Sevinc haqqında
Məqalə 19, 1986

Mişna deyir: «Av ayı başlayanda sevinci azaldırlar. … Adar ayı başlayanda sevinci artırırlar»1. Və əgər onun bütpərəstlə məhkəmə çəkişməsi varsa, qoy onunla adar ayında mübahisə etsin2. Və başa düşmək lazımdır ki, sevinci artırmaq və sevinci azaltmaq nə deməkdir. Axı sevinc insanın sevincinə səbəb olan hansısa bir səbəbin nəticəsidir. Və yalnız səbəblərdə azaltmaq və ya artırmaq olar. Onda bilməliyik ki, hansı səbəbə yönəlməliyik ki, bu bizi sevincə gətirsin.

Və heç bir şübhə yoxdur ki, bizim müdriklərimiz, bizə sevinci artırmağı əmr edənlər, müqəddəslik sevincini nəzərdə tuturdular. Və buradan çıxış edərək, araşdırmalıyıq ki, onlar bizə hansı səbəbə yönəlməyi əmr etmişlər ki, bu bizi müqəddəslik sevincinə gətirsin. Bundan əlavə, başa düşmək lazımdır ki, niyə onlar dedilər: «Və əgər onun bütpərəstlə məhkəmə çəkişməsi varsa, qoy onunla adar ayında mübahisə etsin»2. Axı biz İsrail torpağındayıq və elə çox şəhərlər var ki, orada başqa xalqlardan heç bir nümayəndə belə yoxdur. Və hətta, deyək ki, hansısa şəhərdə başqa xalqlardan bir nəfər tapılsa belə, nə üçün onunla məhkəmə çəkişməsinə girmək lazımdır?

Və buradan görünür ki, «adar ayında bütpərəstlə mübahisə etmək» daim baş verən bir şeydir, təsadüfi bir şey deyil – yəni söhbət o vaxtdan getmir ki, guya nadir bir hal baş versin və İsrailin başqa xalqlardan olan bir insanla məhkəmə çəkişməsi olsun, onda onunla adar ayında mübahisə etsin. Bu halda başa düşmək lazımdır ki, onlar onun hansı bütpərəstini nəzərdə tuturlar ki, onunla çəkişməsi var.

Biz görürük ki, bizim duamızda iki növün qaydası var.

Yaradan’a nəğmələr və Yaradan’a təriflər qaydası.

Dua və təvəqqelər qaydası.

Və biz görürük ki, bunlar iki zidd şeydir. Çünki təbiətdə belə qoyulub ki, kim dostundan hansısa bir şey istəyirsə ki, onu ona versin, – onun təvəqqesinin ölçüsü buna olan ehtiyacının ölçüsündən asılıdır. Və əgər dostundan istədiyi şey onun qəlbinə toxunan bir şeydirsə və bu zəruri bir şeydirsə, – buna olan zərurət ölçüsündə o, istədiyini əldə etmək üçün bacardığı səyləri göstərir.

Və buna uyğun olaraq belə çıxır ki, insan Yaradan’a dua etdikdə ki, O onun təvəqqesini yerinə yetirsin, o yoxlamalıdır ki, onun duası qəlbin dərinliyindən olsun. Yəni o öz xisaronunu hiss etsin. Və onun hissinin ölçüsü nə qədərdirsə, duası da o qədər daha həqiqi ola bilər. Yəni onun duası boş söz yığını olmasın, əksinə qəlbin dərinliyindən gəlsin.

Və o, öz xisaronunu hiss etsin deyə, həqiqəti görməlidir, – yəni o, böyük bir xisaronu olduğunu görəndə və bu kli-nin ruhaniyyətə aid olan məsələdə tamamilə boş olduğunu görəndə. Və o hiss edəndə ki, dünyada hamıdan pisdir, onda deyə bilər ki, onun duası həqiqi duadır, çünki o hiss edir ki, onun xisaronu dünyada ən böyüyüdür və ona bənzər başqa biri yoxdur.

Və buna bizim duamızın ikinci növ qaydası qarşı durur, yəni, «mahnılar, nəğmələr və təriflər». Biz görürük ki, dünyada belə qəbul olunub ki, birinin başqasına verdiyi yaxşılığa görə ona edilən təşəkkürün böyüklüyü onun dostundan aldığı yaxşılığın ölçüsü ilə müəyyən olunur. Məsələn, əgər biri başqasına çatışmayan kiçik bir şeydə kömək edibsə, onda təşəkkür də kiçik olacaq.

Məsələn, deyək ki, bir insan başqasına işsizlərin çox olduğu bir vaxtda iş yeri verib. O özü isə bir neçə ay işsiz gəzib və baqqal dükanında böyük borcu yığılıb, dükan sahibi isə artıq ona bildirmişdi ki, ona ərzaq verməyi dayandırmalıdır və o artıq qidalanması üçün minimum ehtiyaclarına haradan borc alacağını axtarmaqdan da bezmişdi.

Və birdən o, borc almaq istədiyi bir adamla rastlaşdı. Və həmin adam ona yaxşı şərtlərlə iş yeri təklif etdi və dedi: «Niyə borcu kimdən almağı axtarırsan? Mən sənə iş yeri verəcəyəm. Və eşitdiyimə görə, sən etibarlı adamsan, baxmayaraq ki, mənim çox işçim var, amma etibarlı adamım yoxdur. Mən sənə yaxşı maaş verəcəyəm ki, bütün borclarını qısa müddətdə ödəyə biləsən. Bu halda, nə üçün məndən borc almalısan ki?»

Və təsəvvür etmək olar ki, bu insan indi həmin adama necə təşəkkür edir. Və onu sözlərlə təşəkkür etməyə ehtiyac yoxdur, çünki onun bütün üzvləri ona təşəkkür edir. Necə deyildiyi kimi: «Bütün sümüklərim deyəcək»3.

Əgər biz təsəvvür etsək ki, bir insan həbsxanaya salınıb və ömürlük həbsə məhkum edilib, və hansısa bir insan gəlib onu azadlığa buraxıb. Onu xilas edən həmin insana onun bütün üzvləri necə təşəkkür edir!

Buna uyğun olaraq belə çıxır ki, əgər insan Yaradan’a böyük tərif vermək istəyirsə, sanki «Bütün sümüklərim deyəcək: Yaradan! Kim Sənin kimi güclüdən məzlumu xilas edir?»3 vəziyyətinə bənzəsin, – insan, şübhəsiz, özünü indi dünyada ən xoşbəxt insan kimi təsəvvür etməlidir. Əgər o, Yaradan’a böyük tərif vermək istəyirsə. Əks halda, əgər o hələ də hansısa bir çatışmazlıq hiss edirsə və Yaradan’ın ona kömək etməsini istəyirsə, onda onun Yaradan’a verdiyi təşəkkür «Bütün sümüklərim deyəcək»3 xüsusiyyətində ola bilməz.

Buna görə də biz duamızın qaydasında iki diametral ziddiyyəti görürük. Və buna görə də sual yaranır: insan görəndə ki, onlar bir-birindən nə qədər uzaqdır, nə edə bilər? Və ümumiyyətlə, biz bir çox cəhətlərdə ziddiyyəti görürük.

Nümunə 1) – kelim-də işıq saçan nurların qaydası. Məlumdur ki, kelim və nurlar arasında əks mənalar var. Çünki kelim-də ən böyük və ən təmiz kelim əvvəl aşkarlanır. Yəni əvvəlcə Keter, sonda isə malxut sfirası aşkarlanır. Nurlarda isə əksinə – kiçiklər əvvəl aşkarlanır, əvvəlcə malxut, sonda isə keter. Məlum olduğu kimi, kelim haqqında danışanda qaydanın Kaxab Zon olduğunu deyirlər, nurlar haqqında danışanda isə qaydanın Naranxay olduğunu deyirlər.

Nümunə 2) Atam və müəllimim dedi ki, biz Yaradanın işinin qaydasında ziddiyyəti görürük. Bir tərəfdən, bizim müdriklərimiz dedilər: «Ruhən son dərəcə təvazökar ol»4. Digər tərəfdən isə dedilər: «Onun qəlbi Yaradanın yollarında yüksəldi»5. Başqa sözlə, əgər o, həqiqətən hər kəsin qarşısında aşağı vəziyyətdə olacaqsa, Yaradanın yolları ilə gedəndə onunla istehza edənlərə qalib gələ bilməyəcək, çünki o, özünü hamının qarşısında alçaldır. Amma məsələ bundadır ki, onda o deməlidir: «Onun qəlbi Yaradanın yollarında yüksəldi»5, yəni onların ona dediklərindən heç təsirlənməməlidir: «Sənin üzərinə götürdüyün bu iş istedadlı və cəsur qəlbli, maneələri aşmağa alışmış və yaxşı tərbiyə ilə doğulmuş insanlara yaraşır. Yəni onlar lap kiçik yaşlarından buna öyrəşiblər ki, əsas olan – Yaradanın işidir. Halbuki sənə kifayətdir ki, mühüm bir adi adam olasan. Yəni uşaqlarının Tövratı bilməsinə və işləməsinə nəzarət edəcəksən, onda mühüm bir adi adam olacaqsan və qızların üçün Tövratı bilən bəy namizədləri tapacaqsan. Yoxsa ki, sən yetkin yaşında indi Tövrata lişmada aparan iş yoluna başlamaq istəyirsən, bütünlüklə öz xeyrinə deyil. Bu yoldan düş və səviyyəndən yuxarı olan şeyləri istəmə».

Və onda onun onların təsirinə düşməməkdən və bizim müdriklərimizin dediyini yerinə yetirməkdən başqa çarəsi yoxdur: «Və istehza edənlərin qarşısında utanma»6. Belə çıxır ki, onda o, qürur yolu ilə getməlidir. Digər tərəfdən isə o, bunu yerinə yetirməlidir: «Ruhən son dərəcə təvazökar ol»4. Lakin «bir obyektin içində iki ziddiyyət ola bilməz» qaydasına görə, bir insanda həm bunu, həm də o birini necə yerinə yetirmək olar? Və Yaradanın işinin məsələlərində iki ziddiyyətin daha çox nümunələri var. Lakin bir obyektdə iki ziddiyyət iki ayrı zamanda mümkündür, yəni biri o birindən sonra.

Və bu şeylərin kökü – «Zoar kitabına Giriş»də deyildiyi kimidir, orada [Baal Sulam] soruşur: «Necə ola bilər ki, Yaradanın müqəddəsliyindən murdarlıq və klipot sistemi yaransın, halbuki o, Yaradanın müqəddəsliyindən o qədər uzaqdır ki, sanki onlar müxtəlif qütblərdədirlər?»7

Və o orada deyir: «öz yaradılış təbiətinə görə ruhların mahiyyəti olan almaq arzusu»7, murdarlıq və klipotun mahiyyətidir. Və bu, onların forma fərqindən irəli gəlir, bu da onları Yaradan’dan ayırır. «Və ruhların kli-sində qoyulmuş bu ayrılığı düzəltmək üçün Yaradan bütün aləmləri yaratdı və onları iki sistemə ayırdı … bunlar müqəddəsliyin dörd ABYA aləmini təşkil edir və onların qarşısında – murdarlığın dörd ABYA aləmini. Və O, müqəddəsliyin ABEA [aləmləri] sisteminə əta etmək arzusunu qoydu və öz xeyri üçün almaq arzusunu onlardan çıxarıb murdar ABYA aləmləri sisteminə verdi»7.

Və o orada8 deyir: formaca bir-birindən fərqlənən bu iki şey necə islah oluna bilər? Buna görə bu maddi dünyanın reallığı yaradıldı. Yəni elə bir yer ki, «orada bədən və ruhun reallığı, eləcə də korlanma və islah zamanı olacaq. Çünki bədən, yəni özü üçün almaq arzusu, yuxarıda deyildiyi kimi, Yaradılış Məqsədindəki öz kökündən gəlir və murdarlıq aləmləri sistemindən keçir, … və on üç yaşına qədər bu sistemin əsarətində qalır. Və bu, korlanma zamanıdır»8. Sonra isə 13 yaşdan sonra gələn islah zamanı başlayır. Tövrat və ehkamlarla məşğul olmaq sayəsində, «o zaman ki, o, öz Yaradanına zövq vermək üçün məşğul olur, onda özündə yerləşdirilmiş özü üçün almaq arzusunu təmizləməyə başlayır, onu tədricən “əta etmək naminə”yə dəyişdirir»8.

Belə çıxır ki, məxluq yaradıldığı andan dərhal iki ziddiyyətdən ibarətdir.

Alan kelim-dən;

Əta edən kelim-dən.

Və bundan böyük ziddiyyət yoxdur. Və bu iki ziddiyyət bir obyektdə mövcuddur, amma eyni vaxtda deyil. Və sanki hər ikisini özündə birləşdirən orta xətt mövcuddur: 1) almaq arzusu, 2) əta etmək arzusu.

Və hər ikisini özündə birləşdirən orta xətt o vaxt mövcuddur ki, almaq arzusu “əta etmək naminə almaq” adlanan əta etmək arzusuna daxil edilir. Belə çıxır ki, bu orta xəttə iki qüvvə, yəni almaq və əta etmək birlikdə daxildir.

Və buradan bizim soruşduğumuz çıxır: insanın işində bir obyektdə mütləq kamillikdə kamillik və mütləq alçaqlıqda xisaron necə mümkündür? Cavab isə bundadır ki, bu iki zaman anında mümkündür, yəni insan öz işinin qaydasını iki növə bölməlidir.

Birinci növ “kamillik” adlanan sağ xətdə olacaq. Çünki insan müraciət etməyə başlayanda, əvvəlcə “kamillik” adlanan sağ xətə müraciət etməlidir. Sonra isə sola müraciət etməlidir. Çünki insan məhz iki ayaq üzərində gedə bilər, bir ayaq üzərində isə yerimək ümumiyyətlə mümkün deyil.

Sağ tərəf kamillik adlanır. Çünki insan Yaradanın işini öz üzərinə götürmək istəyəndə, qayda belədir ki, ali malxutun boyunduruğunu «boyunduruq altındakı öküz və yük altındakı eşşək kimi»9 qəbul etmək lazımdır. Burada “öküz” adlanan bilik xüsusiyyəti nəzərdə tutulur, «Öküz öz sahibini tanıyır»10 ifadəsində olduğu kimi, burada bilikın üzərində inam xüsusiyyəti nəzərdə tutulur.

Eşşək altında isə ürək xüsusiyyəti nəzərdə tutulur, «eşşək – öz sahibinin axuru»10 ifadəsində olduğu kimi, burada eqoist sevgi xüsusiyyəti nəzərdə tutulur. Buna görə də, «öz Yaradanına zövq vermək naminə işləmək» deyiləndə, – bu onun üçün sanki yük kimidir və o həmişə bu yükü çiyinlərindən atmaq istəyir. Lakin o həmişə yoxlayır ki, bu işin nəticəsində nə yeyəcək, yəni onun almaq arzusu hansı həzzi ala bilər.

Bu, Rabaşın məqaləsindən gətirilmiş hissənin tam tərcüməsidir:

Və o, bu işi üzərinə götürəndə deyir: «Şübhə yoxdur ki, mən özüm baxmalıyam, yəni hər zaman özüm yoxlamalıyam ki, olması lazım olan doğru yolla getdiyimi düşünərək özümü aldatmırammı. Yəni Tövrat və əmrləri başqa bir səbəbdən deyil, Yaradanın fərmanı olduğuna görə yerinə yetirirəmmi. Axı mən müdriklərin: "İnsan hər zaman, hətta 'lo lişma' (öz mənfəəti üçün) olsa belə Tövrat ilə məşğul olmağa borcludur, çünki 'lo lişma'dan 'lişma'ya (Yaradan naminə) gələcəkdir" kəlamını icra edirəm. Belə olan halda, Tövratı və əmrləri bütün niyyətlərlə, hamısı göylər naminə olacaq şəkildə yerinə yetirib-yetirmədiyim barədə düşünmək nəyimə gərəkdir?».

 

Axı mənə böyük şərəf nəsib olub – Yaradanın mənə Tövrat və ehkamlardan heç olmasa nəyisə yerinə yetirmək fikri və arzusu verməsinə layiq olmaq. Çünki qaydaya görə, mühüm şeyə münasibətdə miqdara baxmırlar və qoy bu az miqdar olsun. Əgər keyfiyyət mühümdürsə, onda keyfiyyətə malik olan kiçik bir şey belə çox mühümdür. Buna görə də, Tövrat və ehkamlar Yaradanın Musa vasitəsilə bizə yerinə yetirməyi əmr etdiyi şey olduğuna görə, – bu halda Yaradanın ehkamlarını yerinə yetirərkən, mənim üçün nə qədər yerinə yetirə biləcəyim vacib deyil və onlar ən pis və ən aşağı niyyətlərlə olsa belə, sonda əməl baxımından mən bədənin mənə imkan verdiyi qədər yerinə yetirirəm.

Və bədənin arzularını aşmağa qadir olmasam da, buna baxmayaraq, heç olmasa mənim Yaradanın ehkamlarını hər hansı bir şəkildə yerinə yetirməyə gücüm olduğuna sevinirəm. Çünki mən inanıram ki, hər şey İdarəyə tabedir. Yəni Yaradan mənə Tövratı və ehkamları yerinə yetirmək üçün fikir, arzu və qüvvələr verdi. Və mən buna görə Ona təşəkkür edirəm. Çünki görürəm ki, Yaradanın ehkamlarını yerinə yetirmək şərəfi hamıya nəsib olmayıb. Və o deməlidir ki, onda niyyətsiz də olsa, Yaradanın ehkamını yerinə yetirməyin böyüklüyünü və əhəmiyyətini qiymətləndirməyə gücü yoxdur.

Və bunu bir uşağın yemək istəmədiyininə bənzətmək olar, çünki yeməkdən heç bir həzz hiss etmir və onda valideynlər onu istəsə də, istəməsə də yedirdirlər. Və hətta uşağın heç bir həzzi olmasa da, sonda məcburiyyətlə də olsa, bu da uşağa faydalıdır ki, o, varlığını qoruya və böyüyə bilsin. Baxmayaraq ki, əlbəttə, daha yaxşı olar ki, uşaq özü yemək istəsin, yəni yeməkdən həzz alsın. Amma həzz olmadan da, tamamilə məcburiyyətlə olsa da, bu  uşağa faydalıdır.

Bənzər şəkildə bunu Yaradanın işində də demək lazımdır. Baxmayaraq ki, Tövratı və ehkamları məcburiyyətlə yerinə yetirən, yəni özünü onları yerinə yetirməyə məcbur edən kəsin bədəni müqəddəslikdə olan hər bir şeyə qarşı çıxır, – bununla belə, onun etdiyi əməl öz işini görür, yəni bunun sayəsində o, həqiqətən onları yerinə yetirmək istəyəcəyi vəziyyətə gələ bilər. Və onda etdiyi bütün o əməllər boşuna qayıtmır, əksinə, etdiyi hər şey müqəddəsliyə daxil olur.

Və bunu bizim müdriklərimizin ayəni izah etdiyi kimi izah etmək olar: «Onu12 öz iradəsi ilə Yaradan’a gətirəcək»13: «Bizim müdriklərimiz öyrətdilər: “Onu gətirəcək” bu ona işarə edir ki, onu məcbur edirlər. Necə? Onu məcbur edirlər, ta ki, desin: “Mən istəyirəm”»14.

Və belə çıxır ki, müdriklər üçün «Öz iradəsi ilə Yaradan’a» sözləri aydın deyildi. Yəni onun özünü Yaradan’a yaxınlaşdırmaq üçün etdiyi bütün əməllərdə, əgər o bu işi Göylər naminə yerinə yetirmək istəmirsə, belə bir əməl “əməl” adlanmır, bu da “Yaradanın iradəsinə görə” adlanır. Sadəcə bu insan hələ əməlləri Yaradan naminə etmək iqtidarında deyil. Deməli, onun əməllərinin heç bir dəyəri yoxdur. Elə bil ki, o heç nə etməyib, çünki onlar hələ Yaradanın iradəsinə uyğun deyil.

Lakin deyilmişdir: «Onu gətirəcək». Bu, deyildiyi kimi: «Onun məcbur edildiyinə işarə edir» deməkdir, yəni hətta məcburiyyət altında olsa belə. Bu o deməkdir ki, [hətta əgər] o, göylər naminə etmək istəməsə də, bu, yenə də «qurban» adlanır. Və bu aydın deyil: axı o, Yaradana qurban vermək istəmir – belə olan halda ayənin əvvəli ilə sonu bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir.

Və buna belə bir izah verdilər: «Onu "İstəyirəm" deyənə qədər məcbur edirlər». Bu o deməkdir ki, bu, müdriklər tərəfindən ifadə edilmiş qaydaya uyğundur: «İnsan hər zaman, hətta "lo lişma" (öz mənfəəti üçün) olsa belə Tövrat və əmrlərlə məşğul olmağa borcludur, çünki "lo lişma"dan "lişma"ya (Yaradan naminə) gəlirlər». Burada nəzərdə tutulur: bədənin göylər naminə işləməyə razı olmamasına baxmayaraq, özünü təkrar-təkrar məcbur etmək. Bunun səbəbi isə ondadır ki, bədən öz mənfəətini görmədiyi yerdə heç nə etməyə qadir deyil.

 

Buna baxmayaraq, o, bədənin gətirdiyi dəlillərə baxmır və bədəninə belə deyir: «Bil ki, sən Yaradanın əmrlərini hətta məcburiyyət altında belə yerinə yetirəcəksən. Və bu hərəkətə qarşı heç bir müqavimətin sənə kömək etməyəcək. Deyirlər ki, praktiki əmrlərin insanı "lişma"ya (Yaradan naminə işləmək səviyyəsinə) çatdırmaq kimi xüsusi bir təsiri (sequla) var». Və buna görə də: «Onu məcbur edirlər». Yəni o, özünü məcbur edir və bədənin ona izah etmək istədiyi heç bir məntiqi və nəticəni dinləmir. O isə bədənə deyir ki, son nəticədə "lişma" xüsusiyyətinə çatacaqdır. Və buna görə də: «Onu "İstəyirəm" deyənə qədər [məcbur edirlər]». Yəni yuxarıda deyildiyi kimi, "lo lişma"dan "lişma"ya gəlirlər və bu, «İstəyirəm» adlanır.

 

Buna görə də hər dəfə o müqəddəsliyə aid hər hansı bir əməli yerinə yetirməyi xatırlayanda, onda dərhal böyük bir sevinc oyanır ki, Yaradanın yerinə yetirməyi əmr etdiyi şeylərə bir az toxunmağa layiq olub. Və hərçənd o bilir ki, etdiyi hər şey yalnız «lo lişma»dır, buna baxmayaraq, onun sevincinin sonu yoxdur, çünki müdriklər bizə vəd ediblər ki, «“lo lişma”dan “lişma”ya gəlirlər»15.

Və o, «yüngül olan üçün riayət edilən, ağır olan üçün xüsusilə riayət edilər» qaydasına tabe olur; çünki müdriklərimiz buyurmuşlar: «Sevgidən ötəri tövbə edənin günahları onun üçün savaba çevrilər. Qorxudan  ötəri tövbə edənin günahları isə onun üçün xətaya (bilmədən edilən səhvə) çevrilər». Buna əsasən belə çıxır ki, o, "lişma"-da (Yaradan naminə) işləməyə layiq olduqda, şübhəsiz ki, "lo lişma" (öz mənfəəti üçün) halında yerinə yetirdiyi bütün əmrlər müqəddəsliyə daxil olacaq və sanki onları "lişma" halında yerinə yetirmiş kimi əhəmiyyət kəsb edəcəkdir.

 

Belə çıxır ki, o hələlik «lo lişma»da işləyəndə belə, bu onun üçün elə mühümdür ki, sanki lişmada işləyir. Yəni o, öz-özünə hesab verir ki, etdiyi bütün əməllər, şübhəsiz, günahlardan daha mühümdür və heç bir şübhə yoxdur ki, onlar yaxşılığa doğru islah olunacaqlar. Və şübhəsiz ki, onun etdiyi hər bir əməl, hətta kiçik bir şey olsa da, ona böyük bir ehkam kimi yazılacaq. Müdriklərin sözlərinə görə: «Yüngül ehkamı pozmaqdan da çəkin, ağır ehkamı pozmaqdan da, çünki ehkamların mükafatını bilmirsən»18.

Buna görə də, o, öz əməllərinin hesabını verəndə və kimin əmrlərini yerinə yetirdiyini görəndə, həmçinin Tövratdan hər hansı bir söz tələffüz edəndə öz-özünə deyir: «Kimin Tövratını öyrənirəm?». Həzzlər üçün deyilən xeyir-dualardan birini, məsələn, «Hər şey Onun sözü ilə var oldu» mənasını verən “şe-akol” və ya «Çörəyi (yerdən) çıxaran» mənasını verən “a-motsi” xeyir-duasını söyləyərkən düşünür: «Mən hazırda kiminlə danışıram?».

Beləliklə, o zaman o, mütləq bir kamillik içində olur. Və bu kamillik sevinc doğurur, çünki o an öz qiymətləndirməsinə görə, xeyirxah və xeyir verən Yaradanla danışaraq Onunla birləşmiş halda olur. Və təbii olaraq, o, kökdən sevinc alır, çünki bütün məxluqatın kökü «xeyirxah və xeyir verən» adlandırılan Yaradandır.

 

Və bizim müdriklər izah etdilər: «Xeyirxah – Özünə, xeyir verən – başqalarına»22. Bu o deməkdir ki, o zaman o inana bilər ki, Yaradan ona xeyir verir. Və həmçinin bütün cəmiyyətə xeyir verir. Başqa sözlə, o zaman onun biliyin üzərində inanmaq qabiliyyəti var ki, bu, həqiqətən belədir, baxmayaraq ki, o öz zahiri ağlına görə hesab aparıb və hələ hər şeydə kamil xeyri görmür.

Lakin indi o, Tövrat və ehkamlardakı əməlləri ilə birlikdə etdiyi hesab sayəsində, müəyyən bir müddət ərzində müəyyən şəkildə Yaradanla qovuşduğu zaman, həqiqətin belə olduğuna biliyın üzərində inanmaq gücünə malik olur. Və necə olur-olsun: «Həqiqət öz yolunu göstərəcək»23 və buradan, – o, indi Yaradanla danışdığını düşündüyü zaman, – böyük bir sevinc oyanışı yaranır, necə ki deyilib: «Şöhrət və əzəmət Onun önündə, qüvvə və sevinc Onun məkanında»24.

Və başa düşmək lazımdır ki, «Onun məkanında sevinc» var deyildikdə, bu kimin haqqında deyilir. Heç şübhə yoxdur ki, bizim danışdığımız bütün adlar – bunların hamısı məxluqlara aiddir. Bu o deməkdir ki: məxluqlar necə hiss edirlər. Amma Yaradanın Özü haqqında bizim müdriklər dedilər: «[İnsanın] düşüncəsi Onu heç cür dərk edə bilməz»25. Və deyilənlərin hamısı – məxluqlara nisbətəndir.

Bu halda izah belə olacaq ki, Onun önündə dayandıqlarını hiss edənlər «şöhrət və əzəmət» xüsusiyyətini hiss edirlər. Həmçinin o kəs ki, «Onun məkanında» dayandığını düşünür. Axı məkan xüsusiyyətlərin bənzərliyi adlanır. Və başqa bir izah da var ki, atam və müəllimimdən eşitdiyim kimi, insan hansı məkan haqqında düşünürsə, elə oradadır. Buna görə belə çıxır ki, əgər insan Padşahın önündə dayanıb Onunla danışdığını düşünürsə, o, Padşahın olduğu «Onun məkanında» olur. Onda o, deyildiyi kimi hiss edir: «qüvvə və sevinc Onun məkanında»23.

Və buradan bizim müdriklərin «Adar ayı başlayanda sevinci artırırlar»1 kəlamı haqqında soruşduğumuzu başa düşmək lazımdır. Biz soruşduq ki, sevinci artırmaq nə deməkdir. Yəni sevinc hansısa bir səbəbin nəticəsidir – bu halda, bizə sevinc gətirməsi üçün bu səbəbi oyadan həmin səbəb nədir?

Və deyilənə görə, «artırmaq» sözü altında: kamillik adlanan sağ xətlə getmək nəzərdə tutulur. Və insan kamillik vəziyyətində olur və buna bənzərlik deyilir. Başqa sözlə, kamil – indi Kamil Olanla qovuşmuş insandır, necə ki, deyilib: «Mübarək Mübarəyə qovuşur, lənətlənmiş isə Mübarəyə qovuşa bilməz»26. Buna görə də əgər insan sol xətt adlanan tənqid vəziyyətindədirsə, o “lənətlənmiş” vəziyyətindədir və avtomatik olaraq Kamil Olandan ayrılır. Buna görə də o zaman yalnız qaranlığı hiss edə bilər, nuru yox, halbuki yalnız nur sevinc gətirir.

Lakin başa düşmək lazımdır ki, niyə məhz «adar ayında» sevinci artırmaq lazımdır. Niyə bütün il boyu sağ xətt yolu ilə getmək olmaz? Buna cavab olaraq demək lazımdır ki, adar ayında Purim möcüzəsi baş verdi, o zaman Son İslah nuru işıq saçır, necə ki, «Niyyətlər qapıları»nda deyilib: «Buna görə də gələcəkdə Ester salnaməsindən başqa bütün bayramlar, ləğv olunacaq»27. Bunun səbəbi isə odur ki, heç vaxt nə şənbələrdə, nə də bayramlarda belə böyük möcüzə olmayıb.

Və buna görə belə böyük bir nur üçün hazırlıq sevinc olmalıdır, bu da yuxarıda deyildiyi kimi, hörmətli qonağı, yəni gələcəyin nurunu qəbul etməyə hazırlıqdır. Buna görə də, biz «sevinci artıraraq» hazırlıq aparmağımız sayəsində, «ziyafət və şadlıq günləri»28 adlanan nuru cəlb edirik.

Və bu, Zoar kitabında gətirilən qaydaya uyğundur: «Aşağıdakı əməl sayəsində yuxarıda əməl oyanır»29. Bu o deməkdir ki, aşağıdakılar hansı əməlləri edirlərsə, yuxarıda da həmin ölçüdə əməl oyanır. Başqa sözlə, aşağıdakılar sevinclə bağlı əməllərlə məşğul olduqda, bununla da aşağıya sevinc nurunu cəlb edirlər. Və bu, deyildiyi kimidir: «Və Mordexay yazdı…: yəhudilərin düşmənlərindən dinclik tapdıqları günlər kimi və onlar üçün kədərin sevincə və matəmin bayrama çevrildiyi ay kimi, onları ziyafət və şadlıq günlərinə çevirmək»30. Və bunun sayəsində o zaman işıq saçmış Son İslah nurunu cəlb edəcəklər.

Və burada ayırd etmək lazımdır ki, sevincin cəlb olunması ilə məşğul olduqda, bunun səbəbi, dediyimiz kimi, insanın o zaman Yaradan’a onu yaxınlaşdırdığı üçün təşəkkür etməsidir. Belə çıxır ki, o təşəkkür etdikdə, əta etmə ilə məşğul olur, çünki ona fikir və arzu verdiyi üçün, yəni onun ruhaniyyətlə heç olmasa hansısa təmasının olması üçün Padşaha təşəkkür edir və Onu tərifləyir.

İndi o, Yaradan’dan ona hansısa bir şey verməsini istəmir. Bu halda o, Yaradan’dan heç nə istəmir. Onun indi bütün can atması yalnız ondadır ki, Yaradan’a təşəkkür etmək istəyir. Belə çıxır ki, indi onun Yaradanla qovuşması var, çünki o əta etmə ilə məşğuldur. Bu halda bunun sayəsində, qovuşmadan ona sevinc və kamillik xüsusiyyəti cəlb olunur, bu da onun indi Kamil Olanla qovuşmuş olması qüvvəsindədir. Ona görə də deyilir ki, bunun sayəsində sevinci artırırlar.

Eyni zamanda, o təvəqqe ilə məşğul olduqda, yəni dua qəlbin dərinliyindən çıxdıqda, o xisaronlarla doludur. Çünki xisaronun hiss olunma ölçüsü nə qədər böyükdürsə, onun duası da o qədər qəlbin dərinliyindən çıxır. Belə çıxır ki, bu zaman o, sevinc içində ola bilməz. Deməli, buna uyğun olaraq sevincin səbəbi o zaman mövcuddur ki, o tərif və təşəkkürlə məşğul olur, yoxsa xisaronları yoxlamaqla deyil.

Buna uyğun olaraq, müdriklərin dediklərini belə izah etmək lazımdır: «Və əgər onun bir bütpərəstlə məhkəmə çəkişməsi varsa, qoy onunla Adar ayında mübahisə etsin». Burada nəzərdə tutulur ki, onun "yad" (yad istək/eqo) ilə çəkişməsi var; sanki qəbul olunub ki, İsrailin (Yaradana can atan nöqtənin) yadlarla çəkişməsi mövcuddur. Məgər bu, yalnız Tövrat və ruhani işlə məşğul olan, heç bir sənət və ticarətlə (maddi işlərlə) məşğul olmayan insanlara aiddirmi?

 

Ruhani iş baxımından isə izah etmək lazımdır ki, burada hər bir İsrailin daxilində olan bütpərəstlər nəzərdə tutulur. Yəni, tək bir bədənin daxilində. Yaradanın yolları ilə getmək istəyən insanların bədənləri onlara müqavimət göstərir. Bu, müdriklərimizin: «Sənin daxilində yad tanrı olmasın» ayəsi haqqında dedikləri kimidir. Onlar dedilər: «İnsanın bədənindəki yad tanrı nədir? Demək lazımdır ki, bu, şər başlanğıcdır (yetser a-ra)». Və o, «bütpərəst» adlanır, çünki "İsrail" xüsusiyyətində olmağa müqavimət göstərir. Bu isə onun bir məhkəmə çəkişməsinin (mübahisəsinin) olması adlanır. Və o zaman — möcüzəyə nail olduqları, yəhudilərin sevinc və şənlik içində olduğu Adar ayında, çünki «yəhudilərin qorxusu onları bürümüşdü» və «əksinə, yəhudilər öz düşmənləri üzərində qələbə çaldılar». Buna görə də bu ay insanın öz daxilindəki "yad" ilə mühakimə olunması üçün uyğundur. Və o, şübhəsiz ki, «və əksinə» xüsusiyyəti olan bu ayda uğur qazanacaqdır.

 

Və yadda saxlamaq lazımdır ki, insanın öz bütpərəsti ilə apardığı çəkişmə hər birinin iddia etməsi ilə bağlıdır: «Hamısı mənimdir»35. Çünki İsrail iddia edir ki, bədən yalnız İsrail olmaq və Yaradanın qulluqçusu olmaq üçün yaradılıb, özünə sevgi üçün yox. Halbuki onun içindəki yad da iddia edir: «Hamısı mənimdir». Yəni bütün bədən almaq arzusu ilə yaradılıb. Aydındır ki, bu ondan irəli gəlir ki, bədən yalnız öz arzusunun ehtiyacları barədə qayğı çəkməlidir. Bəs ona əta etmək arzusu barədə niyə düşünmək lazımdır? Və o, ona özünün haqlı olduğunu göstərən çoxlu dəlillər gətirir, çünki «belə qəbul olunub»36.

Yəni o, ona belə deyir: «Get və cəmiyyətdə necə qəbul olunduğunu yoxla. Elə bir [insan] varmı ki, hələ özünün zəruri olan bütün ehtiyacları ödənilmədiyi halda, yaxınındakının xeyrinə çalışsın? Yalnız çox az sayda insan var ki, öz ehtiyaclarını tam təmin etdikdən sonra yaxınındakının rifahı haqqında düşünməyə başlayır. Və hətta o zaman da diqqətlə izləyirlər ki, yaxınındakının ehtiyaclarını qarşılamaq — Allah eləməsin — insanın özünə olan sevgisinə xələl gətirməsin. Sən isə deyirsən: "Onun hamısı mənimdir". Yəni özünə sevgini tamamilə düşünməmək. Səndə olan bütün enerjini isə yaxınındakının ehtiyacları üçün istifadə etmək istəyirsən. Üstəlik, mənə izah edirsən ki, yoldaşların naminə çalışmağın — hansı ki, "yaxınını sevmək" adlanır — hələ son deyil; sən düşünürsən ki, yaxınını sevməklə məşğul olduğun üçün Yaradana olan sevgiyə çata biləcəksən. Yəni sən Yaradanın qarşısında tamamilə yox olmaq istəyirsən. Bəs əgər sonra bütün bədənini Yaradana verib Onun qarşısında tamamilə yox olmaq istəyirsənsə, onda bədənin halı necə olacaq? Özün de, insan ağlı üçün bu qədər qəribə olan bir şeyi mən necə qəbul edə bilərəm? Buna görə də mən: "Onun hamısı mənimdir" bəyan etməli və sənin irəliyə bir addım belə atmana imkan verməməliyəm».

 

Və bu vəziyyətdə ağır müharibə başlayır. Çünki hər biri deyir ki, haqlı olan odur. Çünki onun içindəki İsrail iddia edir ki, Yaradan bizi «Onun yaratdıqlarını həzzləndirmək arzusu» adlanan niyyətlə yaratdığına görə, O, şübhəsiz ki, məxluqlar üçün nəyin yaxşı olduğunu bilir. Başqa sözlə, O anladı ki, yalnız hər şeyi Yaradan’a zövq vermək naminə etməklə, onlar ən yüksək pillələri, “İlahi aşkarlanma” adlanan pillələri əldə etməyə imkan verən qüvvəni alacaqlar, bu da daxili biliyə və qəlbdə olan daxili hissə geyinir. Yəni yalnız bu yolla onların Yaradan’ın məxluqlara vermək istədiyi bütün xeyir və həzzi almaq imkanı olacaq.

Halbuki əgər onlar alan kli-də qəbul etsəydilər, bunun ayrılığa gətirməsindən başqa, daha bir şey də var – azla kifayətlənmək. Bu o deməkdir ki, Zoar kitabında deyilənə inanmaq lazımdır: klipotun yaşaması üçün orada nazik bir şam işıq saçır. Yəni maddi dünyada mövcud olan bütün həzlər müqəddəslikdə olan o xeyir və həzzlə müqayisədə yalnız incə bir nurdur.

Başqa sözlə, hətta müqəddəsliyin kiçik bir pilləsi, məsələn, Asiya [aləminin] nefeşi belə, bütün maddi həzlərdən [birlikdə götürüldükdə] daha çox həzzi özündə ehtiva edir. Və heç bir şübhə yoxdur ki, əgər insan ali xeyiri öz xeyri üçün almaq arzusundan çıxış edərək qəbul etsəydi, o bununla kifayətlənərdi və daha yüksək pillələri dərk etməyə doğru irəliləyə bilməzdi, çünki öz xeyri baxımından Asiya [aləminin] nefeş nurlanması onu təmin edir və onda yaşadığı həzlərə nəsə əlavə etməyə heç bir ehtiyac qalmır.

Lakin insanı öz Yaradanına zövq vermək naminə işləməyə öyrətdikdə, insan deyə bilməz: «Mənə layiq olduğum şey kifayətdir». Axı onun aldığı hər şey Yaradan naminə yönəlib. Bu halda o deyə bilməz: «Mənə artıq kifayətdir, çünki mən ali nurun müəyyən bir payını almağımla Yaradan’a zövq çatdırdım və bundan Yaradanın zövqü var, mən isə daha artıq almaq istəmirəm».

 

Axı belə demək olmaz: «Mənə kifayətdir, çünki Ondan bu kiçik işıqlanmanı almağımla artıq Ona zövq verdim». İnsan isə hər dəfə Yaradan’a daha çox və daha çox zövq verməyə çalışmalıdır. Və yuxarıda hiss olunan bütün zövq yalnız ondan ibarət olduğuna görə ki, yaradılışın məqsədi olan «yaratdıqlarını həzzləndirmək» aşağıdakılarda faktiki olaraq həyata keçirilsin, – yuxarıda olan zövq də budur. Buna görə də adar ayında möcüzə zamanı oyanır, necə deyildiyi kimi: «Və əksinə, yəhudilər düşmənləri üzərində üstün gəldilər»33 – və onda onun içindəki yadelli adamı oyatmaq üçün uyğun zaman [gəlir], necə ki, bizim müdriklər dedilər: «İnsan həmişə xeyir başlanğıcı ilə şər başlanğıcını qəzəbləndirsin, necə deyilib: “Qəzəblənin və günah etməyin”37»38. Və Raşi izah etdi: «Xeyir başlanğıcı qəzəbləndirməlidir – O onunla müharibə aparmalıdır»39.

Və burada nəzərdə tutulur ki, adar ayında o, şər başlanğıca qalib gəlməyə daha çox qadirdir. Çünki o zaman yuxarıdan möcüzə baş verdi, necə ki, bizim müdriklər dedilər: «“Yəhudilər yerinə yetirdilər və öz üzərlərinə qəbul etdilər”40 – onlar artıq qəbul etdiklərini yerinə yetirdilər»41. Və Raşi Ravanın dediyini belə izah edir ki, nəsil onu [yəni Tövratı] «Axaşveroş zamanında – onlarla baş verən möcüzəyə məhəbbətdən qəbul etdi»42.

Başqa məsələ isə av ayıdır, bu, Məbədin dağıdıldığı vaxtdır və buna görə də buna görə kədərlənmək lazımdır. Belə çıxır ki, onda bizim müdriklərimizin «Sevinci azaldırlar»1 sözlərini belə izah etmək lazımdır – bu, adar ayında sağ xəttdə davrandıqları kimidir, yəni adar ayında aşkarlanmış möcüzəni oyatmaq üçün edilir, necə ki, müdriklər dedilər: «möcüzəyə məhəbbətdən» «yerinə yetirdilər və öz üzərlərinə qəbul etdilər».

Halbuki av ayında, Məbədin dağıdılmasına görə kədərlənmək lazım olduğu vaxtda, sol xətt üzərində işləmək lazımdır, yəni əta etməyə yönəlmiş müqəddəslik yolunda edilməli olan əməllərə tənqidi baxmaq və [yoxlamaq ki,] insan əta etməkdən nə qədər uzaqdır.

Və insan bu barədə düşünəndə, müqəddəslikdən uzaqlaşma vəziyyətində olur və yalnız eqoist sevgiyə qərq olur, bunun bütün əsası isə ondadır ki, o Tövrat və ehkamlarla məşğul olanda – bütün bunlar almaq arzusunu onu doldurmaq mümkün olan hər hansı bir dolumla doldurmaq hesabı ilə edilir.

Buna görə də o, öz alçaqlığının hesabı ilə məşğul olanda, hər kəsdə mövcud olan müqəddəsliyin dağıdılması ağrısını oyatmaq imkanı yaranır. Və onda bu yerinə yetəcək: «Yerusəlim üçün kədərlənən hər kəs, Yerusəlimin təsəllisini görməyə layiq olur»43.