatın sonu.

Və başa düşmək lazımdır:

1. «Yaradan bizə Öz adını verdi»6 – nə deməkdir.
2. «“Və xilas olacaq” – guya İsrail xilas olur və, sanki, O da xilas olur»6 – nə deməkdir. (“Və xilas etdi” deyilənə münasibətdə izah olunur ki, bu “və xilas oldu”, yəni “azad edildi” deməkdir).
3. «Qanundan qanuna keçir»6: məlumdur ki, Yaradan – xeyirxah və xeyir verəndir. Yəni O həmişə məxluqlara xeyir və həzz vermək istəyir və buna görə də O məxluqlarda həzzə və zövqə can atmaq üçün əbədi arzu yaratdı. Və buna uyğun olaraq sual yaranır – nə üçün məxluqlar xeyir və həzzi hiss etmirlər, bütün dünya isə həyatda həzz və məmnunluq çatışmazlığından əziyyət çəkir? Axı hər bir ağıllı insan soruşur: «Bu həyatın mənası nədir?».

Buna cavab belədir: Yaradan elə bir islah etdi ki, Yaradan’dan gələn xeyir və həzzi alarkən, alanlar – məxluqlar ilə əta edən olan Yaradan arasında xüsusiyyətlərin bənzəməməsindən doğan utancı hiss etməsinlər. Bu islah isə ondan ibarətdir ki, insanda əta etmək arzusu meydana gəlməzdən əvvəl, mahiyyəti xüsusiyyətlərə bənzəmək olan bu arzusu olmadan, Yaradan’ın məxluqlara vermək istədiyi həqiqi xeyiri almaq mümkün deyil.

Əta etmək arzusu isə insanın təbiətinə zidd olduğuna görə, biz öyrənirik ki, insanda dünya xalqlarının 70 xüsusiyyəti var. Yəni insan – kiçik dünyadır, necə ki, Zoarda deyilir ki, İsrail xüsusiyyəti də dünya xalqlarının hakimiyyəti altındadır, bu isə o deməkdir ki, İsrail xalqı digər xalqlar arasında sürgündədir və onların dünya xalqlarının arzularına qarşı getməyə gücü yoxdur. Buna görə də İsrail xalqı Yaradan’dan xahiş edir ki, onları xalqlar arasında olduqları sürgündən çıxarsın, yəni onların Yaradan naminə işləməyə imkanı olsun.

Həmçinin müdriklər dedilər: «İsrail sürgündə olanda – Şxina onlarla birlikdə olur». Bunu atam və müəllimimin müdriklərin dedikləri haqqında söylədiklərinə uyğun izah etmək lazımdır: «Əgər şagird sürgünə göndərilirsə, onun müəllimi də onunla birlikdə sürgünə göndərilir». Bu o deməkdir ki, şagird sürgündə olanda, yəni eniş alanda, onun müəllimi də onun üçün eniş xüsusiyyətində olur. Başqa sözlə, insan enişdə olanda və onda Tövratda və duada dad olmayanda, bu ona görədir ki, onun Ravı da onunla birlikdə sürgünə göndərilir, yəni müqəddəsliyə aid olan hər şey onda enişdə olur. Yəni o, hər şeyə elə baxır ki, guya heç bir ruhani şeydə heç bir əhəmiyyət yoxdur, bu da o deməkdir ki, ruhaniyyət də onun üçün sürgündədir.

Bununla izah etmək olar ki, İsrail sürgündə olanda, yəni eniş vəziyyətində olanda və dünya xalqları insan üzərində hökm sürdükdə, dünya xalqları isə ümumilikdə “öz xeyri üçün almaq arzusu” adlanır, onda Yaradan da onlar üçün sürgündə olur. Yəni onların gözündə Yaradanın heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Çünki əgər onların gözündə Yaradanın böyüklüyünün əhəmiyyəti olsaydı, onda onların içindəki İsrail xüsusiyyəti üzərində hökm sürə bilməzdilər.

Məlumdur ki, İsrail – "Yaşar El" (birbaşa Yaradana) deməkdir və onun bütün əməlləri birbaşa Yaradana yönəlib. Dünyanın xalqları isə öz hökmranlıqları ilə insanın bütün əməllərinin yalnız şəxsi mənfəət naminə olmasına, yəni Yaradan naminə deyil, alma arzusunun xeyrinə olmasına səbəb olurlar. Belə çıxır ki, İsrail xüsusiyyəti sürgündə olanda, Yaradan da onlarla birlikdə sürgündə olur; yəni əta etmə arzusu sürgündədir və eyni zamanda, əta etmək istədiyimiz kəs də sürgündədir. Necə ki: "Yaradan kimdir ki, mən Onun səsinə qulaq asım?" – deyən Firon haqqında deyilib. O, Yaradanın əzəmətini inkar edir və Onun əzəmətinə inanmağa imkan vermir; aydındır ki, İsrail xüsusiyyəti onlar üçün sürgündədir.

Və deyilənlərlə soruşduğumuz sualı izah etmək olar: "Sanki İsrail xilas olur və guya O da xilas olur" nə deməkdir? Yəni, İsrailin xilasının Yaradanın xilası ilə nə əlaqəsi var? Yuxarıda deyilənlərdən belə nəticə çıxır ki, İsrailin sürgünü ilə Yaradanın sürgünü eyni şeydir. Çünki insan Yaradanın əzəmətini dərk etdikdə və hiss etdikdə, artıq dünya xalqlarının heç bir hökmü qalmır, onların hamısı Yaradanın qarşısında ləğv olunur. Buna görə də, belə çıxır ki, bütün sürgün yalnız Yaradanın əzəmətinin tanınmamasından ibarətdir.

İnsanın hiss etdiyi və onu sürgünə aparan gizlilik isə yuxarıda deyildiyi kimi, insanın öz əməllərini əta etmə naminə islah etməli olduğunu bilməsi üçün mövcuddur, əks halda utanc hiss edəcəkdir. Buna görə də uca nura gizlilik və məhdudiyyət (tsimtsum) lazımdır. Və şər hissiyyatına uyğun olaraq, insan öz sevgisinə nə dərəcədə qərq olduğunu gördükdə, eyni dərəcədə müqəddəslikdən nə qədər uzaq olduğunu da görür. Yəni o, dünya xalqlarının hökmü altında olarkən Yaradan naminə bir şey etməkdən nə qədər uzaq olduğunu görür və daxilindəki İsrail xüsusiyyətinin bu sürgündən çıxmaq üçün heç bir gücü yoxdur.

Buna görə də, insanın daxilindəki İsrail sürgündən çıxdığı və azadlığa layiq görüldüyü zaman, sürgün vaxtı xalqların hökmü səbəbindən ondan gizli qalan Yaradan da aşkar olur və Yaradanın əzəməti üzə çıxır. Bu ona görədir ki, artıq məhdudiyyətə və gizliliyə ehtiyac yoxdur, çünki bu qaydaya uyğun olaraq məhdudiyyət götürülmüşdür: "İnsan nə dərəcədə əta etmə niyyəti yarada bilirsə, eyni dərəcədə də məhdudiyyət və gizlilik yox olur". Və bu barədə belə deyilib: "Sənin xilasınla sevinəcəyik", "və Yaradan o gün İsraili xilas etdi". "Və xilas olacaq — sanki İsrail xilas olur və guya O da xilas olur".

Və eyni şəkildə soruşulan bu kəlamın mənasını da izah etmək olar: «Budur, Sənin Öz adınla bizimlə gerçəkləşdirdiyin xilasınla sevinirik». Yaradılışı var edən Yaradanın bu adı nədir? Onun adı — Öz yaradılanları üçün Xeyirxah və Xeyir əta edəndir, Onun arzusu — əta etməkdir və bunun üçün O, yaradılanlarda alma arzusu yaratmışdır. Əks halda onlar xeyrin və həzzin dadını hiss edə bilməzdilər, çünki görürük ki, istək və canatma olmadan heç bir şeydən həzz almaq mümkün deyil.

Lakin bununla bərabər, Yaradan istəmişdir ki, xeyir və həzz alarkən utanc hissi olmasın. Buna görə də O, hər şeyi əta etmə (vermək) naminə almağımızı istəyir. Bu isə təbiətə zidd olduğundan — axı bizdə əta etmək deyil, yalnız almaq arzusu yaratmışdır — biz əta etmək naminə işləmək istədikdə, buna gücümüz çatmır. Buna görə də, "Yaradanın adı" adlanan bu gücü aldığımız zaman, yəni biz də Yaradan naminə əta etmə əməlləri edə bildiyimiz zaman, bu, Yaradanın bizə ikinci bir təbiət verməsi deməkdir (atam və müəllimimin dediyi kimi — Yaradanın insana əta etmə arzusu verməsi "ikinci təbiət" adlanır).

Və bu barədə belə deyilib: «İsrail Yaradana dedi: "Budur, Sənin Öz adınla bizimlə gerçəkləşdirdiyin xilasınla sevinirik"». Yəni yuxarıda deyildiyi kimi, biz Səndən əta etmə arzusunu — yəni "Yaradanın adını" — almaqla əldə etdiyimiz xilasa sevinirik; bu o deməkdir ki, əta edən olan O, bizə bu adı vermişdir və biz də artıq əta etmə əməllərini yerinə yetirə bilirik.

Və bu barədə deyilib: «"Və Rəbbimizın adı ilə bayrağımızı qaldırarıq", yəni Yaradan bizə Öz adını verdi və bizi bayraq etdi». Yəni biz indi adı "əta edən" olan Yaradan naminə bayrağı qaldırırıq. Və bizim xilasımız ondadır ki, Yaradan Öz adını — əta etmə arzusunu — bizim adımızda bərqərar etdi. İsrail adı da Yaradanın adından xəbər verir, yəni "Yaşar El"; bu o deməkdir ki, İsrailin bütün əməlləri şəxsi mənfəət naminə deyil, birbaşa Yaradana yönəlmişdir. Bu isə o deməkdir ki, İsrail xalqı Yaradanın adı üçün bayraq qaldırır və İsrail xalqının xilası bundadır.

Və deyilənlərlə yazılan bu fikri də izah etmək olar: «Ravvin İssasxar deyir: ""Onun mənim üzərimdəki bayrağı sevgidir" — hətta oturub Tövrat ilə məşğul olan və bir qanundan digərinə, bir ayədən o birinə keçən insan... onun bu keçidi (diluqu) Mənim üçün sevgidir"». "Keçid" anlayışının mənasını belə izah etmək lazımdır: insan alma arzusu ilə yaradıldığı və əta etmə naminə işləmək iqtidarında olmadığı üçün müdriklər buyurmuşlar: «İnsan hər zaman "lo lişma" (özü üçün) olsa belə, Tövrat və əmrlərlə məşğul olmalıdır, çünki "lo lişma"dan "lişma"ya (Yaradan naminəyə) gəlinir».

Belə çıxır ki, insan "lo lişma" vəziyyətində işləməlidir, çünki belə bir təbiətlə doğulub. Hər bir halda, Yaradan onu "lo lişma" vəziyyətindən çıxarır və Yaradan onu "lişma"ya daxil edir. Deməli, Yaradanın köməyi sayəsində keçid baş tutur, yəni insan öz təbiətində olan hər şeyi şəxsi mənfəəti üçün etmək vəziyyətindən keçir və Yaradanın xeyrinə işləməyə başlayır. Bu isə «və onun keçidi (diluqu) Mənim üçün sevgidir» deməkdir; yəni Yaradan bizi sevdiyi üçün bizə bayraqlar verir, yəni insanın "lo lişma" məşğul olduğu qanundan Yaradan bizə "lo lişma" pilləsindən keçmək və "lişma" pilləsinə çatmaq gücü verir.

"Ayədən ayəyə" ifadəsi o deməkdir ki, insan ayəyə (işə) lo lişma (öz mənfəəti üçün) səviyyəsində başlayır və dərhal lo lişmadan lişma (Yaradan naminə) dərəcəsinə keçir. Bu barədə belə deyilmişdir: «Yaradan buyurdu: "O Mənə sevimlidir, 'onun Mənim üzərimdəki bayrağı (diqlo) sevgidir' — və onun Mənim vasitəmlə keçidi (diluqu) sevgidir"». Bu o deməkdir ki, Yaradan onlara olan sevgisi sayəsində onlara lo lişmadan keçmək və lişmaya çatmaq gücü verdi.

Sevgi odur ki, insan işə lo lişma vəziyyətində başlayır; İsrail xalqı Yaradan naminə əməl etmək istəyirdi, lakin buna gücü çatmırdı. Onların Yaradan naminə işləmək istəyib, lakin buna nail ola bilməmələri yuxarıdan sevgini oyatdı və Yaradan onlara lişma (əta etmək naminə) əməl etmək gücü verdi. Bu barədə belə yazılmışdır: «Yaradan onlara buyurdu: "Bayraq etmək istədiyiniz üçün and içirəm ki, sizin arzularınızı yerinə yetirəcəyəm"».

Yəni İsrail xalqı "bayraqlar" xüsusiyyətinə, yəni lo lişma işindən lişmaya keçə bilməyə can atırdı ("bayraq" və "keçid" sözləri eyni kökdəndir), lakin bunu öz gücləri ilə etməyə qadir olmadıqlarını görürdülər. Buna görə də bütün qəlbləri ilə bunu arzulayaraq — "nə vaxt biz öz mənfəətimiz üçün işləməkdən Yaradanın xeyrinə işləməyə keçə biləcəyik?" deyərək — "aşağıdan oyanış" (itoreruta de-tata) gerçəkləşdirdilər. Və bu canatmaları ilə yuxarıdan sevgini oyatdılar.

Buradan belə nəticə çıxır ki, insanın əsas vəzifəsi Yaradanın xeyrinə işləmək səviyyəsinə gəlməkdir. İşə lo lişma ilə başlamağa borclu olsaq da, Yaradanın bizə kömək etməsinə və lişmada işləmək üçün güv verməsinə, yəni bütün əməllərin Yaradana məmnunluq əta etmək niyyəti ilə olmasına can atmalıyıq. İnsan əvəzində heç bir şey gözləmədən uca Malxutun boyunduruğunu qəbul etməlidir. Başqa sözlə, "budur, biz mükafat alırıq, ona görə də Onun üçün işləməyə dəyər" deyərək Ondan heç bir ödəniş tələb etməməlidir.

Hər şey bilik üzərində (lemala me-ha-daat) olmalıdır və bu, qanundur. Yəni Malxut (səltənət) "qanun" adlanır və bizə ödənilən hər hansı bir muzd, mükafat olmadan necə işləməyin mümkün olduğunu anlamağımız lazım deyil. Əgər belədirsə, o zaman bizi qidalandıracaq (əmələ gətirəcək) enerji haradan olacaq? Yəni bizi ruhlandıracaq heç bir şey almadan necə işləmək olar?

Bu sualın cavabı da bilik üzərindədir. Yəni biz Yaradandan bizə ruh yüksəkliyi verməsini, heç bir mükafat almadan əta etmək naminə sevinclə işləmək üçün güc əta etməsini istəməliyik. Ağlımız iki ziddiyyətin bir yerdə toplandığı belə bir reallığı qəbul etmək iqtidarında olmadığı halda, bu necə mümkündür?

Bir tərəfdən, biz heç bir mükafat istəmirik və uca Malxutu bizə hər hansı bir qida (enerji) verməsini gözləmədən qəbul edirik. Bəs heç bir qida tələb etmiriksə, həyatverici qüvvə olmadan necə yaşamaq olar?

Digər tərəfdən, biz Yaradanın bizi təmin etməsini istəyirik. Əgər işimizin qarşılığında heç nə istəmiriksə, Onun bizi təmin etməsini necə istəyə bilərik? Cavab belədir: bu doğrudur ki, biz əvəzində heç nə istəmirik, sadəcə Yaradanın bizə heç bir ödəniş almadan işləmək üçün güc verməsini istəyirik. Amma bu necə mümkündür? Bu, Yaradanın qayğısıdır. Yəni: "Sən, ey Yaradan, bizə bir möcüzə göstər ki, biz mükafatsız işləyə bilək, çünki bu, bilik üzərindədır". Hər bir halda, Sənə bizi hansı yolla təmin edə biləcəyini deyəcək bir ağlımız yoxdur. Lakin Sən bizi biliyimiz üzərində təmin et; biz isə reallıqda insan ağlında belə bir şey mövcud olmasa da, yalnız bilik üzərində getmək istəyirik.

Belə çıxır ki, bizim işimiz bilik üzərindədir və ruzimizi (daxili qidalanmamızı) də bilik üzərində almaq istəyirik. Bilik üzərində olan isə möcüzə adlanır. Deməli, biz Yaradandan bizi təbii yolla deyil, möcüzə ilə təmin etməsini istəyirik. Çünki insan öz təbii yaradılışına görə bir iş görərkən çəkdiyi zəhmətin qarşılığında mükafat almaq istəyir. Burada, ruhani işdə isə insan elə bir qidalanma almaq istəyir ki, bu ona işinə görə deyil, təbii olmayan bir möcüzə əsasında verilsin.

Müdriklərin (Bear) bu kəlamını da belə izah etmək lazımdır: «"[Və Yaradan] Sinay dağında belə buyurdu" — şmitanın (torpağın istirahət ili) Sinay dağı ilə nə əlaqəsi var?» ruhani iş baxımından bunu belə izah etmək olar: məlum olduğu kimi, Malxut "şmita" adlanır; həmçinin Malxut "erets"dir (torpaqdır), çünki Malxut yeddinci sfiradır. (Dünya Xesedlə (mərhəmətlə) başladığı üçün — "dünya mərhəmətlə qurular" deyildiyi kimi — Malxut Xesed tərəfdən yeddinci sfiradır).

Bu, Malxutdan mükafat tələb etməyin qadağan olduğuna, yəni ruzi almaq naminə torpağı becərməyin qadağan olduğuna işarə edir. Başqa sözlə, "torpaq işi" o işə deyilir ki, ondan bəhrə görmək istəyirlər; əks halda, bəhrəsini görmədən kim torpağı becərər? Yəni "iş" o zaman adlanır ki, insan zəhmət çəkir və bu zəhmətin qarşılığında mükafat alır. Deməli, o, zəhmətin özündən həzz almır. Belədirsə, o, gördüyü işdən də həzz almır. Çünki aydındır ki, onun niyyəti mükafat almaqdır.

Buna görə də, əgər insan uca Malxutun boyunduruğunu qəbul edirsə və heç bir ödəniş istəmirsə, bu, onun "torpaq işləri" görmədiyinə işarə edir, çünki o, Malxutdan hər hansı bir mükafat almaq istəmir. Bu "şmita" adlanır, yəni bir şey almaq naminə torpağı becərmirlər.

Lakin mükafat naminə işləyəndə bu "torpaq işləri" adlanır. İş baxımından bu, torpağı ümumiyyətlə toxunulmaz saxlamaq deməkdir və insan üçün "torpaq" bu xüsusiyyətdədir: "Torpaq Yaradanın şənbə günündə (Şabatda) dincəlməlidir". Bu o deməkdir ki, bütün torpaq, yəni uca Malxut — hamısı Yaradan üçündür və alma arzusunun "torpaq" və "şmita" adlanan Malxuta heç bir aidiyyəti yoxdur.

Və bununla bu sualı izah etmək lazımdır: «Şmitanın Sinay dağı ilə nə əlaqəsi var?» Cavab belədir: bütün əmrləri (mitsvot) şmita xüsusiyyətində yerinə yetirmək lazımdır, yəni əmrin yerinə yetirilmə niyyəti "Torpaq Yaradanın şənbə günündə dincəlməlidir" xüsusiyyətində, "şmita" yolu ilə olmalıdır. Başqa sözlə, Yaradanın əmrlərinin icrası iş üçün heç bir mükafat almamaq niyyəti ilə gerçəkləşir; insanın öz üzərinə götürdüyü və uğrunda Yaradanın əmrlərinə riayət etdiyi bütün uca Malxut "şmita" xüsusiyyətində olmalıdır.

Yəni hər şey əvəzində heç nə gözləmədən, əta etmə niyyəti ilə edilir. Deşilmənlərlə növbəti fikri belə izah etmək olar: «Və əgər desəniz ki: "Yeddinci ildə nə yeyəcəyik?" ...Mən altıncı ildə sizə Öz xeyir-duamı göndərəcəyəm». ruhani iş baxımından bu sualı uca Malxutu heç bir ödənişsiz qəbul etmək öhdəliyi kimi izah etmək olar. Yəni insan demir: "Mən uca Malxutu o şərtlə qəbul edirəm ki, Sən mənə işdə, duada və əmrlərin icrasında bir dad verəsən. Əgər bunun müqabilində mükafat alacağamsa, bu müqəddəs işi görməyə hazıram".

Lakin bütün bunları Yaradan naminə etmək — əməldə bilik və dad üzərində necə çalışmaq olar? "Biz nə yeyəcəyik?", yəni əvəzində bizə heç nə verməyən bir işdə nədən qidalanacağıq və özümüzü necə ayaqda saxlayacağıq? Axı bu, bizim ağlımıza ziddir. Ağılla biz anlayırıq ki, əgər "torpaq" adlanan Malxut bizə işdə bir az dad versə, o daddan artıq qidalanacaq bir şeyimiz olduğunu hiss edərik. Yəni hiss etdiyimiz bu dad "məzmun", "qida" adlanır. Lakin "yeddinci ildə" işləmək və əməl üçün ödəniş tələb etmək bizə qadağan olduğu bir vaxtda, ruzi üçün nəyi haradan götürəcəyik?

Cavab belədir: «Mən altıncı ildə sizə Öz xeyir-duamı göndərəcəyəm». Altıncı sfira — Yesoddur ki, o, "saleh Yesod" (Yesod-tsadik) adlanır; burada "saleh" (tsadik) — "əta edən" deməkdir. Əgər siz də yalnız əta etmək naminə işləyirsinizsə, Malxut və Yesod arasındakı xüsusiyyət bənzərliyi sayəsində xeyir-duanı cəzb etmiş olursunuz. Lakin əksinə — əgər siz Malxutu almaq naminə qəbul edirsinizsə, o zaman ruhunuzun kökündə parçalanmaya səbəb olursunuz; ruhun kökü isə "Malxut — İsrail yığıncağı" adlanır ki, bu da ayrılıqda olan bütün ruhların birliyidir. Və bu səbəbdən, aralarındakı xüsusiyyət fərqliliyinə görə Yesod Malxuta [nur] verə bilmir.

Buna görə də, məhz "şmita" vasitəsilə, yalnız Yaradanın onlara: «Siz şmitaya riayət etdikdə, özünüz üçün heç bir alma arzusundan istifadə etməyib yalnız əta etmə naminə əməl etdikdə, altıncı ildə sizə Öz xeyir-duamı göndərəcəyəm» dediyi bu yolla Yesod (əta edən) ilə aşağıdakılar tərəfindən islah edilmiş Malxut (şmita qanununa riayət edən və şəxsi mənfəət naminə almayan Malxut) arasında xüsusiyyət bənzərliyi mümkün olur. Belə olan halda, forma bənzərliyi (idvaat ha-tsura) baş verir və o zaman xeyir-duanın Malxuta yayılması mümkün olur.

Belə çıxır ki, insan heç bir mükafat olmadan əta etmək naminə işləmək istədikdə, bədən soruşur — əgər ödənişsiz işləməyə razı olsaq, iş üçün həyatverici qüvvəni haradan götürəcəyik? Cavab belə olmalıdır: biz bilik üzərində (lemala me-ha-daat) gedirik. Və ağlın daxilində heç bir şeyi rasional şəkildə izah etmək istəmirik, bütün işimiz bilik üzərindədır. İş zamanı zəruri olan güclər üçün qidalanma da bilik üzərində, möcüzə xüsusiyyətindədir, çünki təbiətimizə zidd olan hər şey "möcüzə" adlanır.

Belə çıxır ki, əta etmək naminə çalışmaq istədikdə işimizin bütün əsası hər hansı bir mükafatın olmamasına söykənir. Yəni insan Tövrat və dua ilə məşğul olarkən özünü saxlamaq, qidalandırmaq və enerji almaq üçün iş gücünü haradan alacağını bilmir. Madam ki o, şəxsi mənfəəti üçün heç nə istəmir, deməli, Yaradandan onu Tövrat və əmrlərdə bilik üzərində həyatverici qüvvə ilə təmin etməsini istəyir. "bilik üzərində" — "təbiətə zidd" deməkdir. Təbiətə zidd olaraq əldə edilən hər şey isə insanın üzərində dayana biləcəyi heç bir təməli olmadan "möcüzənin baş verməsi" adlanır.

Belə çıxır ki, əta etmə naminə işləmək istəyənlər bilməlidirlər ki, bədən: "Biz nə ilə qidalanacağıq?" — necə ki deyilib: «Və əgər desəniz ki: "Nə yeyəcəyik?"» — deyə soruşduqda, bədənə biliyin daxilində (rasional) cavab vermək lazım deyil. Ona belə cavab vermək lazımdır: "Yaradan bizə xeyir-dua verəcək", necə ki buyurulub: «Mən sizə Öz xeyir-duamı göndərəcəyəm».

Bütün xeyir-dualar möcüzə kateqoriyasına aiddir; çünki hər şey öz axarı ilə ən yaxşı şəkildə getdikdə, xeyir-duaya ehtiyac qalmır. Lakin bədən soruşur: «Müdriklər deməyiblərmi ki: "Möcüzəyə arxalanmaq olmaz" və həmçinin: "Möcüzə hər gün baş vermir"?»

Deməli, bədənə verilməli olan bütün cavablar bilik üzərində (lemala me-ha-daat) olmalıdır. Yəni bədənə belə deyilməlidir: "Biliyin daxilində sən haqlısan, lakin mən bilik üzərində gedirəm"