Mərhəmət (sədəqə) ilə hədiyyə arasındakı fərq 

Məqalə 24, 1986

Mişledə (15, 27) deyilib: "Hədiyyələrə nifrət edən – yaşayacaq...". Belə çıxır ki, hədiyyə qəbul etməklə insan özünü ölümə məhkum edir? Bəs elədirsə, necə olur ki, bütün dünyada insanların bir-birinə hədiyyə verməsi adət halını alıb? Bununla yanaşı, o zaman Yaradanın Musaya dediyi bu kəlam da aydın olmur: "Mənim evimdə saxlanılan gözəl bir hədiyyə var və onun adı Şabatdır. Mən səndən onu İsrail xalqına ötürməyi xahiş edirəm. Get və bunu onlara bildir".

Biz görürük ki, bir insan digərindən sədəqə (yardım) istəyə bilər, lakin heç vaxt bir insanın başqasından hədiyyə istədiyini görməmişik. Məsələn, Pesax bayramı ərəfəsində insan özünə matsa, şərab və s. əldə etməlidir. Bu məqsədlə o, sinaqoqun ağsaqqalının və ya hansısa zəngin bir adamın yanına gedir və düşdüyü ağır vəziyyəti izah edərək, Pesax üçün lazım olan malları ala bilməsinə kömək etməsini xahiş edir.

Lakin biz bir insanın özünə hədiyyə bağışlanmasını istədiyini heç vaxt görməmişik. Amma belə bir şey ola bilər ki, məsələn, əgər bir qadın ərindən Pesax bayramında ona dəyəri 200 dollardan az olmayan brilyant qaşlı bir üzük almasını xahiş edərsə, yoldaşı belə bir halda öz dostunun yanına gedir və hazırda çətin vəziyyətdə olduğunu, xanımına belə bir üzük almağa imkanı çatmadığını danışır. Buna görə də dostundan xahiş edir ki, ona hədiyyə olaraq pul versin və o da həmin pulla xanımına üzük alsın. Lakin biz hansısa bir şəhərdə hədiyyə paylayan bir mütəvəllinin olduğunu, yəni həm sədəqə, həm də hədiyyə payladığını heç vaxt eşitməmişik.

Məlumdur ki, dünyada hədiyyəni istəmək deyil, bağışlamaq adətdir. Məsələn, əgər bir insan digərini sevirsə, ona xoş olmaq istəyir və bu səbəbdən də ona hədiyyə bağışlayır. Lakin bu o demək deyil ki, şəhərdə hədiyyələrin paylandığı xüsusi bir yer olmalıdır.

İndi isə hədiyyənin niyə istənilmədiyi, sədəqənin isə istənilməsinin adət halını almasının real səbəbini aydınlaşdıraq. Və niyə hər bir şəhərdə ehtiyacı olanlara yaşamaq üçün kömək etmək adət sayılır. Bu, ehtiyacı olanların qayğısına qalan xüsusi bir qurumun mövcud olduğu hər bir dövlətdə də eynilə qəbul olunub.

Bunun səbəbi çox sadədir: insanın zəruri ehtiyacı olan şeylə, onun üçün izafi olan şey arasında fərq mövcuddur.

Zəruri (vacib) o şeyə deyilir ki, onsuz insan yaşaya bilməz, yəni əgər tələb olunan köməyi almazsa, mövcud ola bilməz. Müdriklər bu barədə buyurublar ki, "tək bir ruhun mövcud olmasına (sağ qalmasına) kömək edən kəs, sanki bütün dünyanın mövcud olmasına kömək etmiş kimidir". (Sanhedrin, 37). Və burada söhbət zəruri olandan gedir, çünki onsuz mövcud olmaq qeyri-mümkündür. Buna görə də insan kömək istəyərkən hər şeydə güzəştə gedir, zira "insanın nəyi varsa, öz canını qurtarmaq üçün hamısını fəda edər". Buna görə də insan sədəqə istəməyə utanmır, axı söhbət bu və ya digər dərəcədə onun həyatının xilas edilməsindən gedir. Eynilə sədəqəni verən də verdiyi şeyin zəruriliyini anlayır.

Əgər həyatın xilas edilməsi məsələsi çox kəskindirsə və ehtiyacı olan kəs kömək üçün var gücü ilə qışqırırsa, verən şəxs də onun üçün çox narahat olur. Sədəqə istəyənin vəziyyəti o qədər də pis olmadıqda isə, verən də onun üçün elə də çox narahat olmur. Buna görə də hər şey zərurətin dərəcəsindən asılıdır. Lakin bu vəziyyətdən fərqli olaraq, söhbət izafi (artıq) olandan gedəndə, istəyən şəxs xahiş etməyə utanır, verən şəxs də artıq olanı istəyəni eşitmir. Buna görə də biz zəruri olanla izafi olanı bir-birindən fərqləndiririk.

Buna görə də, yalnız sədəqə (yardım) istənildiyi zaman onu əldə edirlər. Buradan belə bir nəticə çıxır: sədəqə "aşağının" – yəni əskiklik (xisaron) hiss edən və xahiş edən şəxsin istəyinə əsasən verilir. Bu o deməkdir ki, xahiş edən şəxs verənin köməyi olmadan mövcud ola bilməyəcəyini gördükdə, utanmadan gedir və alçalaraq sədəqə istəyir, çünki onun başqa seçimi yoxdur.

Və əksinə, sədəqədən fərqli olaraq, hədiyyə verənin istəyi ilə verilir. Yəni, əgər verən şəxs sevdiyi kəsə öz sevgisini aşkar etmək istəyirsə, ona hədiyyə bağışlayır. Buradan belə bir nəticə çıxır: hədiyyə Alinin (Yuxarının) – verənin istəyinə əsasən, sədəqə isə alanın xahişi ilə verilir. Bunun üçün alan şəxs verənə, xahiş etdiyi sədəqəyə nə dərəcədə ehtiyacı olduğunu göstərməlidir. Və alan şəxs köməyin əhəmiyyətini və zəruriliyini verənə nə dərəcədə göstərə bilirsə, onu verəndən bir o qədər də əldə edə bilər.

Və öyrəndiyimiz kimi, bunun əsas səbəbi ondan ibarətdir ki, əgər biz kökdə mövcud olmayan bir şeydən istifadə ediriksə, əzab hiss edirik, necə ki "Talmud Eser Sfirot"da (1-ci hissə, 19-cu bənd) deyilib: "Hər bir budağın təbiəti özünü öz kökünə bənzətməyə can atır. Buna görə də kökdə olan hər bir şey budaq tərəfindən xoş və xeyirli olaraq qəbul edilir, və əksinə, kökdə mövcud olmayan hər bir şey budaq tərəfindən xoşagəlməz olaraq qəbul edilir, əzab, nifrət hissi yaradır və onu uzaqlaşmağa sövq edir".

Buna əsasən görürük ki, kökdə almağa qarşı canatma olmadığı üçün, insan qəbul edərkən (alarkən) utanc və əzab hiss edir. Lakin söhbət canın qurtarılmasından (həyatın xilasından) gedəndə və insan öz dostundan kömək almağa çox ehtiyac duyduqda, bu, zəruri olan kimi müəyyən edilir, çünki onun başqa seçimi yoxdur. Lakin həyatın xilası da öz daxilində bir neçə məna daşıyır. Və əgər hər hansı bir şey zəruridirsə, insan utanca dözməyə və kömək istəməyə məcbur olur.

Lakin zəruri olan anlayışı hər bir insanda fərqlidir və bu və ya digər dərəcədə digərindən seçilir. Belə ki, əgər birində hər hansı bir şey artıq (izafi) kimi müəyyən edilirsə, digərində eyni şey zəruri hesab olunur, buna görə də "artıq" olanı "zəruri" olandan dəqiq ayırmaq hər zaman çətindir. Əlbəttə, belə fərz etmək olar ki, əgər hər hansı bir şeysiz insan yaşaya bilirsə, belə bir şey artıq (izafi) sayılır, əgər əksinə, yaşaya bilmirsə – o zəruridir. Lakin bunu 100% yoxlamaq qeyri-mümkündür.

Və bu barədə Talmuddan (Ktubot, 27) belə bir nümunə gətirilir: "Bir dəfə ravvin Nehemiyadan soruşdular: sən nə ilə qidalanırsan? O cavab verdi: yağlı ət və köhnə şərabla. Ona dedilər: hamı kimi mərciməklə qidalan. O, mərciməklə qidalanmağa başladı və öldü". Bu nümunədən biz görürük ki, yağlı ət və köhnə şərab insanlar tərəfindən izafi (artıq) hesab olunurdu, lakin ravvin Nehemiya üçün bu bir zərurət idi, çünki onsuz yaşaya bilmirdi. Əlavə olaraq Tövratdan (Dvarim, 15) daha bir nümunə gətirmək olar, orada belə deyilir: "Onun ehtiyacının ölçüsünə görə, nəyə möhtacdırsa, ona ver..."

"Onun ehtiyacının ölçüsünə görə..." – bu o deməkdir: yoxsula özünə zəruri olanı qazanmağa imkan ver.

"Nəyə möhtacdırsa..." – müflisləşmiş zəngini zəruri olanla təmin et. Hətta bunun üçün onu "ata mindirmək və qarşısında qaçması üçün bir qul vermək" lazım gəlsə belə. "Müdrik Hillel bu barədə danışırdı ki, o, müflisləşmiş Tuviyaya bir at və qarşısında qaçmalı olan bir qul vermişdi. Bir dəfə elə oldu ki, qul yerində tapılmadı və müdrik Hillel özü qulun əvəzinə tam üç mil məsafəni qaçdı".

Yuxarıda deyilənlərdən Tövratdakı bu kəlamı anlamaq olar: "Onun ehtiyacının ölçüsünə görə, nəyə möhtacdırsa, ona ver". Bu o deməkdir ki, hər şey əskikliyin (çatışmazlığın) hiss olunma dərəcəsindən asılıdır və izafi olana aidiyyatı yoxdur. Belə ki, müflisləşmiş Tuviya ilə olan nümunədə – onun aldığı şey "sədəqə" (yardım), yəni zəruri olan adlanır, baxmayaraq ki, bu "bir at və qarşısında qaçan qul" idi. Lakin biz bir sərhəd çəkib deyə bilmərik ki, bax, bura qədər olan zəruri adlanır, bundan artıq olan isə artıq izafi sayılır. Çünki bir insan hər hansı bir şeyi sədəqə kimi istəyəcək, digərində isə həmin şey izafi hesab olunacaqdır.

Başqa sözlə, ehtiyacı olan şəxs sədəqə istəyərkən utanc hiss etmir, çünki bunu bir zərurət hesab edir. Lakin bütün insanların xarakterləri fərqli olduğu üçün, biz sədəqə ilə izafi sayılan hədiyyə arasındakı fərqi görə bilmirik. Çünki hər bir insanın daxilində nəyin zəruri, nəyin isə izafi – yəni onsuz keçinə biləcəyi şey olduğuna dair öz təyinat ölçüsü var. Və əgər o hesab edirsə ki, onsuz yaşaya bilər, o zaman bunu öz yaxınından istəməyə onda güc olmur, çünki bu artıq hədiyyə adlanacaqdır; hədiyyə isə yalnız verən şəxs bunu istədiyi təqdirdə verilir. Lakin reallıqda, bu xahişin sədəqə yoxsa hədiyyə olduğunu yalnız Yaradan müəyyən edə bilər, çünki insanın nəyə ehtiyacı olduğunu, yəni "zəruri" olanla "izafi" olan arasındakı sərhədin harada olduğunu əslində yalnız O bilir.

İndi isə bu anlayışları insanın daxili işi (ruhani iş) dilində, yəni insan öz işində ona kömək etməsi üçün Yaradana dua etdiyi zaman necə baş verdiyini müzakirə edək.

Məsələn, insan Yaradandan sədəqə (yardım) istəyir, yəni özünü lüt-viran və hər şeydən məhrum olmuş hiss edərək ən zəruri olanı diləyir. O, Yaradana deyir ki, nə həyata, nə də Tövrat və ehkamlara qarşı daxilində heç bir dad yoxdur. Üstəlik, o hiss edir ki, onda həqiqətin rüşeymi belə yoxdur və onun bütün əməlləri yalan və riyakarlıq üzərində qurulub. Yəni, müqəddəsliyə nail olmaq üçün etdiyi bütün əməllərin təməli eqoizm üzərində qurulub. Buna görə də insan hiss edir ki, irəli getmək əvəzinə hər ötən gün geriyə doğru gedir.

Eyni zamanda o görür ki, Yaradana xidmət etmək işinin başlanğıcında Tövratda və işin özündə daha çox məna hiss edirdi. Bu ona görə idi ki, o, Tövrat və Yaradana xidmət vasitəsilə bu dünyanın puçluğundan və dəyərsizliyindən uzaqlaşmaq, Tövrat və ehkamlarla qovuşmaq istəyirdi. Və bu, onu xoşbəxt edəcəkdi, həyatına dad bəxş edəcəkdi. O zaman bu canatma çox güclü idi.

İndi isə o anlamır ki, o vaxt onda bu qüvvələr haradan peyda olmuşdu. Və əgər indi, onun indiki vəziyyətində hansısa bir insan onun yanına gəlib desəydi ki, "bu dünyanın puçluğundan uzaqlaş və Yaradana xidmət etməyə başla", o, əlbəttə ki, artıq nə ağlı, nə də qəlbi ilə onun səsini dinləyə bilməzdi. Və indi o, öz-özünə deməyə məcburdur ki, o vaxt onda inam və əminlik var idi, indi isə o, bütün bunlardan uzaq düşüb. Və zəhmət çəkdiyi bütün o vaxtlar, onun can atdığı həqiqətə – yəni Yaradanla qovuşmağa (dvekut) yaxınlaşması üçün zəruri idi. Lakin indi o, "son 10 dərəcə" vəziyyətindədir, yəni hazırda onda ruh yüksəkliyi və Tövratın əhəmiyyətinin hiss olunması çatışmır.

Bununla yanaşı, hazırda onda dua etməyə canatma da yoxdur, çünki onun bədəni ondan soruşur: "Dua etməkdən sənə nə fayda olacaq? Məgər özün görmürsənmi ki, hər dəfə daha çox zəhmət çəkmək istəyəndə daha da aşağı düşürsən, elə isə belə bir iş nəyə gərəkdir?"

Buna görə də, insan irəliyə doğru bircə addım da atmağın qeyri-mümkün olduğunu gördüyü bir yerdə necə zəhmət çəkə bilər? Biz bilirik ki, dincəlmək insana həzz gətirir və o, dincəlməyi başqa bir şeylə dəyişməyə qadir deyil – bir şərtlə ki, o başqa şey ona daha böyük bir həzz gətirsin. Yəni o, dincəlməyə göz yumub keçə bilər, amma havayı yerə yox.

O isə çəkdiyi zəhmət sayəsində gözlədiyi bəhrəni qazanmadığını gördüyü an, işindəki qüvvələri dərhal yox olur və o, heç nə etməyə qadir olmur. O zaman insan özünə baxıb deyir: bəs əgər kimsə yanıma gəlib mənə desəydi: "Bil ki, bir müddətdən sonra sən ümidsizliyə qapılacaqsan, çünki irəli gedə bilməyəcəksən, əksinə, hər il indikindən daha aşağı bir vəziyyətdə olacaqsan. Və buna baxmayaraq, sən yenə də Yaradılış məqsədinə – hansı ki, onun üçün yaradılmısan – nail olmaq üçün Yaradana xidmət etmək istəyirsənmi?"

"Mən isə sənə deyirəm ki, çəkdiyin bütün zəhmətlər əbəsdir, axı mən eynilə sənin kimi düşünən bir çox insan tanıyıram: onlar elə bilirdilər ki, əgər bir az səy göstərsələr, Yaradana xidmət işində irəliləməyə dair öz əməllərinin bəhrəsini dərhal görəcəklər".

Və o zaman insan ona cavab verərdi ki, o, Zoar kitabında (Şalax, 22) izah olunduğu kimi, İsrail torpağına şər yaxan "kəşfiyyatçılara" (meraglim) bənzəyir: "Və İsrail torpağından geri döndülər..." "Geri döndülər" – yəni həqiqi yoldan azaraq şərə tərəf döndülər və dedilər: "Bu günə qədər biz nə qazandıq? Dünyada heç bir xeyir görmədik: Tövrat üzərində zəhmət çəkdik, evimiz isə boşdur? Məgər kimsə gələcək dünyaya (Olam HaBa) layiq görülməyə qadirdirmi? Kaş ki, bu qədər çox zəhmət çəkməyəydik. Axı biz sənin bizə məsləhət gördüyün kimi, bu dünyanın bir hissəsini dərk etmək üçün oxuyurduq və çalışırdıq. Biz Tövratdan öyrəndik ki, Ali dünya gözəldir, bəs ona layiq görülməyə kimin gücü çatar?"

Bu o deməkdir ki, indi, insanın Yaradana xidmət etməyə başlamasından bir qədər vaxt keçdikdən sonra, o deyir: əgər belə düşüncələr onun yolunun başlanğıcında – yəni öz vərdiş etdiyi vəziyyətdən çıxıb Yaradana xidmət edənlərin arasında olmaq öhdəliyini üzərinə təzəcə götürdüyü vaxt gəlsəydi, o zaman o, bu düşüncələrə belə cavab verərdi ki, onlar həmin o "kəşfiyyatçılara" bənzəyirlər və mənim "Yaradana xidmət" adlanan Müqəddəs Torpağa daxil olmağıma mane olmaq üçün gəliblər; və buna görə də onların səsinə qulaq asmazdı. Lakin indi o, "kəşfiyyatçılar"ın bu şikayətlərini öz daxili şikayətləri kimi hiss edir və duyur ki, bütün bunlar hazırda onun üçün bir həqiqətdir.

Və yuxarıda deyilənlərdən belə bir sual yaranır – bəs həqiqət nədir? Məgər o, Yaradana xidmət işinin başlanğıcında, artıq uzun illər zəhmət çəkməsinə və səy göstərməsinə baxmayaraq, indikindən daha yüksək bir dərəcədə idimi? Belə bir vəziyyət haqqında necə demək olar ki, onun bütün işi boşa gedib? Məgər o, heç nə qazanmayıb və Yaradana xidmət işinə başlamazdan əvvəl hansı vəziyyətdə idisə, elə ordadır?

Lakin əslində bu doğru deyil, çünki indi o, əvvəlki vəziyyəti ilə müqayisədə daha da aşağı düşüb; hazırda onda Tövrat və ehkamların əhəmiyyətini hiss etmək canatımı, həmçinin əvvəllər sahib olduğu o əminlik və enerji çatışmır. Buna görə də insan indi özünə baxır və görür ki, onu heç nə maraqlandırmır; bu səbəbdən ilk baxışdan elə qərara gələ bilər ki, Yaradana xidmət işinin başlanğıcındakı vəziyyəti ilə müqayisədə daha da aşağı düşüb.

Lakin bütün bunlar elə deyil, çünki "nura qarşı arzu (ehtiyac) olmadan nur mövcud deyil" qaydasına əsasən, Yaradan yaradılana yalnız o zaman həzz verər ki, onda buna qarşı sadəcə sahib olmadığı bir şeyin keçici daxili əskikliyi deyil, həqiqi bir arzu formalaşsın.

1986-cı ilin 6-cı məqaləsində bu artıq izah olunmuşdur. Orada dövlətdə keçirilən prezident seçkilərindən və bu vəzifəyə olan iki namizəddən bəhs edilirdi. Namizədlərin hər birinin köməkçiləri var idi və onlar məhz öz namizədlərinin seçkilərdə qalib gələrək prezident olmasında maraqlı idilər.

Seçkilər başa çatdıqda isə, kimin prezident olmaq üçün ən güclü arzuya sahib olduğunu müəyyən etmək mümkün oldu, zira son nəticədə bütün namizədlərin arasından yalnız biri seçildi.

Ümumiyyətlə, demək olar ki, dövlətin istənilən vətəndaşı prezident olmaq istəyərdi, lakin bu arzunun böyüklüyündə, yəni prezident olmadığına görə keçirdiyi əskiklik hissində müxtəlif insanlar arasında fərq mövcuddur.

Sıravi bir vətəndaş prezident olmadığına görə demək olar ki, heç bir əskiklik hiss etmir. Lakin bunu prezidentliyə namizədlərin köməkçiləri haqqında demək olmaz; onlarda əskiklik və əzab hissi artıq qat-qat güclüdür, çünki uğrunda çalışdıqları namizəd seçilməmişdir. Əsl əzabı isə məhz prezident vəzifəsinə namizəd olanlar hiss edirlər. Axı onlar seçkilərdə qalib gəlmək üçün əvəz olaraq nəhəng miqdarda səy göstərmişdilər, lakin sonda onlardan yalnız biri seçildi. İndi aydındır ki, məhz onlarda həqiqi mənada güclü bir arzu və seçilmədiklərinə görə böyük bir əzab hissi var idi. Və insan nə qədər çox səy göstəribsə, bu səylərin nəticəsiz qalmasından doğan əzab hissi də bir o qədər güclü olur.

Və bu nümunədən görürük ki, insan Yaradana xidmət işinin başlanğıcında olanda və onda əminlik, qüvvə, həmçinin Tövrat və dualarla məşğul olmağın əhəmiyyəti hissi mövcud olduqda – çünki ruhani aləmin gözəlliyini görür və Yaradana xidmətinin əhəmiyyətini hiss edirdi – bu, hələ Yaradanla qovuşmaq (dvekut) üçün Onun doldurmalı olduğu həqiqi bir əskiklik (xisaron) hissi adlanmırdı. Bu ona görə idi ki, insan hələ Yaradanla qovuşmağa nail olmadığına görə daxilində əzab və əskiklik hiss etmirdi; çünki hələ bunun üçün kifayət qədər zəhmət çəkməmişdi, zira işinin yalnız başlanğıcında idi. Lakin nəhayət, yetərincə vaxt keçdikdə və insan artıq çox səy göstərdikdə, lakin buna baxmayaraq hələ də əskiklik hiss etdikdə – məhz o zaman o, artıq çox qüvvə sərf etdiyinə və buna rəğmən öz işində heç bir irəliləyiş görmədiyinə görə ağrı və əzab çəkməyə başlayır.

Və o zaman onun ağlına müxtəlif düşüncələr gəlir – bəzən o, nəyəsə nail olmaq ümidini tamamilə itirir, bəzən isə əksinə, öz işində möhkəmlənir, lakin sonra yenidən aşağı düşür. Və bu, o vaxta qədər təkrar-təkrar baş verir ki, bu yüksəliş və enişlərin nəticəsində onda həqiqi bir arzu formalaşsın. Çünki bu yüksəlişlər və enişlər hər dəfə insanda hələ Yaradanla qovuşmağa (dvekut) layiq görülmədiyi üçün ağrı və əzab hissi buraxır.

İnsan elə bir vəziyyətə gəlib çatdıqda ki, onun əskiklik (xisaron) hissiyyatı, onun arzusu tam dolğunluq dərəcəsinə çatır – bu, onda həqiqi arzunun peyda olması deməkdir – məhz o zaman Yaradan onun arzusunu doldurur.

İnsanın hazırda ruhaniyyətdən uzaqlaşdığını hiss etməsi isə, Yaradanla qovuşmanın olmamasından insanın ağrı və əzabın acısını hiss etməsi üçün Yaradan tərəfindən ən başından planlaşdırılmışdır. Buna görə də insan özündə həqiqi arzunun yaradılması istiqamətində nə dərəcədə irəli getdiyini hər dəfə görməlidir.

Və bu əskikliyin böyüklüyü, insanın Yaradanla qovuşmağa qarşı olan bu arzusunun doluluğuna sahib olmadığı üçün çəkdiyi əzabın gücü ilə müəyyən edilir. Başqa sözlə, onun bütün canatmaları və düşüncələri yalnız tək bir məqsədə – Yaradana həzz verməyə yönəlsin. Lakin bu əskiklik hissiyyatı öz tamlığına çatmayana qədər, Yaradandan dolumun gəlməsi qeyri-mümkündür. Axı məlumdur ki, Yaradan tərəfindən yalnız kamil (qüsursuz) əməllər hasil olur, buna görə də insandakı əskiklik hissiyyatı da kamil olmalıdır; yəni o, heç bir şeyə sahib olmadığı üçün – nə Tövratı, nə işi, nə də Yaradan qorxusu olmadığı üçün əskiklik və əzab hiss etməlidir.

Həmçinin öz əməllərində insan Tövratı öyrənir, əmrləri yerinə yetirir, səhər tezdən dərslərə qalxır. Və əgər eyni şeyi başqaları yerinə yetirsəydilər, onlar onun gözündə kamil salehlər (tsadikim) kimi görünərdilər, o isə özünü bütün bunlardan məhrum olmuş hiss edir.

Bunun səbəbi ondan ibarətdir ki, bu insan Yaradanla qovuşmağa layiq görülmək istəyir, bunun üçün isə onun öz əməllərini Yaradan naminə etməkdən başqa yeganə bir düşüncəsi olmalıdır, lakin hazırda hələlik o, bundan uzaqdır.

Buna görə də o, öz-özündən soruşur: Tövrat və ehkamlarla məşğul olmaqla mən nə qazandım ki, onların köməkliyi ilə Yaradanla qovuşmağa nail olum? Axı mən bu istiqamətdə zərrə qədər də irəliləyiş görmürəm, hətta əksinə.

Görürük ki, əslində belə bir insan Yaradandan izafi (artıq) olanı deyil, məhz zəruri (vacib) olanı istəyir, yəni ruhuna, bütün vaxtını öz eqoizminə batıb qalmaq əvəzinə, ruhani dünyanı hiss etmək üçün kiçik bir imkan verilməsini diləyir.

Buna görə də belə bir insan, ruhaniyyətdən uzaq olduqlarını hiss etməyən digər insanlardan fərqli olaraq, özünü ruhaniyyətdən məhrum olmuş duyur. Əksinə, əgər o digər insanların, məsələn, minyanda (onluqda) dua etmək imkanı varsa, bu artıq onlara özlərinin kamil olduqları hissini bəxş edir.

Və əgər belə insanlar işdən sonra, buna əlavə olaraq, hələ Tövratdan bir fəsil öyrənməyə gəlirlərsə, şübhəsiz ki, özlərini ən kamil vəziyyətdə hiss edirlər. Bunun nəticəsi olaraq, ruhani xidmət yolunda irəliləməyə kömək etməsi üçün Yaradana qarşı heç bir tələbləri (ehtiyacları) olmur, əksinə, onlar öz həyatlarından tamamilə razı olduqları üçün Yaradana dua edirlər ki, onlara elə bu vəziyyətdə qalmağa imkan versin.

Buna görə də bu "Tövrat mütəxəssisləri", əlbəttə ki, özlərini kamil hiss edir və onlara ağıl və istək verdiyi üçün, həmçinin "onların qismətini yüngülbeyin insanların qisməti etmədiyi" üçün Yaradanı mədh edirlər. Bununla yanaşı, onlar eşitdikləri kimi, ehkamları "Yaradan naminə" (lişma) yerinə yetirməyə kömək etməsi üçün də Yaradana dua edirlər, lakin bu, onlarda izafi (artıq) bir şey sayılır. Axı əsas odur ki, onlar Tövratı öyrənir və ehkamları  yerinə yetirirlər, sadəcə onlarda bunları "Yaradan naminə" niyyəti ilə etmək çatışmır. Və onlar ehkamların "Yaradan naminə" yerinə yetirilməli olduğunu qəbul edirlər, lakin hesab edirlər ki, bu onlara deyil, yalnız xüsusi seçilmiş şəxslərə aiddir. Belə çıxır ki, onlar Yaradana, Tövratı öyrənməyə və ehkamları  Onun naminə yerinə yetirməyə layiq görməsi üçün dua etsələr də, bu, onlarda zərurət deyil, artıq (izafi) bir şey hesab olunur. Çünki onlar özlərini xalqın arasından seçilmişlər kimi hiss edirlər, onlarda "Tövratın nuru" var və "Tövrat onların (peşəsidir)".

Eyni şey öz xahişlərinin yerinə yetirilməsi üçün Yaradana dua edən iki insan barəsində də deyilirdi. Və onlar bir-birlərindən necə dua etdiklərinə görə deyil, onları dua etməyə vadar edən səbəbə görə fərqlənirlər. Onlardan biri [nuru] qəbul etmək istəyir, çünki onun ruhu izafi olanı arzulayır. Və bu, onun hədiyyə istəməsi adlanır. Buna görə də onun xahişi cavabsız qalır, zira hədiyyə istənilmir, o yalnız verən şəxs bunu istədiyi təqdirdə verilir. Buna görə də o soruşur ki, axı niyə Yaradan onun xahişinə cavab vermir, axı o, bütün günü yalnız bu hədiyyə üçün dua edir. Bunun nəticəsi olaraq, xahiş edən şəxs belə bir qənaətə gəlir ki, Yaradanda nə isə qaydasında deyil. Lakin Yaradan hesab edir ki, məhz xahiş edən şəxs özü qaydasında deyil, çünki o, ona hədiyyə verilməsi üçün ağlayır. Axı onun fikrincə çatışmayan şey, əslində izafi (artıq) bir şeydir.

Buna görə də, əgər o, özünü islah edərsə, əslində zəruri olanı istəyəcəkdir. Bu isə artıq sədəqə (yardım) adlanır və onu alanın xahişi ilə verirlər, necə ki deyilib: "yoxsul xahiş edir". Və xahiş etdiyi şeyə olan zərurətin (ehtiyacın) dərəcəsinə görə o, daha çox əldə edir.

Və bu, ət yeməyi və şərab içməyi izafi (artıq) hesab edən digər insanlardan fərqli olaraq, bunu zəruri bir şərt sayan ravvin Nehemiya haqqındakı rəvayətlə bağlıdır. Buna görə də ona yalnız mərciməklə qidalanmağı təklif etdikdə, o öldü.

Buna əsasən, indi anlayaq ki, insan Yaradanla qovuşmağa (dvekut) nail olmaq üçün böyük miqdarda səy göstərdikdən sonra, nə üçün son nəticədə özünü islah etmək işinin başlanğıcındakı vəziyyətindən daha da pis olduğunu hiss edir. Yəni özünü islah etmək üçün etdiyi bütün əməllər ona heç bir nəticə vermir. Və bunun cavabı ondan ibarətdir ki, əslində belə bir insan çox irəli getmişdir, lakin həzz-nura doğru irəliləməklə, həzz- (kli) yəni arzuya doğru irəliləmə arasında fərq vardır.

Bu ona görədir ki, insanın təbiətində həzz-nura olan canatmanı hər şeydən üstün tutmaq xüsusiyyəti qoyulub. Daxilində həzz görmədiyi bir şey isə onu sadəcə maraqlandırmır. Axı insanda həzzə qarşı yalnız güclü bir arzunun olması ona nə verir? Qaydaya görə: "insan yalnız ona həzz gətirən şeyə can atır". Buna görə də insan nə qədər irəlilədiyini bilmək istədikdə, hər şeydən əvvəl nura nə qədər yaxın olduğuna baxır. Lakin əslində insan, ilk növbədə, özündə nura qarşı arzu yaratmaq istiqamətində nə qədər irəlilədiyinə baxmalıdır, çünki belə bir qayda var: "nura qarşı arzu (ehtiyac) olmadan nur mövcud deyil". Və bu, özündə nurun əskikliyi (xisaron) hissiyyatını yaratmağa doğru irəliləmə adlanır. İşinin başlanğıcında isə insanda bu əskiklik hissiyyatı yox idi və o, sadəcə həzzə can atırdı.

Və bu, insanların adi həyatından olan bir nümunəyə bənzəyir: məsələn, kiminsə 1 saatlıq iş müqabilində qazandığı dəyərdə olan mühüm bir əşyası itdikdə. Əgər o, məsələn, gündə 8 dollar qazanırsa, saatına 1 dollardan az olan işdə işləməyəcək, dincəlməyi üstün tutacaqdır. Lakin əgər o, dəyəri 1 dollar olan hansısa bir əşyanı itirərsə, onu tapana qədər hətta 2 saat belə axtarmağa qadirdir. Sual olunur, bəs niyə o, indi yarım dollar qazanmaq üçün bir saat çalışır?

Və cavab ondan ibarətdir ki, "hələ qazanılmamış" bir şeylə "artıq əldə edilmiş olanın itirilməsi" arasında fərq mövcuddur. Və buna görə də, artıq insanın əlində olmuş, lakin sonra itirilmiş bir şey, hətta əhəmiyyətsiz bir əşya olsa belə, artıq onun üçün mühüm bir kəsb edib, çünki onun əlində olubdur.

Və əksinə, əgər insan hər hansı bir şeyi, özü də mühüm bir şeyi hələ qazanmağa macal tapmayıbsa, buna daha çox səy göstərməyə dəyər, əks halda o, həmin şeyə nail olmaqdansa rahatlığı (dincəlməyi) üstün tutacaqdır.

Buna bənzər şəkildə, daxilində Yaradanla qovuşmaq arzusu olan insan haqqında da demək olar ki, bu "hələ qazanılmamış" adlanır və onda bəlkə də bunu heç vaxt qazana bilməyəcəyinə dair bir şübhə var. Buna görə də o gedir və çalışmağa başlayır. Lakin bu, hələ Yaradandan həzz almağa yararlı olan "həqiqi arzu" adlanmır.

Amma əgər o artıq bir neçə il çalışıbsa, bu, "artıq əldə edilmiş olanın itirilməsi" kimi hesab olunur: yəni artıq bir neçə illik əməyi sərf edib və heç nə qazanmayıb; məhz belə bir əskiklik hissiyyatı "həqiqi" adlanır və insanda ağrı və əzab doğurur.

Buna görə də biz görürük ki, insan artıq böyük miqdarda səy göstərdikdən sonra belə hesab etməyə başlayır ki, daha bir az da dözsə, Yaradan ona kömək edəcək və o, Onunla qovuşmağa layiq görüləcəkdir. Və bu yolla insan, Yaradanla qovuşmanın olmamasından doğan əzab hissiyyatının güclənməsinə doğru irəliləyir, çünki bunun üçün artıq çox qüvvə sərf etmişdir.

Və o, səylərini nə dərəcədə artırırsa, öz bədəninin Yaradana xidmət etmək olan bu işə nə qədər müqavimət göstərdiyini də bir o qədər görür. Və nəticədə insan anlamağa başlayır ki, onun Yaradanın köməyinə ehtiyacı var.

Buna əsasən hesab olunur ki, belə bir insan Yaradandan izafi (artıq) olanı istəmir, əksinə, "xeyirxah və xeyir verən" adlanan Yaradana inanan sadə bir insan olmaq arzulayır. Buna görə də insan Yaradanı mədh etmək və heç bir ali idrak olmadan, sadə sözlərlə Ona: "Kəlamı ilə dünya var olan kəs mübarəkdir!" demək istəyir və bu minvalla onu var etdiyi üçün Yaradana şükür edir.

Görürük ki, indi bu insan, bu işə başlamazdan əvvəl sahib olduğu Tövrat və Yaradana xidmət canatmasının onda artıq mövcud olmadığını görür. Bu, əslində eyni mənanı daşıyan iki səbəbdən baş verir: insanın Tövratın və ehkamların hökmünü öz üzərinə götürməsi, hər şeyi özü üçün almaq arzusu, yəni eqoizm üzərində qurulmuşdu. Buna görə də onun bədəni, ruhaniyyətdə hazırda hiss etdiyindən daha böyük həzzlərin olduğunu duyaraq həzz almağa can atırdı.

Başqa sözlə, onun eqoizminin özünü doldurmaq üçün nə isə bir şeyi olacaqdı, çünki bu dünyanın maddi həzzləri artıq ona həyatda məmnunluq vermirdi. İndi isə o, Yaradana əta etmək naminə çalışmağa başlayanda, bədəni buna müqavimət göstərməyə başlayır. Axı bədən yalnız özü üçün bir mənfəət gördüyü yerdə səy göstərə bilər. Lakin indi insana bədəninə müqavimət göstərə biləcəyi və çəkdiyi zəhmət müqabilində ona heç bir həzz verməyəcəyi Tövratı və əmrləri yerinə yetirmək buyurulduqda, bədən ona müqavimət göstərməyə başlayır. Buna görə də insanın bütün qazancı ondan ibarət olacaq ki, əgər layiq görülərsə, bədəninə çəkdiyi zəhmət müqabilində mükafat verməyəcək. Elə buna görə də bədən müqavimət göstərir və insanın Yaradana xidmət etməyə gücü qalmır.

Lakin Yaradana xidmət işinə başlamazdan əvvəl, bədən səy göstərməyə razı idi, çünki bizim dünyamızda mövcud olanlardan daha böyük həzzlər alacağını qabaqcadan hiss edirdi. Buna görə də insanın çalışmağa qüvvəsi var idi və özü üçün bu böyük həzzləri almağı gözləyən bədəni tərəfindən heç bir maneə mövcud deyildi.

Lakin bilmək lazımdır ki, bədən üçün Yaradana xidmət etməkdən daha böyük bir həzz yoxdur. Və bu barədə müdriklər belə buyurublar: "Qoy insan Tövrat və ehkamlarla hətta "Yaradan naminə olmasa belə" (lo lişma) məşğul olsun, çünki bunun nəticəsində o, "Yaradan naminə" (lişma) yerinə yetirməyə gəlib çıxacaqdır".

Buna görə də, Yaradana xidmət işinin başlanğıcında insanın hər şeyi yaxşı idi – yəni o, öz bədəninə hər şeyi özü üçün almaq arzusuna heç bir halda zərər vurmayacağına dair söz verməyə məcbur idi, hətta əksinə, Tövrat və ehkamların yerinə yetirilməsi sayəsində bədən tamamilə razı qalacaq, onun alma arzusunu təmin edən nəhəng bir həzz alacaq və özünü dünyada ən xoşbəxt hiss edəcəkdi. Lakin insan Yaradana xidmət etməyə başladıqdan və ən mühüm şeyin Yaradanla qovuşmağa nail olmaq – yəni "hər şeyi yalnız Yaradana əta etmək məqsədilə etmək" olduğunu anladıqdan sonra, bədən dərhal buna müqavimət göstərməyə başlayır.

Lakin bu müqavimətdə nəhəng bir fayda var – onun köməkliyi ilə insan Yaradandan uzaq düşdüyünə dair əskiklik (xisaron) hissiyyatı qazanır və bunun nəticəsi olaraq ağrı və əzab çəkir. Və o, buna görə nə dərəcədə təəssüf edirsə, Yaradanın köməyinə də bir o qədər daha çox ehtiyac duyur. Və o zaman insan görür ki, özü təkbaşına öz eqoizmindən çıxmağa qadir deyil və bu, yalnız Yaradanın köməkliyi ilə mümkündür. Və insan bunu öz ağlı ilə dərk edə bilməz, yalnız hiss edə bilər.

Bu barədə Zəburlarda (127) deyilib: "Əgər evi Yaradan tikmirsə, onu tikənlər əbəs yerə zəhmət çəkirlər".

Buradan belə nəticə çıxır ki, insan başına gələn və onu indiki vəziyyətinə gətirən hər bir şeyin, qəlbinin dərinliyindən həqiqi bir dua ucalda bilməsi üçün zəruri olduğuna inanmalıdır. Lakin o zaman insanın eqoizmi gəlir və ona bunun tam əksini təlqin edir. Və əgər insanın Yaradana bütün ruhu və qəlbi ilə dua ucaltmaq imkanı yaranıbsa – yəni o, hazırda bütün ağlı və hissləri ilə yalnız Yaradanın ona kömək edə biləcəyini anlayır və hiss edirsə – o zaman onun eqoizmi gəlir və "kəşfiyyatçılar" nümunəsində deyildiyi kimi, onu ümidsizliyə qərq edir.

Və o zaman belə demək olar: "Madəm ki, Yaradanın yolları doğrudur, salehlər (tsadikim) o yollarla gedəcək, günahkarlar (reşaim) isə orada büdrəyəcəklər".

Və yuxarıda deyilənlərdən, başlanğıcda soruşulan "hədiyyələrə nifrət edən – yaşayacaq" kəlamının nə məna kəsb etdiyini anlarıq. Bu o demək deyil ki, insana hədiyyə almaq olmaz; bu o deməkdir ki, o, hər şeyi yalnız Yaradana əta etmək arzusunun nəticəsində hədiyyə almağa nifrət edir. Lakin insan hədiyyələri qəbul etməyə məcburdur, çünki Yaradan bunu belə istəyir və bu, "Yaradan naminə qəbul etmək" (al menat lehaşpia) adlanır. O zaman belə çıxır ki, belə bir insan Yaradandan ona izafi (artıq) olanı verməsini istəmir, əksinə, zəruri olanı xahiş edir.

Və bunun başqasına nisbətdə izafi adlandırılmasının heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Axı hər kəs bunu özünün necə hiss etdiyinə əsasən çalışır və onun başqası ilə heç bir işi yoxdur. Lakin əgər Yaradan insana hədiyyə verirsə, o, bunu Yaradan naminə qəbul edir.

Buna görə də, əgər insan Yaradandan ona əta etmə arzusu verməsini xahiş edirsə, insanın tipindən və xarakterindən asılı olaraq, birində bu "izafi" (artıq), digərində isə "zəruri" (vacib) kimi müəyyən edilir.