Yuxarıdan gələn kömək barəsində

Məqalə 8, 1986-cı il

Müdriklərimiz buyurublar: «Ravvin Şimon ben Lakiş dedi: “İnsanın şər başlanğıcı hər gün onu üstələyir və onu necə öldürəcəyini axtarır. Necə ki buyurulub: «Günahkar salehi izləyir və onu necə öldürəcəyini axtarır»¹. Və əgər Yaradan ona kömək etməsəydi, o dözə bilməzdi. Necə ki buyurulub: «Yaradan onu [insanı] onun [şər başlanğıcın] əlində qoymaz və onun üzərində mühakimə zamanı onu ittiham etməz»²”»³.

Zoar kitabında isə buyurulub: «Ravvin Xizkiya dedi: “Əgər belədirsə, bəs nə üçün buyurulub: «Və Yaqub tək qaldı»⁴, bəs sənin dediyin, onun ətrafını bürüyən və onunla birgə gedən bütün bu mələk düşərgələri harada idi?” Ravvin Yehuda dedi: “Buna səbəb, onun təhlükəni aydın şəkildə görməsinə baxmayaraq, gecə vaxtı tək qalaraq özünü təhlükəyə məruz qoyması idi. Onlar isə onu yalnız gözə görünməyən təhlükədən qorumağa gəldikləri üçün, onu tərk etdilər. Və o zaman... o dedi: «Quluna etdiyin bütün mərhəmətlərin və bütün həqiqətin qarşısında mən kiçiyəm»⁵. Və bunlar onun ətrafını bürüyən, indi isə onun özünü aşkar təhlükəyə məruz qoyması səbəbindən ondan ayrılan müqəddəs mələklərin həmin düşərgələridir”. Ravvin İtsxaq dedi: “Buna görə də mələklər onu tərk etdilər ki, onu alinin icazəsi ilə onun yanına gələn Esavın (himayədarı) ilə tək qoysunlar”»⁶. Sitatın sonu.

Və bunun mənası barəsində bir sual yaranır: mələklər ondan nə zaman ayrıldılar? Özünü təhlükəyə məruz qoyduğu həmin anda, məhz o zaman da ayrıldılar. Yəni o, əvvəlcə özünü təhlükəyə məruz qoydu, sonra isə mələklər ondan ayrıldılar. Və bu barədə buyurulub: «Və Yaqub tək qaldı»⁴. Yəni onlar gördükləri zaman, məhz o zaman da ayrıldılar, və söyləmək lazımdır: sanki biri daxil oldu, digəri isə çıxdı.

Və anlamaq lazımdır ki, nə üçün aydın şəkildə görünən təhlükə zamanı mələklər onu qorumağa gəlmirlər. Sanki, deyək ki, gözlə görünən real təhlükədən onu qorumağa onların gücü çatmır. Bəs onların onu qorumağa nə zaman gücü olur? Məhz o, gözlə görünməyən zaman. Əgər gözlə görünən təhlükə yoxdursa, belə olan halda, kim bilir ki, burada qorunma tələb edən bir təhlükə var? Başqa sözlə: bu, kimin gözünə aşkar görünməlidir – insanınmı, yoxsa mələklər bunun aşkar görünən bir təhlükə olduğunu görürlərsə, o zaman insanın bundan xəbəri olmamasına baxmayaraq çıxıb gedirlər?

Və bunu işə münasibətdə aydınlaşdırmaq üçün, hər şeydən əvvəl, biz orada hansı təhlükənin mövcud olduğunu bilməliyik. Sonra isə aşkar görünən təhlükənin nə olduğunu aydınlaşdırarıq. Məlumdur ki, iş nizamı sağ xətt ilə başlayır. Sağ isə o deməkdir ki: islaha ehtiyacı olmayan şey sağ adlanır. Eyni zamanda, islaha ehtiyacı olan şey, müdriklərimizin izahına əsasən sol adlanır: tfilinin sol ələ [bağlandığı] haradan [məlumdur]? Çünki buyurulub: «Və bu, sənin əlində bir nişan olacaq -'yadxa'»⁷. Zəif əl -'yad-xa'⁸. Və buna görə də müdriklərimiz buyurublar: «Sol uzaqlaşdırır, sağ isə yaxınlaşdırır»⁹.

Və buna görə də, insana iş yolları ilə necə gedəcəyini (nəsihət etdikdə), ilk öncə sağ xətt ilə başlayırlar. Çünki sağda ruhani həyat üçün heç bir təhlükə yoxdur. Axı o, hər zaman daha çoxunu əlavə edə bilər. Çünki sağ xətt mərhəmət adlanır, hansı ki insanın Tövrat və ehkamları qiymətləndirməsi və Yaradanın ona Tövrat ilə ehkamları icra etmək üçün düşüncə və istək verməklə ona mərhəmət göstərdiyini söyləməsi mənasına gəlir. Və hətta əgər niyyət ən sadəsidirsə, yəni o, ehkamların icrası zamanı və Tövratla məşğul olduğu zaman [düzgün] fikirlər barədə düşünməyi bacarmırsa, sadəcə müəllimimiz Musa vasitəsilə bizə buyurduğu Yaradanın ehkamını icra etdiyini bilirsə – hər kəsin öz qabiliyyətinə uyğun olaraq onu Tövrat və ehkamları icra etməyə məcbur etmək üçün bu kifayətdir, – bu ona bəs edir.

Və buna əsasən hər bir əməldə, o Tövratla məşğul olduqda və ya ehkamlarla məşğul olduqda, Yaradanın onunla mərhəmət etdiyinə, yuxarıda deyildiyi kimi, yəni ona Tövrat və ehkamları icra etmək üçün düşüncə və istək verdiyinə görə Yaradana şükür edir və Onu mədh edir. Buna görə də hər bir ehkamda o, hansı ölçüdə olmasından asılı olmayaraq, Yaradanın onu Tövrat və ehkamlarla əlaqəyə sahib olmağa layiq gördüyünə görə şükür edir və Onu mədh edir, bədənin ona öyrənməyə imkan verdiyi qədər nə qədər vaxtı varsa, o öyrənir və mümkün qədər ehkamları icra etmək üçün səy göstərir. Və o, onun kimi olan digər insanlara verilməyən şeyi, yəni Yaradanın onlara ehkamlarını icra etmək üçün bilik və istək vermədiyini nəzərə alaraq Onun iradəsini icra edə bildiyinə görə şaddır.

Və insan bu xətt ilə getdikdə, bu hələ sağ xətt adlanmır. Axı biz görürük ki, yalnız tək bir xətt olduqda və insan ikinci xətti görmədikdə, bunun sağ xətt hesab olunduğunu söyləmək qeyri-mümkündür. Axı «sağ» yalnız o zaman söyləmək olar ki, daha bir xətt olsun. O zaman mən söyləyə bilərəm ki, bu – sağdır, o biri isə – soldur.

Və buna görə də, insana Yaradanın yolları ilə necə gedəcəyini öyrətdikdə, ona deyirlər: «Bil ki, Yaradan səndən Tövrat və ehkamları ən sadə şəkildə icra etməkdən başqa heç nə istəmir. Bu artıq sənə kifayətdir, və sən böyük salehlər kimi böyük niyyətlər qurmalı deyilsən». Lakin Yaradan insandan Tövrat və ehkamları insanın biliyinə uyğun olaraq, hər kəsin öz xüsusiyyətinə, yəni doğulduğu qabiliyyətlərə görə icra etməsini tələb edir. Axı insandan Tövrat və ehkamlarla istedadlı bir insan və ya cəsur bir insan kimi məşğul olmasını tələb etmək qeyri-mümkündür. Və hər kəs – doğulduğu xüsusiyyətə uyğun olaraq [icra etməlidir]. Böyük Ari buyurduğu kimi: «Heç bir gün digərinə bənzəməz, və heç bir an digərinə bənzəməz, və heç bir insan digərinə bənzəməz, 'ladan'ının (xoş qoxulu qatran) levonu islah etməyəcəyini və xalbanı 'qalban' (pis qoxulu qatran) islah edər. Axı hər kəs öz payına aid olan şeyi islah etməlidir»¹¹. Yəni hər bir insan özünü və doğulduğu öz xüsusiyyətini islah etməlidir, və insandan doğulduğu həmin bilik və həmin gücdən artıq heç nə tələb etmirlər.

Belə çıxır ki, tək bir xətt – ona belə deyildiyi zamandır: «Sən öz işində çatışmazlıqlar tapmalı deyilsən. Lakin əgər sən Tövrat və ehkamları ən sadə şəkildə icra edirsənsə, bu, fövqəladə dərəcədə vacibdir, axı sən Padşahın ehkamlarını icra edirsən». İnsan isə özünə hesabat verməli və ən sadə şəkildə olan öz işini qiymətləndirməlidir. Yəni əgər o dua edirsə və hər hansı bir ayəni tələffüz edirsə və ya hər hansı bir xeyir-dua söyləyirsə, — istər ehkam üzərinə olan xeyir-dua, istərsə də həzz üzərinə olan xeyir-dua olsun, — kimə müraciət etdiyini düşünmək lazımdır. Və sözsüz ki, o, kimin qarşısında durduğunu özünə nə dərəcədə təsəvvür edərsə, bu xeyir-duaları tələffüz etdiyi zaman və dua zamanı, şübhəsiz ki, başqa bir hiss alacaq. Və hətta əgər o, sözlərin mənasını bilmirsə, bu yenə də çox vacibdir, çünki onun nə deməsi mühüm deyil, çünki burada onun kiminlə danışması vacibdir.

Buna görə də, o, hər hansı bir ehkamı icra etdikdə, məsələn, tsitsit taxdıqda, o görür ki, dünyada bir neçə yəhudi var ki, onlara tsitsit taxmaq imkanı verilməyib. O isə hər halda Yaradanın ehkamını icra etməyə layiq görülüb. Buna görə Yaradana nə qədər şükür etməlidir! Buna görə də, öz sadə biliyinə əsasən, — o, Yaradanın əzəmətinə və Yaradanın iradəsini icra etmək imkanı əldə edərək çox şeyə layiq görüldüyünə nə dərəcədə inanırsa, — o, bu xeyir-duanı tələffüz edir: «Mübarəksən Sən, Yaradan», yəni Yaradana xeyir-dua verir və Onun onu layiq gördüyünə və digər insanlara vermədiyi şeyi ona verdiyinə görə Ona böyük şükürlər edir.

Həmçinin, o, həzz üzərinə xeyir-dua tələffüz etdikdə, Yaradanın insanların həzz ala bilməsi üçün həzzləri yaratdığına dair Yaradanın onu inamla mükafatlandırdığına görə də Ona şükür edir. Halbuki qalan insanlarda Yaradanın bu insanların həzz ala bilməsi üçün onlara lazım olan hər şeyi verdiyinə inanmağa imkan verən belə bir bilik yoxdur. Həmçinin insan səhər çağındakı 18 xeyir-duadan birində deyir: «Mübarəksən Sən, Yaradan, Hansı ki məni başqa bir xalqdan yaratmadı», yəni Yaradanın onu İsrail etdiyinə görə Ona böyük şükürlər edir.

Beləliklə, biz görürük ki, müqəddəslikdə sahib olduğumuz ən kiçik paya görə Yaradana şükür etməliyik, onu böyük bir şey kimi qiymətləndirməliyik. Və hərçənd bizim bunu qiymətləndirməyə qabiliyyətimiz olmasa da, yenə də buna inanmalıyıq. Atam və müəllimimdən isə eşitmişəm ki, o, bir dəfə belə demişdi: Tövrat və ehkamların «lişma» vacibliyini qiymətləndirmək lazım olduğunu nə dərəcədə anlayırıqsa, əslində, daxilində çalışdığımız «lo lişma», bizim «lişma»nı necə qiymətləndirdiyimizdən ölçüyəgəlməz dərəcədə daha vacibdir.

Yəni bizim iradəmizi icra etmək istəməyimizdən Yaradanda hasil olan həmin həzzi qiymətləndirmək bizim gücümüz daxilində deyil. Və madam ki bu dünyada aşağıda icra olunan hər bir əməl yuxarıda ali dünyalarda oyanış doğurur, necə ki Zoar kitabı buyurur: «Aşağıdakı əməl sayəsində yuxarıdakı əməl oyanır»¹², və madam ki insan hələ padşahın sarayına daxil olmağa və aşağıdakıların əməlləri sayəsində yenilənən nurları dərk etməyə layiq görülməyib, o, yalnız bunun belə olduğuna inanmalıdır.

Yəni insan yığıncaq evinə (məbədə) gəldikdə və orada Yaradan üçün tək bir ayə tələffüz etdikdə, bu əməlin Yaradan üçün olan vacibliyini həddindən artıq yüksək qiymətləndirmək qeyri-mümkündür, axı insan əməl hasil edib, və bu əmələ əlavə olunacaq heç bir şey yoxdur, hansı ki bu əməldə mükəmməlliyin ehtiva olunduğunun və onun Yaradanın hüzurunda sanki onu mütləq salehlərin bütün niyyətləri ilə icra etmiş kimi vacib olduğunun əlamətidir. Başqa sözlə, ona deyirlər ki, elə salehlər var ki, əmələ yalnız niyyətlər əlavə edirlər, lakin əməlin özünə əlavə ediləsi heç nə yoxdur, yuxarıda deyildiyi kimi, və əməl barəsində buyurulub: «Nə əlavə et, nə də əskilt»¹³.

Lakin ona deyirlər: «Niyyətdəki iş sənə görə deyil, o, yalnız seçilmişlərə aiddir». Və öz-özlüyündə, əgər onun mükəmməlliyi bundan ibarətdirsə, o, tərbiyədən aldığı hər şeyi qoruyub saxlamaq üçün özünün bütün enerjisini və gücünü qoyur. Və bu cür şəkildə o bilir ki, onun etməli olduğu hər şey – yalnız miqdarı qoruyub saxlamaqdır. Keyfiyyət barəsində isə, yəni onu Tövrat və ehkamları icra etməyə məcbur edən niyyətləri və ya səbəbləri necə təkmilləşdirmək barəsində o, ona tərbiyə şəklində ötürülənləri bilir: yəni, ümumiyyətlə, Tövrat və ehkamlara riayət etmək üzrə olan işinin qarşılığında onun bu dünyası, həmçinin gələcək dünyası olacaq. Və bu, sağ xətt deyil, tək bir xətt adlanır, çünki burada hələ sol xətt xüsusiyyəti yoxdur, necə ki buyurulub: «Bu xətt sağ adlanır», yuxarıda deyildiyi kimi, çünki sol olmadan sağ yoxdur.

Və bu yolda onun müqəddəslikdəki ruhani həyatının yox olması barəsində heç bir təhlükə yoxdur. Axı o hər zaman irəliləyir, çünki onun hesabı əməllə ölçülür. Və hər gün onda yeni əməllər əlavə olunur. Buna görə də o, hər zaman irəli gedir, axı o hər zaman görür ki, hər gün yeni əməllər əlavə edir. Deyək ki, məsələn, o, 20 yaşına çatdıqda, bilir ki, misal üçün, onda artıq yeddi illik Tövrat və ehkamların icrası var. O, 30 yaş həddinə çatdıqda isə, onda artıq on yeddi il ölçüsündə Tövrat və ehkam (sərvəti) var.

Buna əsasən belə çıxır ki, bu, etibarlı bir yoldur və burada onun ruhani həyatı üçün heç bir təhlükə yoxdur, madam ki onda baxıla biləcək və öz irəliləyişini ölçə biləcək bir əsas var. Və buna görə də bu yol etibarlı yol adlanır. Və burada onun ruhani həyatı üçün heç bir təhlükə yoxdur, yəni bu yolda onun öz pilləsindən düşməsi və öz işində uğurlu olmadığını görməsi səbəbindən nə vaxtsa ümidsizliyə qapılması baş verə bilməz. Bəlkə o, hər zaman rahat bir qəlblə ola bilər. Və işdə bəzən kədərləndiyi yeganə şey – onun ətrafında yerləşən digər insanların onun kimi Yaradana qulluq etməməsindən  ona ağır olmasıdır. O, öz işində yalnız buna görə kədərlənir. Lakin özünə münasibətdə o görür ki, sevinməli olduğu bir şey var ki, şükür Allaha, onda Tövrat və ehkamlarda (sərvəti) var.

Lakin ona sol xətt adlandırılan daha bir yolun olduğunu söylədikdə, — hansı ki bu yolda insanın, hərçənd Tövrat və ehkamlarla məşğul olmasına baxmayaraq, yenə də iş zamanı özünü islah etməli olduğunu, və islahın əmələ yönəlmədiyini, onun niyyətin islahına möhtac olduğunu görməsi mənasına gəlir, yəni o öz əməllərini hansı niyyətlə hasil edir, başqa sözlə, onu Tövrat və ehkamları icra etməyə məcbur edən səbəb nədir. Bu artıq iki səbəbdən dolayı «təhlükəli yol» adlanır.

1.Çünki ona deyirlər: doğrudur ki, mükafat olmadan çalışmaq qeyri-mümkündür, və hər hansı bir işi icra edən insan, istər böyük olsun, istərsə də kiçik, ona iş üçün güc verəcək yanacağa möhtacdır. Əgər ona mükafatın Yaradana məmnunluq əta etməyə layiq görülməsindən ibarət olduğunu söyləyirlərsə, — hansı ki «onun bütün istəyinin ancaq Yaradana verməkdən ibarət olacağı» adlanır, — bədən bu səbəbi ona iş üçün güvən verən kifayət qədər bir səbəb kimi hər zaman anlamır. Axı bu, insanın təbiətinə ziddir, madam ki insanın materiyası almaq naminə almaq istəyidir.

Və buna görə də, o, tək bir xətt daxilində çalışdıqda, — yəni mükafatın əsası bu dünyada yerləşir və bu dünyadakı işinə qarşılıq olaraq o gələcək dünyada alacaq, — o zaman bədən özü üçün, yəni onun həzz alması və kompensasiya alması üçün çalışmağa dəyəcəyini anlaya bilir.

Lakin ona niyyətlərlə çalışmalı olduğunu, yəni hasil etdiyi hər bir əməldə özünü bu əməli öz Yaradanına məmnunluq əta etmək üçün yerinə yetirdiyinə kökləməli olduğunu söylədikdə – o, iş üçün gücsüz qalır. Və o zaman onun bədəni buna dair izahat tələb edir: «Yaradanın məmnun olması üçün, mənim çalışmağım və bədənin həzz ala biləcəyi bir çox şeylərdən imtina etməyim necə mümkün ola bilər?» Bu, özündə təhlükə gizlədən bir yoldur, yəni onun tək bir xətt daxilində çalışdığı vaxt qazandığı ruhaniyyət də daxil olmaqla, bütün ruhani həyatının yox olması [təhlükəsidir].

2.İkinci təhlükə səbəbi isə ondadır ki, hətta o hər dəfə qalib gəlib bəxş etmək naminə işləmək istəsə də, bununla belə, niyyət baxımından qalib gəlmədiyini gördüyü üçün, o həmişə əksini görür, yəni bir xətdə etdiyi işin əvəzinə, yuxarıda deyildiyi kimi, irəlilədiyini görürdü: əgər onun on il işi keçmişdirsə, onda on illik Tövrat və ehkamlar var, əgər artıq iyirmi il keçmişdirsə, bu müddətdə Tövrat və ehkamlarla məşğul olmuşdursa, onda artıq iyirmi illik mülkü var. Burada isə, sağ xətdə, əksinədir: əgər onun üç ili keçmişdirsə və o, öz hərəkətlərində bəxş etmək naminə niyyət qura bilmirsə, o daha çox qırılmış və tapdalanmış olur. O artıq üç ildir bəxş etmək yolunda iş görür, amma baxmağa heç nəyi yoxdur, yəni onda heç bir mülk yoxdur, baxmayaraq ki, o işə üç il qoymuşdur. Hele hele, əgər o beş il qoymuşdursa və sair. Buna görə işə nə qədər çox vaxt qoymuşdursa, gördüyünə görə, bir o qədər daha pis olmuşdur.

Lakin ona niyyətlərlə çalışmalı olduğunu, yəni hasil etdiyi hər bir əməldə özünü bu əməli öz Yaradanına məmnunluq bəxş etmək üçün yerinə yetirdiyinə kökləməli olduğunu söylədikdə – o, iş üçün gücsüz (qüvvəsiz) qalır. Və o zaman onun bədəni buna dair izahat tələb edir: «Yaradanın məmnun olması üçün, mənim çalışmağım və bədənin həzz ala biləcəyi bir çox şeylərdən imtina etməyim necə mümkün ola bilər?» Bu, özündə təhlükə gizlədən bir yoldur, yəni onun tək bir xətt daxilində çalışdığı vaxt qazandığı ruhaniyyət də daxil olmaqla, bütün ruhani həyatının yox olması [təhlükəsidir].

2.İkinci təhlükə səbəbi isə ondadır ki, hətta o hər dəfə qalib gəlib əta etmək naminə işləmək istəsə də, bununla belə, niyyət baxımından qalib gəlmədiyini gördüyü üçün, o həmişə əksini görür, yəni bir xətdə etdiyi işin əvəzinə, yuxarıda deyildiyi kimi, irəlilədiyini görürdü: əgər o on il işləyibsə, onda on illik Tövrat və ehkamlar var, əgər artıq iyirmi il işləyibsə, bu müddətdə Tövrat və ehkamlarla məşğul olmuşdursa, onda artıq iyirmi illik mülkü var. Burada isə, sağ xətdə, əksinədir: əgər o üç il işləyibsə və o, öz hərəkətlərində əta etmək naminə niyyət qura bilmirsə, o daha çox qırılmış və tapdalanmış olur. O artıq üç ildir əta etmək yolunda iş görür, amma baxmağa heç nəyi yoxdur, yəni onda heç bir mülk yoxdur, baxmayaraq ki, o işə üç il əmək qoymuşdur. Hətta, əgər o beş il işləyibsə və sair. Buna görə də işə nə qədər çox vaxt sərf edibsə, gördüyünə görə, bir o qədər daha pis olmuşdur.

Lakin əslində, atam və müəllimimin buyurduğu kimi, bir tərəfdən demək olar ki, insan doğrudan da həqiqətə, yəni şərin dərk olunmasına daha çox yaxınlaşır. Axı işə başlamazdan əvvəl o düşünürdü ki, o, öz şərini dəf etməkdə bu dərəcədə aciz deyil. Və bu, müdriklərimizin buyurduğu kimidir: «Günahkarlara şər başlanğıc [nazik] bir tük kimi, salehlərə isə uca bir dağ kimi görünür»¹⁴.

Lakin, digər tərəfdən, insan həqiqəti olduğu kimi görməlidir, yəni onun şəri bununla belə yerindən bir addım da tərpənmir. Və buradan onun, — dilə gətirmək belə qorxuludur, — ümidsizliyə qapılması təhlükəsi yaranır, axı o deyir ki, «lo lişma»nın heç bir dəyəri yoxdur, çünki əsas iş Yaradana zövq verməkdən ibarətdir, və o görür ki, bunu dəf etməyə gücü çatmayacaq. Belə çıxır ki, sol xətt ilə getdiyinə görə o, — düşünmək belə qorxuludur, — ruhani həyatdan tamamilə üz döndərə bilər. Axı o artıq «lo lişma» vəziyyətinə xələl gətirib . Belə çıxır ki, o, ikiqat ziyandadır və onun müqəddəslikdəki həyatla heç bir əlaqəsi yoxdur.

Və buna görə də insanı, yuxarıda deyildiyi kimi, yalnız tək bir xətt daxilində çalışmağa yönəldirlər. Əgər o, özü oyanırsa və onda həqiqəti axtarmağa başlamağa sövq edən şəxsi bir təkan varsa,həmçinin ona əbədi olaraq bu yolla getmək (nəsihət edilib), yaxud o zaman o, öz işinin başlanğıcında idi və ona bütün əməllərinin göylər naminə olması üçün özünü islah etməli olduğu mənasına gələn sol xətti açmırdılar.

Və bu, Rambamın buyurduğu kimidir: «Və müdriklər dedilər, insan hər zaman hətta «lo lişma»da belə Tövratla məşğul olmağa borcludur, axı «lo lişma»dan «lişma»yagələcək. Buna görə də, azyaşlılara, qadınlara və bütün savadsız kütləyə öyrətdikdə, onlara, bilikləri çoxalana və daha böyük müdrikliklə dolana qədər, yalnız qorxudan və mükafat almaq üçün çalışmağı öyrədirlər, onlara bu sirri çox tədricən açırlar, təzyiq göstərmədən onları buna alışdırırlar, ta Onu dərk edənə və Onu... sevgidən tanıyan qədər»¹⁵.

Buna görə də sağ xətt və sol xətt ilə getmək lazımdır, hansı ki: hətta o artıq «lişma» adlandırılan həqiqətin mövcud olduğunu bilsə də, yenə də onda yalnız tək bir xətt olduğu zaman getdiyi yol – indi bu xətt yeni bir ad alıb və indi sağ xətt adlanır deməkdir.

Lakin, indi tək bir xətti «sağ xətt» adı ilə adlandırmağımız faktı bizə nə əlavə edir? İzah ondan ibarətdir ki, indi sağ xəttə artıq bir niyyət verilib. Yəni biz tək bir xəttin adını sağ xəttə dəyişdirdiyimiz zaman, bu ad müəyyən bir niyyətin altına düşür, hansı ki o, tək bir xətt adlandığı vaxt belə deyildi. Və o, sol xətti ləğv edib sağ xətt ilə getməyin qeyri-mümkün olmasından ibarətdir, axı sol olmadan sağ yoxdur. Belə olan halda söyləmək lazımdır ki, o, tək bir xətt daxilində getdiyi zaman daha başqa bir yolun olub-olmadığını bilmirdi. İndi isə onun qarşısında sol xətt var, beləliklə, tək bir xətt indi «sağ xətt» adı ilə adlanır.

Və bu o deməkdir ki, onun indi əldə etdiyi mükəmməllik onun heç bir xisaron olmadan çalışmasından irəli gəlmir, bəlkə o, özünü mükəmməllikdə hiss edir və o, başqa bir səbəbdən dolayı, sol xətt daxilində işə girməzdən əvvəl olduğu kimi öz işindən sevinc içindədir. Burada, sağ xətdə, mükəmməllik onun sadə bir insan olduğunu görməsindən qaynaqlanır və o bilir ki, həqiqət yolu mövcuddur, yəni göylər naminə çalışmaq lazımdır. Lakin o görür ki, o bundan uzaqdır, yəni onun bədəni ona bütövlüklə Yaradanın qarşısında özünü ləğv etməyə imkan vermir, yəni onun həyatındakı bütün canatması əta naminə olsun. Və bununla belə, o görür ki, müqəddəsliyə bir az toxunmaq üçün Yaradan hər halda ona güc verib. Digərlərində isə belə güclər yoxdur. Belə çıxır ki, o, buna görə Yaradana şükür edir və Onu mədh edir. Belə çıxır ki, o, bu cür vəziyyətdə mükəmməllikdə yerləşir.

Lakin indi, o, sol xətt daxilində çalışmağa başladıqda və əsas olanın əta etmək üzrə çalışmaq olduğunu anladıqda, onun az şeylə qane olması çətinləşir, və əgər çalışmaq lazımdırsa — mükəmməlliyə gəlib çıxmaq üçün çalışmağa dəyər. Lakin güc vermək və müqəddəslikdəki işə azca da olsa toxunmağa layiq görülmək üçün bədənin yanacağı yoxdur. Və bu, buyurulduğu kimi adlanır: «Müqəddəslikdə harada bir çatışmazlıq mövcuddursa, klipotun oraya yapışmaq imkanı var»¹⁶, yəni klipot ona anladırlar ki, bu cür kiçik bir mükafat naminə, yəni müqəddəsliklə kiçik bir əlaqənin olması üçün sən bu cür böyük güclər qoymalısan.

Belə çıxır ki, klipotun onu müqəddəslikdən olduqca münasib bir şəkildə uzaqlaşdırmağa gücü var. Yəni onlar ona müqəddəsliyə layiq görülmək üçün güc qoymağa dəymədiyini söyləmirlər. Şübhə yoxdur ki, müqəddəslik, yəni Padşaha qulluq etmək [imkanı] böyük bir şeydir. Lakin sən özün görürsən ki, bunun üçün sənin gücün yoxdur. Buna görə də o zaman onun ümumiyyətlə işdən tamamilə düşməsi təhlükəsi yaranır, axı bədənin indi onun işi ilə böyük bir əlaqəsi var, çünki insan işdəki öz çatışmazlıqlarını özü görür.

Halbuki tək bir xətt daxilində çalışdıqda o bilirdi ki, bu onun mükəmməlliyidir. Çünki ona başlanğıcdan (nəsihət edilmişdi) ki, «lişma» təbiətən böyük qabiliyyətlərlə və yaxşı xüsusiyyətlərlə doğulmuş böyük insanlara aiddir, həmçinin onlar öz bədənlərini dəf etməyə imkan verən böyük güclərlə doğulublar, yəni onlar özləri hökmranlıq edirlər, və xoşlarına gələn şeyi həyata keçirməyə qadirdirlər, və heç kim onları dayandıra bilməz.

Sənə gəldikdə isə, yəni səndən tələb olunan şey, yalnız sənin qabiliyyətlərinə görədir. Yəni etməyə qadir olduğun şeyi sən etməlisən. Və bununla sən artıq öz borcunu yerinə yetirmisən, axı Tövrat xidmətçi mələklərə deyil, bütün cəmiyyətə, hər kəsə öz qabiliyyətinə görə verilib.

Lakin o, sol xətt ilə getməyə başladıqdan sonra, — yəni o, özünün də Yaradanla qovuşmağa) gəlməli və əta naminə çalışmalı olduğunu hiss etdikdən sonra, — və bu andan etibarən o, artıq sağ xətdəki işdə mükəmməlliyi hiss etməyə qadir olmur, çünki sol xətt, yuxarıda deyildiyi kimi, ona mane olur. Burada bilikdən yuxarı inam daxilində olan iş başlayır. Başqa sözlə, o inanmalıdır ki, müqəddəslikdəki iş fövqəladə dərəcədə vacib bir işdir. Və buna görə də onun həqiqi mükəmməlliyə, yəni ona aid olan həmin mükəmməlliyə layiq görülüb-görülməməsi vacib deyil. Yəni o, hələ müqəddəs işi yüz faiz yerinə yetirmək kimi doğrudan da böyük bir şeyə layiq görülməyib, bəlkə onu yalnız kiçik bir ölçüdə yerinə yetirir. Və bu, onun üçün vacibliyini həddindən artıq yüksək qiymətləndirə bilməyəcəyi böyük bir sərvət hesab olunur.

Və bu işdə, o bu xətt ilə getdikdə belə çıxır ki, o müqəddəsliyi elə qiymətləndirir ki, onun vacibliyi hər dəfə artır. Və bu, onun, hələ praktikada bunu hiss etməməsinə baxmayaraq, bilikdən yuxarı onun əzəmətinə inanmalı olmasından qaynaqlanır. Və o, öz-özünə deməlidir: «Mənim Tövratın və ehkamların vacibliyinə bilikdən yuxarı inanmalı olmağım ondan irəli gəlir ki, mən hələ onların vacibliyini və əzəmətini hiss etməyə layiq deyiləm. Məlum olduğu kimi, insan hələ eqoist sevgiyə qərq olduğu müddətcə, o, onların daxilinə bürünmüş olan xeyri və həzzi hələ hiss etməyə qadir deyil. Lakin əslində, mən layiq olduğum zaman, bunu doğrudan da praktikada görəcəyəm».

Buna görə də belə çıxır ki, onun bilikdən yuxarı inanmalı olması Tövrat və ehkamlara bürünmüş olan nurun çatışmazlığından irəli gəlmir, bəlkə çatışmazlıq hələ buna layiq olmayan aşağıdakının klisindədir, və Yaradan mənim nə zaman layiq olacağımı bilir və şübhəsiz ki, Tövratın və ehkamların dadını mənə hiss etdirəcək. Və buradan belə çıxır ki, bizim bilikdən yuxarı inanmalı olmağımız onun daxilində ehtiva olunan xeyri necə hiss edəcəyimizə dair seçimimizin olmamasından qaynaqlanır, madam ki nur gizlənib və biz onu dərk edə bilmirik. Belə olan halda, Tövrat və ehkamlar barəsində danışılan: «Çünki onlar bizim həyatımızdır»¹⁷ sözləri nə anlama gəlir? Məsələ ondadır ki, o, yuxarıda deyildiyi kimi, öz qəbul edən klisini islah edənə qədər bilikdən yuxarı inanmalıdır. Lakin o öz islahını tamamladıqda, xeyir və həzz müqəddəslikdə yerləşən, onun məşğul olduğu hər şeyə yayılacaq.

Buna görə də, əgər o sağ xətt ilə gedirsə və onun [yəni Tövratın] vacibliyinə bilikdən yuxarı inanırsa, o zaman Tövrat və ehkamlara verdiyi vaciblik ölçüsündə, o, ən kiçik bir şeyi də, yəni hətta kiçik bir toxunuşu da qiymətləndirə bilər, yəni hətta «lo lişma»nın «lo lişma»sından belə o həmçinin sevinc duya bilər, axı praktikada o, Yaradanın ehkamını icra edir.

Lakin sonra o, sol xəttə keçməlidir, yəni bu əməli tənqidi şəkildə nəzərdən keçirməlidir – onun yerinə yetirdiyi əməl Yaradanla qovuşmağa gəlməyə imkan verən bir məsləhətdirmi , necə ki müdriklərimiz buyurublar: «Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı ona qarşı bir ədviyyat (şəfa) olaraq yaratdım»¹⁸ – o, doğrudanmı bu məqsədə doğru gedir? Və bu, yuxarıda deyildiyi kimi, onun özünü təhlükəyə məruz qoyması adlanır. O sol xətdə olduğu zaman isə, onun işi, əsasən, duadan ibarət olur, yəni müdriklərimizin: «Paklanmağa gələnə kömək edirlər»¹⁹ buyurduqları kimi, yuxarıdan ona kömək əta etməsi üçün Yaradana yalvarmaqdan ibarətdir.

Və buradan Zoar kitabının yuxarıdakı sözlərində Yaqubun ətrafını sardığı söylənilən həmin mələklərin nə olduğunu izah etmək olar ki, mələklər onu qorumaq üçün gəlmişdilər. Bu – öz yolunu davam etdirə bilməsi üçün ona dəstək vermək məqsədilə yuxarıdan gələn kömək xüsusiyyətidir. Lakin yuxarıdan gələn kömək, insanın artıq işə başladığı və ortada duraraq kömək üçün yalvardığı həmin andan etibarən başlayır. Halbuki o işə daxil olmağa başlamazdan əvvəl, ona kömək etmək olmaz.

Buna görə də, Yaqub işə daxil olduqda, yəni o artıq özünü təhlükəyə məruz qoyub və Yaradandan ona kömək etməsini təvəqqe edir, onu qorumaları və onun artıq başladığı bu müharibədə qalib gələ bilməsi üçün ona mələklər göndərildi. Halbuki o başladığı öz işini artıq tamamladıqda və mələklərdən kömək aldıqda, və «kiçik qablar»²⁰ adlandırılan yeni bir işə başlamaq istədikdə, işin başlanğıcı isə «gecə» adlandırılan qaranlıqdır, bu, gözlə aşkar görünən təhlükə adlanır, axı sol xətt adlandırılan qaranlıq yerdə təhlükə mövcuddur. Lakin o, [çalışmağa] müstəqil şəkildə başlamalıdır. Sonra isə, o bacarmadığını gördükdə, o zaman Yaradandan kömək istəməyə başlayır, və o zaman o, yenidən yuxarıdan kömək alır.