Yaqub atasının yaşadığı torpaqda məskunlaşdı

Məqalə 12, 1985

“Yaqub atasının yaşadığı torpaqda, Knaan torpağında məskunlaşdı”1. Zoar kitabında deyilir: “Ravvin Xiya [sözə] başladı və dedi: “Salehin bəlaları çoxdur, lakin Yaradan onu onların hamısından xilas edər”2”3. “Lakin öz Ağası qarşısında lərzə içində olan o saleh, şər başlanğıca inanmamaq və onunla əməkdaşlıq etməmək üçün bu dünyada nə qədər bəlalara dözür. Və Yaradan onu onların hamısından xilas edir. Buna görə deyilir: “Salehin bəlaları çoxdur, lakin Yaradan onu onların hamısından xilas edər”2. “Salehdə çoxdur” deyilmir, əksinə: “Salehin bəlaları çoxdur” deyilir. Bu göstərir ki, çoxsaylı bəlalara dözən kəs salehdir, çünki Yaradan onu istəyir, çünki onun dözdüyü bəlalar onu şər başlanğıcdan uzaqlaşdırır, yuxarıda deyildiyi kimi. Buna görə də Yaradan bu insanı istəyir və onu onların hamısından xilas edir”4.

Və onun sözlərini başa düşmək lazımdır.

1.Buradan belə çıxır ki, “çoxsaylı bəlalara” dözən kəs salehdir. “Çoxsaylı bəlalara” dözməyən kəs isə saleh deyil.

2.Niyə, əgər o istəyirsə ki, şər başlanğıc onunla əməkdaşlıq etməsin, “çoxsaylı bəlalara” dözməyə borcludur?

3.Deyilir: “Yaradan bu insanı istədiyi üçün onu onların hamısından xilas edir”. Başqa bir insanı isə, belə çıxır ki, Yaradan, düşünmək belə qorxuncdur, xilas etmir. Məgər belə bir şey mümkündür?

4.Ən anlaşılmaz olan isə budur ki, bir tərəfdən deyilir ki, onun dözdüyü bəlalar onu şər başlanğıcdan uzaqlaşdırır. Digər tərəfdən isə deyilir ki, Yaradan onu onların hamısından xilas edir, yəni onu “çoxsaylı bəlalardan” xilas edir. Belə halda o yenidən şər başlanğıca yaxınlaşacaq, çünki onu şər başlanğıcdan uzaqlaşdıran səbəb yox oldu.

Və [Zoarın] sözlərini izah etmək lazımdır. Bu mövzuda tapdığım bir deyim budur: “Və Ravvin Şimon ben Levi dedi: “İnsanın şər başlanğıcı hər gün ona üstün gəlir və onu öldürməyin yolunu axtarır. Necə deyilir: “Günahkar salehə baxır və onu öldürməyin yolunu axtarır”5. Əgər Yaradan ona kömək etməsəydi, o dözə bilməzdi. Necə ki deyilir: “Yaradan onu [insanı] onun [şər başlanğıcın] əlinə buraxmaz”6””7.

Sukka traktatında da buna bənzər bir deyim var: “Şər başlanğıcın yeddi adı var, … Şlomo onu düşmən adlandırır, necə deyilir: “Əgər düşmənin acdırsa, ona çörək yedir; əgər susayıbsa, ona su içirt, çünki sən onun başına közərmiş kömürlər yığırsan və Yaradan sənə əvəzini verəcək”8. “Əvəzini verəcək” ‘yeşalem’ oxuma, “səni onunla barışdıracaq” ‘yeşlimeno’ oxu”9.

Və Raşi izah edir: “Əgər sənin [şər] başlanğıcın acdırsa və günahlara susayıbsa, “ona çörək ‘lexem’ yedir” – onu Tövrat müharibəsi ‘milxama’ ilə məşğul et, necə deyilir: “Gəlin, mənim çörəyimi yeyin”10. “Su içirt” – Tövratla, onun haqqında deyildiyi kimi: “Ey bütün susayanlar, sulara gəlin”11. “Səni onunla barışdıracaq” – şər başlanğıc səninlə sülhdə olsun, səni sevsin və səni günaha və dünyadan yox olmağa təhrik etməsin”12.

Və yuxarıda deyilənlərin hamısını anlamaq üçün bilmək lazımdır ki, şər başlanğıcının əsası — yaradılışın (əsası) adlandırılan, Yaradanın yoxdan var etdiyi şeydir, yəni (almaq) istəyidir, hansı ki bu yenidir və O bunu yaratmazdan əvvəl mövcud deyildi, məlum olduğu kimidir (Ön sözlərə bax). Və insanın bütün işi müstəsna olaraq öz təbiətinin əksinə çalışmaqdan ibarətdir, yəni onun bütün istəyinin yalnız əta naminə olması üçündür. Lakin bu onun təbiətinə zidd olduğu üçün, madam ki təbiətə görə o, yalnız eqoist sevginin tələbatlarının qayğısına qalmalıdır, onda yaxınlarının xeyrinə çalışmaq üçün heç bir canatması yoxdur.

Və hərçənd biz bəzən insanın hər bir halda yaxınlarının xeyrinə çalışdığını görsək də, bu yalnız o halda mümkündür ki, əgər o öz işinin əvəzində kompensasiya alacağını görürsə ki, almaq istəyi bununla razı qalsın, yəni bu kompensasiya onun eqoist sevgisini təmin etsin, əks halda, təbiətə görə, onun alan klidən kənara çıxmaq imkanı yoxdur.

Lakin insanda əta naminə əməllər törətmək və heç bir kompensasiya almamaq qabiliyyətinin olması — bu təbiətə uyğun deyil. Və hərçənd biz Vətən naminə öz canına qəsd etməyə hazır olan və heç bir kompensasiya istəməyən insanların olduğunu görsək də, bu onunla bağlıdır ki, Vətən onun üçün çox vacibdir, və bu vaciblik də təbiətdən verilir, müdriklərimizin söylədikləri kimidir: «Məskənin cazibəsi onun daxilində yaşayanların üzərində (yerləşir)»13. Və əlbəttə ki, cazibə ölçüsündə fərq var, çünki hamıda eyni cazibə yoxdur. Və buna görə də Vətənin vacibliyinə görə orduya gedən könüllülər var. Lakin bu onunla bağlıdır ki, onlar bunun bütün həyatın asılı olduğu o qədər də böyük bir təhlükə olmadığını düşünürlər. Axı mən görürəm ki, müharibədən çoxlu insan sağ-salamat və zədəsiz qayıdır.

Lakin əgər bəzən mütləq ölüm təhlükəsi var olursa, burada onlar artıq mütləq ölümə getməyə hazır deyillər, Vətənin vacib olduğu bəzi xüsusi insanlardan başqa. Və burada da kompensasiya gücü qarışır, çünki o düşünür ki, onun ölümündən sonra hamı onun cəmiyyət naminə göstərdiyi fədakarlıq gücü ilə seçilən bir insan olduğunu və cəmiyyətin xeyrinə çalışan görkəmli bir insan olduğunu biləcək.

Lakin Yaradanın işində, insan həqiqət yolu ilə getdiyi zaman, o, yuxarıda qeyd olunan səbəbdən təvazökarlıqla çalışmağa borcludur, yəni xaricilər yapışmasınlar deyə. Yəni onun Yaradanın işində kənar insanlar üçün işləməsindən ibarət olan bir tutunma nöqtəsi olmasın deyə, hansı ki bu onun xaricində yerləşən insanların onun işindən xəbərdar olması deməkdir. Və o zaman o özünün «fədakar işini» kənar insanlar onun görkəmli bir insan olduğunu söyləsinlər deyə icra edir. Və bu da ona kompensasiyasız çalışmaq qabiliyyətini təmin edən bir köməklik verir ki, kənar insanlar onun Yaradana və yalnız Yaradana qulluq etdiyini söyləsinlər. Və Yaradan bu gücü yaratdıqlarına verdi, çünki «“lo lişma”dan o “lişma”ya gələcək», və onun xaricdən heç bir köməkliyi olmasın deyə. Buna o, əgər əvvəlcə onda «lo lişma» var idisə gəlib çıxa bilər, (lakin) o, ağla gətirmək belə qorxuludur, «lo lişma»da qalmamalıdır.

Buna görə də müdriklərimiz demişlər: “Ali adı başqa bir şeylə qarışdıran kəs dünyadan məhv edilir, necə ki deyilir: “Yalnız təkcə Yaradana”14”15, bu isə o deməkdir ki: “Yalnız təkcə Yaradana”, yəni orada eqoist sevgidən heç bir qarışıq olmasın, əksinə, “yalnız təkcə Yaradana” olsun, “yalnız” sözünün mənası budur.

Lakin hər halda, burada prinsipial bir şeyi başa düşmək lazımdır. İnsan nəyəsə çatmaq üçün fədakarlıq göstərdikdə, hətta bütün cəmiyyət üçün əvəz alsa belə, bunu ayırd etmək lazımdır; bu, şübhəsiz, böyük bir şeydir, çünki aldığı əvəz, əgər eqoist sevgi üçün deyil, yaxınına sevgidən irəli gəlirsə, – çünki o, yaxınlarını sevir və onlar üçün özünü ölümə təslim edir ki, hamı üçün xeyr əldə etsin.

Lakin, əlbəttə, əgər onun eyni şeyə fədakarlıq olmadan çatmaq üçün hansısa yolu olsaydı, şübhəsiz, ikincini seçərdi. Çünki onun üçün əsas olan cəmiyyət üçün müəyyən bir əvəz almaqdır, işin özü isə onun məqsədi deyil. Ona işləmək üçün qüvvə verən şey Vətənə verə biləcəyi həzzdir. Buna görə də o, Vətən üçün buna nail olmağa imkan verən vasitələrə baxmır. Əgər görürsə ki, məhz Vətən üçün həyatını verməklə (Vətənə həzz verə bilər), buna da hazırdır.

Yaradana sevgidə isə başqa cürdür; biz deyəndə ki, insan “yalnız təkcə Yaradana” xidmət etməlidir, burada “heç bir əvəz olmadan” nəzərdə tutulur, yəni o, heç bir əvəz olmadan, onun fədakarlığından hansısa bir əvəz doğmadan, fədakarlığa hazırdır. Məsələnin mahiyyəti budur ki, bu onun məqsədidir – o, öz “mən”ini Yaradan qarşısında ləğv etmək istəyir, yəni (ləğv etmək) öz almaq arzusunu, yaradılışın mahiyyəti olan şeyi – bunu o, Yaradan qarşısında ləğv etmək istəyir. Belə çıxır ki, bu onun məqsədidir. Yəni onun məqsədi – öz ruhunu Yaradana verməkdir.

Eyni zamanda, maddi baxımdan yaxınına sevgiyə gəldikdə, bu böyük bir pillə olsa da və bütün insanlar cəmiyyətin xeyri üçün işləməyə qadir olmasa da, hər halda, fədakarlıq yalnız vasitədir, məqsəd deyil. Əgər o, cəmiyyəti fədakarlıq olmadan xilas edə bilsəydi, daha çox məmnun olardı.

Əgər biz Vətən naminə könüllü olaraq müharibəyə gedənlərin hamısından soruşsaq, [deyək ki,] kimsə onlara Vətəni fədakarlıq olmadan necə xilas etmək barədə məsləhət verə bilsəydi, onlar, şübhəsiz, sevinərdilər. Lakin seçim olmadıqda, cəmiyyət üçün [buna] getməyə hazırdırlar ki, cəmiyyət müəyyən bir fayda alsın. Və o bütün vasitələri qoyur, hərçənd bu böyük qüvvədir, lakin bunun Yaradan naminə fədakarlıqla heç bir əlaqəsi yoxdur, çünki orada fədakarlıq məqsəddir, sonradan doğulacaq şey isə onun məqsədi deyil, çünki onun niyyəti bundan ibarət deyildi. Buna görə də ruhaniyyətdə fədakarlıq maddiyyətdəki qurbanvermə ilə müqayisə olunmazdır. Çünki maddidə fədakarlıq vasitədir, məqsəd deyil. Ruhaniyyətdə isə əksinədir, çünki fədakarlıq məqsəddir.

Və buradan almaq naminə əta etməyin nə olduğunu anlayacağıq. Axı insanın bütün məqsədi yalnız Yaradana əta etməkdir, çünki bu, forma bənzərliyi adlanır: “O mərhəmətli olduğu kimi, sən də mərhəmətli ol”16. İnsan Yaradan naminə fədakarlıq pilləsinə gəldikdə isə, – çünki o, Yaradanı həzzləndirmək üçün özünü ləğv etmək istəyir, – onda o, yaradılış düşüncəsində qoyulmuş Yaradanın məqsədini görür, yəni Öz yaratdıqlarına həzz verməyi. O zaman o, yaradılışın “Öz yaratdıqlarına həzz vermək” məqsədində olan o xeyir və həzzi almaq istəyir.

Və bu, əta etmək naminə almaq adlanır. Əks halda belə ola bilər ki, o, xeyir və həzz almaq istəyir, buna görə də ala bilmək üçün hər şeyi əta edir. Və o, almaq naminə əta etmək yolundadır. Halbuki əgər onun məqsədi əta etməkdirsə və öz faydası üçün heç nə almaq arzusu yoxdursa, yalnız “təkcə Yaradan üçün” [almaq arzusu varsa], onda o, əta etmək naminə almağa gələ bilər.

Fədakarlığa gəldikdə isə, mən atam və müəllimimdən eşitmişəm ki, insan fədakarlığı Ravvin Akivada gördüyümüz kimi təsəvvür etməlidir; o öz şagirdlərinə demişdi: “Bütün günlərimdə bu ayəni [yerinə yetirə bilməməyimə] heyifsilənirdim: “Bütün ruhunla”17 – hətta O sənin ruhunu aldıqda belə. Deyirdim: Bu mənə nə vaxt nəsib olacaq ki, bunu yerinə yetirim? İndi isə, bu imkan mənə nəsib olmuşkən, bunu yerinə yetirməyəcəyəm?”18

Və əlbəttə, belə əta etmək arzusundan sonra, insan deyəndə ki, o, xeyir və həzz almaq istəyir, çünki bu yaradılışın məqsədidir, onun niyyəti, şübhəsiz, yalnız Yaradan naminə əta etmək üçün alan olmaqdır.

Və buradan yuxarıda qeyd olunan dörd sualı anlayacağıq.

Sual 1. Zoar kitabının sözlərindən belə çıxır ki, yalnız “çoxsaylı bəlalara” dözən kəs salehdir. Bəlalara dözməyən kəs isə saleh ola bilməz. Bu necə mümkündür? Lakin məsələ ondadır ki, yuxarıda deyildiyi kimi, bəlalar dedikdə şər başlanğıc nəzərdə tutulur. Başqa sözlə, məhz o kəs ki, şər başlanğıcın ona Yaradana yaxınlaşmağa imkan verməməklə çoxsaylı bəlalar verdiyini hiss edir, saleh adlanır. Halbuki insan onun özünü Yaradandan necə uzaqlaşdırdığını hiss etmirsə və bununla ona bəlalar verdiyini hiss etmirsə, o, saleh sayılmır, çünki o hələ şərin dərk edilməsinə gəlməyib, yəni bu ona ağrı vermir.

Sual 2. Nə üçün, əgər o, şər başlanğıcının onunla əməkdaşlıq etməsini istəmirsə, «çoxsaylı bəlalar» çəkməyə hazırdır, hansı ki bu başqa bir yolun olmadığını və onun bəlalar çəkməyə borclu olduğunu bildirir? Və yuxarıda deyilənlərə müvafiq olaraq, bu çox sadədir, axı bəlalar dedikdə şər başlanğıc nəzərdə tutulur. Və əgər o, şər başlanğıcının ona çoxsaylı bəlalar gətirdiyini hiss etmirsə, o, onun üçün əməkdaşlıq etmək istəmədiyi bir şər başlanğıcı hesab olunmur, bəlkə onun üçün xeyir başlanğıc hesab olunur, yəni ona yalnız xeyir gətirir, və elə isə nə üçün onunla əməkdaşlıq etməsin ki? Halbuki, əgər o, şər başlanğıcın ona gətirdiyi bəlaları görürsə, o zaman onunla əməkdaşlıq etmir.

Sual 3. «Çoxsaylı bəlalar» çəkən kəs barəsində Zoar söyləyir ki, Yaradan bu insanı (arzu edir). Belə çıxır ki, bəlalar çəkməyən kəsi Yaradan istəmir. Belə bir şey mümkündürmü? Müvafiq olaraq cavab, yuxarıda deyildiyi kimidir ki, əgər insan şər başlanğıcın ona çoxsaylı bəlalar yetirdiyini hiss edirsə, və insan Yaradana, Ona kömək etməsi üçün fəğan edirsə – Yaradan belə bir insanı istəyir. Halbuki, o, şər başlanğıcının ona bəlalar yetirdiyini hiss etmədiyi zaman, Yaradan onu istəmir, çünki onda heç bir kli, yəni Yaradanın onu xilas etməsinə dair istək yoxdur.

Sual 4. Əgər Yaradan onu bəlalardan xilas edirsə, belə olan halda o, yenidən şər başlanğıcı ilə bir araya gələcəkmi ?

Cavab: Yaradandan gələn xilas, maddi aləmdə mövcud olan xilasdan fərqlənir. Çünki şər axoraim vaxtında, yəni simanın gizləndiyi vaxtda (yerləşir), nə zaman ki o, gizlilik daxilində yerləşdiyini görür. Axı məlumdur ki, kiçik olan böyük olanın qarşısında ləğv edilir (özünü heç sayır). Və şübhə yoxdur ki, burada, Yaradanın işində, insan Yaradanın qarşısında «məşəl qarşısındakı şam kimi» ləğv edilməlidir. O isə görür ki, onun bədəni ləğv edilmir. Və onu ram etmək (itaət etdirmək) və bilikdən uca olan inamı öz üzərinə qəbul etmək ona ağır gəlir. O zaman o görür ki, bədən ali Malxutun boyunduruğunu öz üzərinə qəbul etmək istəməməsi ilə ona bəlalar yetirir, və bunun ucbatından o, bütün ruhaniyyətdən uzaqlaşır.

Belə çıxır ki, insanın Yaradanın aləmi xeyirxah və xeyir verən xüsusiyyətlə yaratdığına inanmalı olduğu yerdə, – onun bədənindəki şər isə onu bütün xeyirdən uzaqlaşdırır, – o, Tövratı öyrənməyə gəldikdə onda heç bir dad tapmır. Həmçinin hər hansı bir ehkamı yerinə yetirməyə hazırlaşdıqda, bunda heç bir dad hiss etmir, çünki onun bədənindəki şər başlanğıc, ona bilikdən yuxarı Yaradana inanmağa imkan vermədiyi qüvvə ilə, bununla ondan bütün dadı alır. Belə ki, o, ruhani bir şeyə yaxınlaşmağa başladıqda, hiss edir ki, hər şey qurudur, heç bir həyat qarışığı yoxdur. Axı insan ona deyilən işə başladı, – və ona deyilənə inanır, – ki, Tövrat həyat Tövratıdır, necə ki deyilir: “Çünki onlar sizin həyatınızdır və günlərinizin uzunluğudur”19, və necə ki deyilir: “Onlar qızıldan və çoxlu xalis qızıldan daha arzu olunandır, baldan və pətək balından daha şirindir”20.

İnsan bunu yoxladıqda və hər şeydə şər başlanğıcın günahkar olduğunu gördükdə, onun ona verdiyi şəri lazımi şəkildə hiss etdikdə, onda o, öz üzərində deyiləni hiss edir: “Salehin bəlaları çoxdur”2, yəni bu ayə onun haqqında danışır. Və onda o, bu ayənin davamında nə dediyinə baxır: “Və Yaradan onu onların hamısından xilas edir”2. O zaman o, Yaradana fəryad etməyə başlayır ki, O ona kömək etsin, çünki ağlına gələn hər şeyi artıq etmişdir və heç nə ona kömək etməmişdir, artıq düşünür ki, bu onun haqqında deyilib: “Sənin imkanında və qüvvəndə olan hər şeyi et”21. Və onda xilas vaxtı gəlir, o xilas ki, Yaradan onu şər başlanğıcdan xilas edir, o dərəcəyə qədər ki, bu gündən etibarən şər başlanğıc artıq onun qarşısında itaət edir və onu heç bir günahla aldada bilmir.

Və TES-ə Ön sözə bax, orada deyilir: “Lakin Yaradan insanın öz səylərinin ölçüsünü tamamladığını və öz seçimi və Yaradanın inamında möhkəmlənməsi vasitəsilə etməli olduğu hər şeyi bitirdiyini gördükdən sonra, o zaman Yaradan ona kömək edir və o, aşkar idarənin idrakına, yəni simanın aşkarlanmasına layiq olur. Və onda o, tam qayıdışa layiq olur, bu isə o deməkdir ki, o, yenidən bütün ürəyi, ruhu və var-dövləti ilə Yaradanla qovuşur; bu da aşkar idarənin idrakından avtomatik olaraq irəli gəlir”22.

Və oraya bax, çünki belə deyilir: “Qayıdış nədir? Ta ki sirləri Bilən onun haqqında şəhadət versin ki, o daha öz axmaqlığına qayıtmayacaq”23. Və deyilir: ““Qayıdış” nə deməkdir?” Başqa sözlə, insan nə zaman tam qayıdışa layiq olduğuna əmin olacaq? Bunun üçün ona aydın bir əlamət verilib: sirləri Bilən onun haqqında şəhadət verdikdə ki, o daha öz axmaqlığına qayıtmayacaq. Yəni simanın aşkarlanmasına layiq olduqda, o zaman insanın Yaradan tərəfindən xilas edilməsinin özü onun haqqında şəhadət verir ki, o daha öz axmaqlığına qayıtmayacaq”24.

Və beləliklə: Yaradan onu şər başlanğıcdan xilas etdikdə ki, o ona bəlalar verməsin-dördüncü sual həll olunur. Və Zoar kitabı deyir ki, salehin əziyyət çəkdiyi bəlalar onunla əməkdaşlıq etməməsi üçün [verilir]. Belə çıxır ki, əgər Yaradan onu xilas edirsə və o görürsə ki, o ona bəlalar verməyəcək, bu halda şər başlanğıc yenidən onunla əməkdaşlıq edəcək. Axı şər başlanğıcın ona bəlalar verməsinin bütün səbəbi onunla əməkdaşlıq etməməsi üçündür. Səbəb ləğv olunduğuna görə isə o, əvvəlki vəziyyətə qayıdır. Lakin bizim izah etdiyimizə görə, Yaradan tərəfindən xilas simanın aşkarlanmasıdır, ta ki Yaradan onun günah etməyəcəyinə şəhadət versin. Salehin dözdüyü bəlalar isə ona Yaradandan təvəqqe etmək imkanı olması üçündür, – yuxarıda deyildiyi kimi, “əgər axoraim yoxdursa, simanın aşkarlanması yoxdur”. Belə çıxır ki, Yaradanın simasının aşkarlanması olduqda, onda hər şey öz yerinə düşür.