İttihamçılar haqqında

Məqalə 18, 1985

Zoar kitabında deyilib: “Ravvin Yehuda [nitqə] başladı və dedi: “Şofarı çalmağı bilən xalq xoşbəxtdir”1. İnsanlar Yaradanın yolları ilə getməli və Tövratın ehkamlarını nə qədər qorumalıdırlar ki, onun vasitəsilə gələcək aləmə layiq olsunlar və onları yuxarıda və aşağıda olan bütün ittihamçılardan xilas etsin. Çünki aşağıdakı aləmdə ittihamçılar olduğu kimi, yuxarıda da insanları ittiham etməyə hazır olan ittihamçılar var”2. Sitatın sonu.

Və aşağıdakı ittihamçıların kim olduğunu anlamaq lazımdır. Tutaq ki, yuxarıdan biz anlayırıq ki, əgər insana bir şey vermək istəyirlərsə, ittihamçılar gəlir və insana qarşı iddialar irəli sürürlər. Və deyirlər ki, ona vermək istədikləri şeyi ona verməyə dəyməz. Lakin aşağıda sual yaranır: onlar insanı kimin qarşısında ittiham edirlər?

Və izah etmək lazımdır ki, bu ittihamçılar insanın özünə gəlirlər. Çünki əgər insan Yaradana əta etməyə yüksələn yolla getmək istəyirsə, onda ittihamçılar gəlir və ona deyirlər ki, əta etmə yolu sənin üçün deyil, çünki bu yol yalnız xüsusi keyfiyyətləri olan seçilmişlərə, istedadlı, cəsur ürəkli, güclü, qalib gəlmə qüvvəsinə malik olan insanlara və sair uyğundur. Amma sənə yox, çünki səndə görkəmli insanlara xas keyfiyyətlər yoxdur. Belə halda sənin üçün “öz xalqımın içində yaşayıram”3 [vəziyyəti] daha yaxşıdır, yəni bütün cəmiyyətin yolu ilə getmək, səndə xüsusi olmaq arzusu olmasın.

Buna görə Ravvin Yehuda bizə ayəni gətirir: “Şofarı çalmağı bilən xalq xoşbəxtdir”1. Və Raşi izah edir: “Öz Yaradanını razı salmağı bilənlər”4. Bəs Onu nə ilə razı salırlar? Onun onlara ali xeyri ötürməsi ilə. Bunu Ravvin Yehuda belə izah edir: “insanlar Yaradanın yolları ilə getməli və Tövratın ehkamlarını qorumalıdırlar”. Və anlamaq lazımdır ki, “Yaradanın yolları” nədir. Bu barədə Yazı deyir: “Çünki Mənim düşüncələrim sizin düşüncələriniz deyil, Mənim yollarım da sizin yollarınız deyil”5.

Başqa sözlə, insan yalnız bilikdən yuxarı Yaradanın yolları ilə gedə bilər. Lakin bilik daxilində bədənin özü ittiham edir və ona iddialar irəli sürür, ona başa salır ki, Yaradana əta etmə yolu onun üçün deyil.

Və buradan biz ayəni anlayacağıq: “Rüşvət alma, çünki rüşvət görən gözü kor edir və doğru olanların sözlərini əyir”6. Beləliklə, biz görürük ki, insan öz işinin qaydasını yoxladıqda və ondan tələb olunan şərtləri gördükdə, o qərara gəlir ki, bu yolu, yəni əta etmə işini öz üzərinə götürmək vəziyyətində deyil, iki səbəbə görədir.

1.Çünki o, işə görə mükafata 100% əmin deyil, ona görə ki, o, artıq bu mükafatı almış birini görmür, halbuki o, bu mükafat naminə səy qoymuşdur. Başqa sözlə, o, həqiqətən bu işin şərtlərinə dözməyi üzərinə götürmüş insanlara baxdıqda – və görür ki, onlar böyük qüvvələr sərf edirlər – buna baxmayaraq, onlarda artıq bu işə görə mükafat aldıqlarını tapmır. Və əgər özündən soruşsa ki, bəs onlar həqiqətən niyə mükafat almayıblar, onda onda gözəl bir izah vermək imkanı yaranır: işin bütün şərtlərini yerinə yetirən, şübhəsiz, mükafat alır. Lakin onlar böyük səylər göstərsələr də, onlardan tələb olunanın 100%-ni etməyiblər. Buna görə onlar elə bir vəziyyətdədirlər ki, Onun, onların fikrincə, onları uzaqlaşdırdığı vəziyyətdədirlər (işdən – onların fikrinə görə, onlar haqlıdırlar, çünki əta etmə işinin onlar üçün olmadığını deyirlər).

2.Və onda ikinci sual yaranır: kim bilir, o, onlardan daha qadir olacaqmı ki, həqiqətən, onu Yaradanla qovuşmağa yaxınlaşdırmaq üçün tələb olunan şərtlərin 100%-ni yerinə yetirə bilsin? Və yuxarıda təsvir olunan bu iki səbəbə görə o qərara gəlir ki, bilikdən yuxarı inam üzərində və əta etmə təməli üzərində qurulmuş bu yolu öz üzərinə götürmək istəməməsində 100% haqlıdır. Və o öz haqlılığını o qədər anlayır ki, əmindir: heç kim onu bu yolla getmək istəmədiyinə görə tənqid edə bilməz.

Buradan sual yaranır: həqiqətən bu yola qalxmış, yəni əta etmə yolu ilə getməyi öz üzərinə [öhdəlik olaraq] qəbul etmiş insanlar bütün bu suallara necə qalib gəldilər? Axı şübhə yoxdur ki, insana “get və səy göstər, amma mükafat almaq üçün deyil” deyildikdə, onda dərhal yuxarıda təsvir olunan bütün suallar yaranır. Çünki yuxarıda deyilən suallar insana rahatlıq vermir. Belə halda o, “zərərli sular” adlanan bu suallar vəziyyətindən hansı qüvvə sayəsində çıxa bildi?

Lakin bilikdən yuxarı getməkdən başqa məsləhət yoxdur, deyərək: axı mənim haqlı olduğumu və bütün cəmiyyətin getdiyi yolla getməli olduğumu görməyim, mənim gördüyüm kimi həqiqət deyil, çünki yalnız gözləri açılmış olan həqiqəti görə bilər, gözləri açılmamış olan isə həqiqəti görə bilməz. İnsan bu sualları verdiyi zaman öz almaq arzusu tərəfindən satın alınmışdır, çünki özü üçün hansı faydanın çıxa biləcəyinə baxır, buna görə artıq həqiqəti görməyə qadir deyil. Buna Yazı bizə deyir: “Rüşvət alma, çünki rüşvət görən gözü kor edir”6.

Buna görə demək olmaz ki, o öz görməsinə görə haqlıdır, çünki o, almaq arzusundan rüşvət alır. Buna görə artıq onda həqiqəti görmək üçün açıq gözlər yoxdur. O isə deməlidir: baxmayaraq ki, mən sənin bütün doğru suallarını eşitdim, indi sənə cavab verməyə qadir deyiləm, lakin mən əta etmək arzusuna layiq olduqdan və gözlərim açıldıqdan sonra, əgər sən bütün suallarınla yanıma gəlsən, onda mən, şübhəsiz, sənə düzgün cavablar verəcəyəm.

Amma indi mənim bilikdən yuxarı getməkdən başqa məsləhətim yoxdur. Çünki bütün bilik – mənim gördüyüm şey – yalnız rüşvətdən gəlir. Mən görürəm – lakin bütün hesablamalarımın ədalətli olduğunu düşünsəm də, buna qarşı ayənin bizə dediyini demək lazımdır: “Və doğru olanların sözlərini əyir”6. Axı mən kimin haqlı olduğunu görməyə qadir deyiləm, yəni deməyə qadir deyiləm ki, göylər naminə davranmaq lazım olduğu bütün prinsip mənim haqqımda deyil, mən isə – “öz xalqımın içində yaşayıram”3, hamı kimi, onlara Tövrat və ehkamları yerinə yetirmək kifayətdir və onlar deyirlər: nə etməliyəmsə, edirəm, niyyətlərə gəldikdə isə, bu, buna ehtiyac hiss edənə aiddir, mən isə hamıdan ağıllı olduğumu hiss etmirəm və mən də azla kifayətlənirəm. Bu barədə deyilib: “Və doğru olanların sözlərini əyir”6 – lakin mən bilikdən yuxarı gedirəm.

Və bu, bütün kitablarda gətirilən “paklığ”-ın əhəmiyyətinin böyüklüyü anlayışıdır – insan yerinə yetirməyə hazırlaşdığı hər bir ehkamdan əvvəl təmiz olmalıdır. Paklıq isə, atam və müəllimimin dediyi kimi, ondan ibarətdir ki, insan hər şeydə həqiqətin tərəfində olmağa diqqət etməlidir və orada heç bir yalan qarışığı olmasın. O həmçinin dedi ki, maddiyyatda paklığa riayət etməkdə iki insan arasında fərq olduğu kimi – paltarda heç bir kir olmasın deyə. Elə insanlar var ki, bunda xüsusilə xırdaçı deyillər və yalnız kir gözə görünəndə onu təmizləyirlər. Başqa sözlə, bu, iyrənmə ölçüsündən asılıdır – kir insana nə qədər iyrənc gəlir.

Ruhaniyyətdə da biri digərinə bənzəmir və bu, yalanın insana nə qədər iyrənc gəlməsindən asılıdır. Və o, yalanı dözə bilmədiyi ölçüdə, [məhz] həmin ölçüdə həqiqət yoluna yaxınlaşır.

O həmçinin dedi ki, bilmək lazımdır: bu kir ruha münasibətdə həqiqi zərərvericidir. Ruh isə əbədi olduğuna görə, insan yalandan çox ehtiyat etməlidir ki, onun həqiqəti hər cür yalan çirklənməsindən təmiz olsun.

Və buradan müdriklərimizin dediyini anlayacağıq: “Ravvin Xiya bar Aba dedi, Ravvin Yoxanan dedi: “Paltarında yağlı ləkə olan hər bir müdrik ölümə layiqdir, necə deyildiyi kimi: “Mənə nifrət edənlərin hamısı [yəni Tövrata] ölümü sevir”7. “Mənə nifrət edənlər” ‘mesanay’ kimi oxuma, “Mənə nifrət oyadanlar” ‘masniay’ kimi oxu””8. Və Raşi izah edir: ““Mənə nifrət oyadanlar” – özlərini varlıqların gözündə iyrənc edənlərdir və varlıqlar deyirlər: vay Tövratı öyrənənlərin halına, onlar iyrənc və alçaqdırlar. Belə çıxır ki, bu – “Tövrata nifrət oyadanlar”dır”9.

Və ilk baxışda, sadə anlayışda bunu başa düşmək çətindir: əgər onun paltarında yağlı ləkə varsa, artıq ona ölüm düşür? Və [Talmud] Yazının ayəsindən sübut gətirir, orada deyilir: “Mənə nifrət edənlərin hamısı ölümü sevir”7. Bunu da anlamaq lazımdır: əgər o “Mənə nifrət edənlər” vəziyyətindədirsə, bu, onun ölümü sevməsinin əlamətidirmi?

Və yuxarıda izah etdiyimizə görə, “paklıq” altında nəzərdə tutulur ki, insan həqiqət yolu ilə getmək istədiyi zaman orada yalan qarışığı olmasın deyə təmiz olmalıdır, çünki “həqiqət” “lişma” adlanır, Rambamın dediyi kimi: “Məhəbbətdən işləyən kəs Tövrat və ehkamlarla məşğul olur və hikmət yolları ilə gedir, bu [dünyada] hansısa bir şeyə görə deyil və bəlalardan qorxduğu üçün deyil, xeyirləri miras almaq üçün də deyil, əksinə o, həqiqəti yaradır, çünki bu həqiqətdir, və sonunda xeyir onun sayəsində [ona] gələcək”10.

Belə halda, buna əsasən, “paltarında yağlı ləkə olan” sözləri o deməkdir ki, içərisinə xeyir və həyat alınan libaslar hər cür eqoist sevgi qarışığından təmiz olmalıdır və hamısı yalnız göylər naminə olmalıdır. Buradan “Mənə nifrət edənlərin hamısı ölümü sevir”7 nə deməkdir, bunu izah etmək lazımdır. Və biz soruşduq: niyə bu ayə “Mənə nifrət edənlərin hamısı...” deyir, yəni “Mənə nifrət edənlərin” səbəbi onun ölümü sevməsidir?

Və bu, yuxarıda deyilənlərdən aydındır. Axı ölüm anlayışı bundan aydın olur ki, məhz Həyat Mənbəyi ilə qovuşmuş olan həyat sahibidir. Ondan ayrılıqda olan isə həyatdan ayrılmışdır.

Buna görə deyilib: “Mənə nifrət edənlərin hamısı”, yəni o, yalnız Onun naminə işləmək üçün Yaradanı sevmir, əksinə ora bir az eqoist sevgi qarışdırır. Eqoist məhəbbət isə ölüm vəziyyətidir, çünki bu, Həyat Mənbəyindən ayrılığa aparır. Buna görə o, ölümü, yəni özünə məhəbbəti sevir və buna görə də o, Yaradanın nifrət edəninə çevrilir.

Raşi isə izah edir ki, “Mənə nifrət edənlər” – “özlərini varlıqların gözündə iyrənc edənlərdir. Və varlıqlar deyirlər: vay Tövratı öyrənənlərin halına, onlar iyrənc və alçaqdırlar. Belə çıxır ki, bu – “Tövrata nifrət oyadanlar”dır”9. Və bunu anlamaq çətindir: [məgər] əgər onun paltarında ləkə varsa, o artıq varlıqların gözündə iyrənc olur? Tövrat da buna gətirir ki, varlıqlar Tövrata nifrət edən olsunlar? O dərəcəyə qədər ki, buna görə ona artıq ölüm düşür? Necə ki, müdriklərimiz demişlər: “Paltarında yağlı ləkə olan hər bir müdrik ölümə layiqdir”8.

İş baxımından izah etmək lazımdır ki, “özlərini varlıqların gözündə iyrənc edənlər” deməkdir: öz orqanlarında, arzularında və düşüncələrində. Axı insanın bədəni, məlum olduğu kimi, “müstəqil aləm” adlanır. Və bədənin orqanları deyirlər: “Vay Tövratı öyrənənlərin halına, onlar iyrəncdirlər”. Deyilib: “Çünki onlar bizim həyatımız və günlərimizin uzunluğudur”11, “onlar qızıldan və çoxlu saf qızıldan daha arzuludur, baldan və bal şanından daha şirindir”12. Lakin biz bunu tanıdığımız Tövrat öyrənənlərdə görmürük.

Və Tövrat öyrənənlərdə bütün bu qiymətli təzahürləri görməməyimizin səbəbi ondadır ki, “onun paltarında ləkə” var, yəni tanıdığımız Tövrat öyrənənlərdə iş zamanı eqoist məhəbbət qarışır. Belə çıxır ki, bu “yağlı ləkə” Tövratda olan xeyir və həyatın bu libaslara bürünə bilməməsinə gətirir, çünki onlar elə təmiz deyillər ki, hər şey göylər naminə olsun. Və onda “onun bədənindəki varlıqlar” ümidsizliyə gəlirlər. Belə çıxır ki, onlar onların Tövrata nifrət etməsinə səbəb olurlar.

Başqa sözlə, Tövrat öyrənənlərin Tövratın dəyərini aşkarlamalı olduqları yerdə, necə deyildiyi kimi: “Çünki bu, xalqların gözündə sizin hikmətiniz ‘xoxma’ və anlayışınız ‘bina’dır”13, – burada onlar əksini görürlər. Bəs bütün bunlara kim səbəb oldu? Bütün bunlar ona görədir ki, onlar “yağlı ləkə” adlanan təmizliyə diqqət etmədilər.

Və buradan anlayacağıq ki, niyə: “Əgər onun paltarında yağlı ləkə varsa, ölümə layiqdir”. Bu bizə demək üçündür ki, onun öz paltarına qoyduğu həmin “yağlı ləkə” onu Həyat Mənbəyindən ayrılığa gətirir. Buna görə hesab olunur ki, o özü özünü ölüm vəziyyətinə gəlməyə məcbur edir. Və bütün bunlar ona görədir ki, o təmizliyə diqqət etmədi və onun işinə “lo lişma” adlanan yalan xüsusiyyəti də qarışdı. Halbuki hər şey göylər naminə [yönəlmiş] olmalıdır.