İşdə Sağ və Solun Ziddiyyətdə Olması Nə Deməkdir?

Məqalə № 47, 1991-ci il

Ayədə deyilir (Qanunun Təkrarı 29:8): «Bu əhdin sözlərinə əməl edin və onları icra edin ki, etdiyiniz hər şeydə müdrik olasınız.» Biz anlamalıyıq ki, nə üçün «əməl edin və onları icra edin ki, etdiyiniz hər şeydə müdrik olasınız» deyir. Bu o deməkdir ki, icra etmək ona görədir ki, bununla «etdiyiniz hər şeydə müdrik olasınız». Buradan belə çıxır ki, icra etmək bir hazırlıq kimidir ki, icra etməklə biz etdiyimiz şeydə müdrik ola biləcəyik.

Bu o deməkdir ki, burada işdə fərqləndiriləsi iki məsələ var:

1) Əməl, necə ki yazılmışdır: «və onları icra edin».

2) İcra etməkdə olan təlim, necə ki yazılmışdır: «ki etdiyiniz hər şeydə müdrik olasınız». Görünüşdə bu bir ziddiyyətdir: Bir tərəfdən bu o deməkdir ki, əsas şey əməldir, necə ki yazılmışdır: «və əməl edin və onları icra edin». Lakin sonra yazılmışdır: «ki etdiyiniz hər şeydə müdrik olasınız». Bu o deməkdir ki, icra etmək yalnız zəka və biliklə anlamağa çatmaq üçün bir vasitədir.

Zoar deyir ki, biz 613 Mitsvotda [ehkamlarda/yaxşı əməllərdə] iki fərqləndirmə etməliyik:

1) O, birinci fərqləndirmələri «613 Eytin [Aramitcə: məsləhətlər]» adlandırır.

2) O, ikinci fərqləndirmələri «613 Pkudin [Aramitcə: əmanətlər]» adlandırır.

Onların arasındakı fərq budur ki, Eytin o deməkdir ki, o şey məqsəd deyil, yalnız məqsədə necə çatmaq üçün məsləhətdir. Beləliklə, onun 613 Mitsvotun yalnız məsləhətlər olduğunu deməsini və sonra onların «613 Pkudin» adlandığını deməsini anlamaq çətindir.

O, Sulamda [Zoar üzərinə Şərhdə] («Zoar Kitabına Giriş», «Bütün On Dörd Ehkamın Ümumi İzahı və Onların Yaradılışın Yeddi Gününə Bölünməsi», bənd 1) izah edir: «'Onun kəlamının səsini' eşitməyə layiq görüldükdə, 613 Mitsvot Pikadon [İvrit: əmanət] sözündən olan Pkudin olur, çünki hər bir Mitsvada unikal bir dərəcənin nuru əmanət qoyulub ki, bu da ruhun və bədənin 613 üzvü və vətərində unikal bir üzvə uyğundur. Buradan belə çıxır ki, Mitsvanı icra edərkən insan öz ruhunda və bədənində onun uyğun üzvünə və vətərə aid olan nur dərəcəsini çəkir.»

Buna görə də, Sulam şərhində izah edildiyinə görə, biz sadəcə deyirik ki: «Hər bir şeydə Panim [ön/üz] və Axor [arxa] var. Bir şey üçün hazırlıq Axor adlanır, məsələnin dərk olunması isə Panim adlanır. Eynilə, Tövratda və Mitsvotda 'Biz edəcəyik' və 'Biz eşidəcəyik' var. Tövrat və Mitsvota 'Onun kəlamını icra edənlər' kimi riayət edərkən, 'Onun kəlamının səsini eşitməyə' layiq görülməzdən əvvəl, Mitsvot '613 Eytin' adlanır və Axor xüsusiyyəti hesab olunur.»

Buna uyğun olaraq, biz soruşduğumuzu anlaya bilərik: Nə üçün «Əməl edin və onları icra edin» deyir? hansı ki icra etməyin ən vacib şey olduğunu bildirir, və sonra o, «ki müdrik olasınız» deyir. Yəni mən sənə «Onları icra et» dedikdə, bu yalnız əməlləri dərk etmək üçün bir hazırlıqdır. Buradan belə çıxır ki, əsas şey təlimdir, zəkadır və ağıldır, əməl deyil.

Cavab budur ki, əsas şey əməldir, çünki əməllər olmadan biz heç nə əldə edə bilmərik. Lakin əməllər vasitəsilə biz «forma bərabərliyi» adlanan Dvekut [qovuşma/birləşmə] əldə edə bilərik, çünki Lo Lişmadan [Onun naminə olmayan] biz Lişmaya [Onun naminə olan] gəlirik. Buna görə də əməllər ən vacibdir.

Əməllərin özündə biz iki fərqləndirmə etməliyik:

Əməllərin özləri, onlar hələ vasitə olduqda. Yəni onlar yalnız əta etmək qablarını əldə etmək üçün bir hazırlıqdır. O, əməllər vasitəsilə «əta etmək istəyi» adlanan Kelimi [qabları] əldə etdikdən sonra, əməllərə bürünən nuru əldə edir.

Bu o deməkdir ki, onun əta etmək keliminə layiq görülməzdən əvvəl etdiyi bütün əməllər, hərçənd o zaman da nur Tövrat və Mitsvota bürünmüşdü, lakin o, Tövrat və Mitsvota bürünən bir əmanət xüsusiyyəti idi. Başqa sözlə, o, Tövrat və Mitsvotda nə olduğunu görə bilmirdi, çünki onun hələ nura uyğun olan Kelimləri yox idi. Lakin sonra, o, əta etmək keliminə layiq görüldükdə, Tövrat və Mitsvota bürünən nuru qəbul edirvə o zaman biz görürük ki, o, görməyə layiq görülməzdən əvvəl nur artıq 613 Mitsvota bürünmüşdü, lakin o, orada bir əmanət xüsusiyyəti idi.

Buna görə də bu bir ziddiyyət deyil ki, əvvəlcə əməlin ən vacib şey olduğu deyilir, necə ki yazılmışdır: «və onları icra edin», çünki biz əməllə başlayırıq və əməllə bitiririk, lakin arada bir fərqləndirmə var, yəni o, əta etmək keliminə layiq görülməzdən əvvəl və ya əta etmək keliminə layiq görüldükdən sonra. Bu o deməkdir ki, əməllər vasitəsilə o, Kelimə layiq görülürvə sonra, əməllər vasitəsilə nurə layiq görülür. Bu, «ki etdiyiniz hər şeydə müdrik olasınız» adlanır, yəni o, sonra «Öyrən və Məni tanı»ya layiq görülür.

Lakin biz xatırlamalıyıq ki, əta etmək keliminə layiq görülməzdən əvvəl, biz öz xeyrimiz üçün deyil, Yaradan naminə işləməyə layiq görülmək istədikdə, bu işdə çoxlu yüksəlişlər və enişlər var. Məlumdur ki, bədən Yaradanla Dvekut əldə etməyi hədəfləyən işə etiraz edir və gah insanın daxilindəki xeyir üstün gəlir, gah da insanın daxilindəki şər üstün gəlir. Bu, «meylin müharibəsi» adlanır. Başqa sözlə, əməldə iş var ki, bu, geniş ictimaiyyətin işidir, onlar etdikləri əməllərin hörmət, pul və sairə məqsədilə deyil, Yaradan naminə olmasını hədəfləməlidirlər.

Buna görə də Yaradan naminə işləmək istəyənlər əməllərini gizlilikdə edirlər. Gizliliyin ölçüsü Baal Sulamın dediyi kimidir ki, insan məhz ətrafındakı insanların xüsusiyyətinə uyğun davranmalıdır. Başqa sözlə, o, öz mühitində nəzərə çarpmamalıdır. Əgər o, ətrafında tətbiq olunan adətlərə xor baxdığını və ya bəzi məsələlərdə ətrafında adət olunandan daha ciddi olduğunu göstərirsə, o insanın işi artıq gizlilik vəziyyətində deyil, çünki insanlar müəyyən bir mühitdə olduqda, aralarından biri mühitdən fərqli bir şey edərsə, o insan cəmiyyətdən diqqət çəkir və hamı ona baxır. Buradan belə çıxır ki, onun işi gizlilikdə deyil.

Bu insanlar işdəki dadı İsrailin geniş ictimaiyyətinə nur saçan Ətraf Nur xüsusiyyəti hiss edirlər. Bu, yazıldığı kimidir: «Mən Rəbbəm ki, onların natəmizliyinin ortasında onlarla birgə sakinəm.» Bu o deməkdir ki, hərçənd insan özünüsevmədən təmizlənməyib və onun bütün işi Yaradanın ona bu dünyada və gələcək dünyada mükafat verməsi üçün olsa da, onlar yenə də Yaradan naminə işləyən xüsusiyyəti hesab olunurlar.

Bu işdə insan öz irəliləyişini görə bilər, çünki hər gün Tövrat və Mitsvot əlavə edir. Təbii ki, o, bundan canlılıq və sevinc ala bilər və yazılana riayət edə bilər: «Rəbbə sevinc daxilində xidmət edin.» Məlumdur ki, bu iş «tək xətt» adlanır. Başqa sözlə, insan «Yaradan naminə»nin xüsusi diqqət tələb edən bir şey olduğunu bilmir. Əksinə, cəmiyyətin qalan hissəsi kimi, müdriklərimizə inamları var ki, onlar deyiblər: «İnsan hər zaman Lo Lişmada olsa belə Tövrat və Mitsvotla məşğul olmalıdır, çünki Lo Lişmadan o, Lişmaya gəlir.» Lakin o, bu işin və niyyətin vaxt və iş tələb etdiyini düşünmür. O düşünür ki, bu, müdriklərimizin dediyi xüsusiyyəti, heç bir xüsusi iş olmadan, təbii şəkildə gəlir: «Lo Lişmadan biz Lişmaya gəlirik.» Bu səbəbdən bu iş «tək xətt» adlanır.

Lakin əgər insan Yaradan naminənin xüsusi bir iş olduğunu, bu işin geniş ictimaiyyətə deyil, yalnız niyyətin də əta etmək olmalı olduğuna dair yuxarıdan oyanış alanlara aid olduğunu, bunun xüsusi bir şey olduğunu anlamağa başlayırsa və Yaradan naminə işləyə biləcəyini və öz xeyri üçün işləməyəcəyini yoxlamağa başlayırsa, bu işə bədən etiraz edir, çünki öz mənfəəti üçün olmayan heç bir şeyi anlamamaq insan təbiətidir.

Burada yuxarıda qeyd olunan yüksəlişlər və enişlər başlayır. Buradan belə çıxır ki, insanın öz əməlləri üzərində etdiyi yoxlama — onların Yaradan naminə, yoxsa öz xeyri üçün olması, o, öz alçaqlığını və bu işdən nə qədər uzaq olduğunu gördükdə, insan Yaradana dua etməlidir ki, ona özü üçün almaq istəyinə üstün gəlmək gücü versin.

O zaman bəzən bədən iddia edir: «Gördün ki, Yaradana kömək etməsi üçün neçə dəfə dua etdin, lakin heç bir kömək almadın. Buna görə də bu işin sənin üçün olmadığı məlumdur.» İnsan hər zaman belə gileylərə üstün gələ bilmir. Bu vəziyyətdə insan sanki ölmüş xüsusiyyəti, tamamilə cansız qalır və təbii ki, bu işdə tab gətirə və davam edə bilmir.

Bu yol işdə «sol xətt» adlanır, çünki belə bir qayda var ki, islah tələb edən hər bir şey «sol» adlanır.

Buna görə də işdə insan bu şəkildə məşğul olmamalıdır, yəni işinin mükəmməllik olub-olmadığını yoxlamamalıdır. Əksinə, deyildiyi xüsusiyyəti («İşin nizamı», bənd 9), harada ki o deyir: «Soldakı işdə gündə yarım saat bəs edər.»

İnsanın işinin böyük hissəsi «mükəmməllik» adlanan sağ xətt üzərində olmalıdır. Bu işdə insan işinin c olub-olmadığını görmək üçün tənqidsiz olmalıdır. İnsan deməlidir: «Tövrat və Mitsvotdakı əməllərim natamam olsa da, mən yenə də Yaradana mənə zəka və istək verdiyi üçün minnətdaram ki, Kduşadan [müqəddəsliyə] bir az tutunum. Yəni, nə qədər tutunmağım olursa olsun, bunu böyük bir səadət hesab edirəm, çünki görürəm ki, dünyada çoxlu insanların Tövrat və Mitsvotla heç bir əlaqəsi yoxdur, buna görə də payımdan şadam ki, mənə bir az təmas verilib. Və madəm ki bunun vacib bir şey olduğuna inanıram, ruhaniyyətlə kiçik bir təmas mənim üçün bu dünyadakı bütün həyatımdan daha vacibdir. Mənə sahib olduğumdan daha çoxunun verilməsinə layiq deyiləm və vaxtın qalan hissəsində üstün gələ bilmədiyim hər cür cəfəngiyyatla fikrim dağılır. Buna görə də bütün günü şadam və bu mənə yüksək əhval-ruhiyyə verir, çünki öz alçaqlığımı bilirəm. Buna görə də layiq görüldüyüm kiçik hissə üçün Yaradana minnətdaram.»

Yuxarıda deyilənlərə görə yazılanı izah etməliyik (Qanunun Təkrarı 26:11): «Qüdrətli Yaradanın sənə verdiyi bütün xeyirlərlə sevinəcəksən.» Biz bunu anlamalıyıq. Məgər bir insanın bol ruzisi varsa, ona sevinmək əmr olunmalıdır? Təbii ki, insanın bol ruzisi olduqda o şad olur. Əgər əksinədirsə, bol ruzisi yokdursa, o zaman ona sevinməyin əmr edildiyi deyilə bilər. Buna görə də «Sənə verdiyi bütün xeyirlərlə sevinəcəksən» dedikdə bu nəyi bildirir?

Və bunu işdə izah etmək lazımdır ki, sağ və sol xətlərdə iş mövcud olduğundan, sağ xətt mükəmməllik adlanır. Və insan artıq əta etmə kelimlərini əldə etmək yolu ilə getməyə başlayanda, yəni sol xəttə daxil olanda, başqa sözlə, həqiqəti görmək istədikdə ki, o, özü üçün deyil, Yaradan xatirinə işləyə bilirmi, bu, işdə yüksəlişlərə və enişlərə səbəb olur və nəticədə insanın işi davam etdirmək üçün yanacağı (gücü) qalmır; sol xətt isə ona həqiqəti göstərir ki, o, artıq mükəmməlliyə çatdığını düşünərək özünü aldatmamalıdır.

Lakin işləmək üçün motivasiyaya malik olmaq üçün insan bunu yalnız işdə mükəmməllik hiss etdikdə ala bilər. O zaman etdiyi əməldən sevinci olur. Lakin sağ və sol bir-birinə zidd olduğu üçün, yəni ya insan tamlığı olduğunu hiss edir, ya da çatışmazlığı olduğunu hiss edir, lakin bir obyektdə iki ziddiyyət necə ola bilər?

Cavab budur ki, hərçənd onlar bir obyektdədirlər, amma müxtəlif vaxtdadırlar. Yəni elə bir vaxt var ki, insan alçaqlıqda olmalıdır və elə bir vaxt da var ki, insan qürurda olmalıdır. Bu, Baal Sulamın dediyi kimidir ki, işdə hər zaman iki ziddiyyət var:

1) Müdriklərimiz dedilər: «Çox, çox təvazökar ol.» Buradan belə çıxır ki, insanın işinin mahiyyəti ruhən təvazökar olmağa çalışmaqdır.

2) Yazılmışdır: «Və onun ürəyi Rəbbin yollarında qürurlandı» Bu o deməkdir ki, insan qürurlu olmalıdır, yəni qürurlu olmağa çalışmalı və geniş ictimaiyyətə baxmamalıdır. Bunun əvəzinə o, geniş ictimaiyyətdən daha uca olmağa çalışmalıdır. Buradan belə çıxır ki, biz bu haqda da soruşmalıyıq: bir obyektdə iki ziddiyyət necə ola bilər? Burada da cavab verməliyik ki, bu, bir-birinin arxasınca olan iki vaxta aiddir, çünki o zaman hər ikisi mövcud ola bilər.

Lakin biz nə üçün bu ziddiyyətlərə ehtiyacımız olduğunu soruşmalıyıq. Yəni nə üçün bu ziddiyyətə ehtiyacımız var və nə üçün bir yol — ya alçaqlıq, ya da qürur kifayət etmir?

Cavab budur ki, biz bir-birinə zidd olsalar da, həm sağ, həm də sol olmaqla iki xətt üzərində yeriməliyik. Yəni məhz onlar bir-birinə zidd olduqda, yaradılışın məqsədini — Öz yaratdıqlarına xeyir vermək istəyini əldə etmək üçün ehtiyacımız olan nəticəni verirlər. Yəni özümüzü əta etmək qabları ilə islah etməzdən əvvəl Yaradandan həzz və zövqü qəbul etmək qeyri-mümkündür ki, bu da forma bərabərliyinin mənasıdır.

Buna görə də, hərçənd təbiətən insan öz mənfəəti üçün almaq istəyi ilə doğulur, insana Tövrat və Mitsvota riayət etmək deyildikdə, biz deməliyik ki, Tövrat və Mitsvota riayət etməklə bu dünyada və gələcək dünyada mükafatlandırılacaqsınız. Mükafata və cəzaya inamının dərəcəsində o, Tövrat və Mitsvota riayət edir. Hərçənd o, Yaradan naminə işləyir, yəni insanlardan deyil, Yaradandan mükafat almaq istəyir, çünki o, Tövrat və Mitsvotla insanların onun necə işlədiyini görmələri üçün məşğul olmur, lakin onun işi yalnız Yaradanın əmrinə görə Yaradan naminədir, bu yenə də Lo Lişma adlanır.

Yəni hərçənd praktiki olaraq o, Tövrat və Mitsvotla yalnız Yaradan naminə məşğul olur, lakin niyyəti öz mənfəətidir. Buna görə də bu Lo Lişma adlanır. Lakin müdriklərimiz dedilər: «İnsan hər zaman Lo Lişma olsa belə Tövrat və Mitsvotla məşğul olmalıdır, çünki Lo Lişmadan o, Lişmaya gəlir.» İnsan deməlidir: «Mən öz xalqımın arasında sakinəm», yəni hər kəs yerdə qalan cəmiyyətin xüsusiyyətinə görə işləməlidir. Lakin xüsusi diqqət olmadan insan Lo Lişmada qalacaq və heç vaxt yaradılışın məqsədinə çatmayacaq.

Bu səbəbdən o zaman insan deməlidir: «Və onun ürəyi Rəbbin yollarında qürurlandı», yəni «Mən geniş ictimaiyyət xüsusiyyətində alçaqlıq dərəcəsində olmaq istəmirəm. Mən yaradılışın məqsədinə çatmaq məcburiyyətindəyəm.» Bu o deməkdir ki, o, özünü tənqidi şəkildə yoxlayaraq işləməyə başlayır – Yaradanın sevgisini öz sevgisindən nə dərəcədə üstün tutduğunu görmək üçün. Bu tənqid onda xisaron (çatışmazlıq, ehtiyac) yaradır və o, özünə olan eqoist sevginin hakimiyyətindən necə çıxmağın yollarını axtarmağa başlayır.

Lakin burada, insanın içindəki almaq istəyi ilə əta etmək arzusu qazanmaq istədiyi zaman onun içində mövcud olan arzu arasında müharibənin getdiyi bu halda, bəzən əta etmə arzusu qalib gəlir, bəzən də əksinə, almaq istəyi qalib gəlir. Məhz buna görə də bu vaxt yüksəlişlər və enişlər baş verir. İnsan bilməlidir ki, o, xisaron (ehtiyac) halında olduğu müddətcə onun həyat qüvvələrini çəkəcəyi heç bir yeri yoxdur və o zaman Tövrat və əmrlərdə işi davam etdirmək üçün yanacağı (gücü) qalmır. Məhz buna görə də o, sağ xəttə keçməlidir.

Sağ xətt əslində tək xəttdir. Yəni yalnız əməldə işləyərkən, Lo Lişma adlanan vəziyyətdə olduğu eyni iş nizamı indi də tətbiq olunmalıdır. Yəni onun yalnız əməllər səviyyəsində, «lo lişma»da işlədiyi vaxtda sahib olduğu həmin iş qaydası indi də olmalıdır. Başqa sözlə, o, işinin «lişma»da olub-olmadığına diqqət yetirməli deyil, indi deməlidir ki, o, digər insanlardan daha vacib deyil və «lo lişma»da işləyən digər insanlar işdən razı qaldıqları və yüksək əhval-ruhiyyədə olduqları kimi, onlardan da aşağı olan bu insana da işdə daha vacib yer, əlbəttə ki, düşmür.

Başqa sözlə, hətta digər işçilərlə müqayisədə də o, həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət baxımından onlardan daha aşağı pillədədir və o, Yaradana şükür etməlidir ki, O, ona ruhaniyyətdə nəsə etmək üçün düşüncə və arzu bəxş etmişdir, çünki bu, Yaradanın hədiyyəsidir – O, onu Tövrat və əmrlərdə kiçik bir işlə mükafatlandırmışdır; belə ki, o, hətta buna da layiq deyil, çünki görür ki, Tövrat və əmrlərlə heç bir əlaqəsi olmayan çoxlu insanlar var. Və insan özünü mükəmməllikdə hiss etdiyi vaxtda, belə bir insanı «mübarək» (mvorax) adlandırırlar. Baal Sulam bu barədə demişdir ki, insan özünü mübarək hiss etdikdə, o zaman Mübarək olanla birləşə bilər, necə ki, yazılmışdır: «mübarək olan Mübarək olanla birləşir».

Buna görə də məhz bu vəziyyətdən insan iş üçün yanacaq alır. İnsan sol xətt üzərində işlədikdə, o, «və onun ürəyi Rəbbin yollarında qürurlandı» deməli olduğu bir vəziyyətdədir. Yəni o, geniş ictimaiyyətə baxmamalı, bəlkə geniş ictimaiyyətdən daha uca dərəcədə olmalıdır. Bu yalnız o sol xətt üzərində işlədikdə tətbiq olunur.

Sonra o, sağ xəttə keçməlidir ki, bunun haqqında müdriklərimiz dedilər: «Çox, çox təvazökar ol.» Bu səbəbdən o, həqiqətən təvazökardır. O zaman insan bilməlidir ki, o, başqalarından daha vacib deyil və o, Tövrat və Mitsvotda nəsə etmək üçün yuxarıdan ona istək və həsrət verildiyi üçün şaddır. «Hər bir nemətə sevinin» sözlərinin mənası budur, yəni hər bir şeydən insan sevinc almalıdır.

İndi biz sağ və solun nə üçün işdə ziddiyyətdə olmalı olduğunu anlaya bilərik. Bu ona görə belədir ki, insan iki şəkildə işləməlidir:

1) Mükəmməllikdə. O zaman o, iş üçün yanacaq ala bilər, çünki neqativdə yaşamaq qeyri-mümkündür. Buna görə də vaxtının böyük hissəsində o, sağ xəttdə olmalıdır. Lakin insan öz işində məmnunluq hiss etdikdə, onun irəliləməsinə kim səbəb olur? Axı belə bir qayda var ki, əgər insan heç bir çatışmazlıq hiss etmirsə, yolunu dəyişmir, çünki məmnundur.

Bu səbəbdən biz sol xəttə keçməliyik ki, onun əməllərini, onların əta etmək naminə edilib-edilmədiyini yoxlayaq. Bundan o, nəyin islah edilməli olduğunu görə bilər ki, yaradılışın məqsədinə çatsın və insanın öz işində gördüyü çatışmazlıq onu irəli aparır.

Başqa sözlə, əgər o, doğru yolda yerimədiyini görərsə, əlbəttə ki, özünü islah etmək istəyəcək, çünki yoxlama zamanı insan həqiqəti görə bilər, çünki əgər o, həqiqət yolunda yerimirsə, üzərinə lənət düşür, necə ki yazılmışdır (Qanunun Təkrarı 28:41): «Oğulların və qızların olacaq, lakin sənin olmayacaqlar, çünki əsarətə gedəcəklər.»

Biz izah etməliyik ki, işdə «oğullar və qızlar» salehlərin yaxşı əməlləridir, necə ki yazılan haqqında deyilib: «Nuhun nəsilləri bunlardır; Nuh saleh adam idi.» Soruşdular: «'Nəsillər [övladlar] bunlardır', onun oğullarının adlarını çəkməli idi. Nə üçün 'Nuh saleh adam idi' deyir? Əksinə, öyrənirik ki, salehlərin əsas övladları yaxşı əməllərdir.»

Buna uyğun olaraq biz «Oğulların və qızların olacaq» ifadəsini izah etməliyik. Bu o deməkdir ki, sən yaxşı əməllər edəcəksən, lakin hansı yaxşı əməllər etdiyini görmək istədikdə, görəcəyin heç nə olmayacaq. Lakin sən Tövrat və Mitsvotla məşğul oldun və yenə də işdə nəsə etdiyini hiss etmirsən. Biz soruşmalıyıq: «Lakin sən Tövrat və Mitsvotla məşğul oldun, onda etdiyin yaxşı əməllər hara yox oldu?»

Cavab budur ki, onlar «əsarətə» getdilər. Yəni onlar Klipotlar [qabıqlar] tərəfindən əsir götürüldülər. Buna görə də onlar üfüqdən yox oldular və sən onları görə bilmirsən. Bu, insanı özü üçün almaq istəyinin hökmranlığından necə çıxmaq üçün məsləhət axtarmağa təhrik edir. Baal Sulam dedi ki, insan tövbə etdikdən sonra Klipotlara düşən bütün işini Kduşaya geri gətirir, necə ki yazılmışdır: «O, var-dövləti uddu və onu qusacaq.»

Lakin insan tövbə etməzdən əvvəl, onun işi Sitra Axranın dənizinə çevrilir, necə ki yazılmışdır: «Böyük və geniş dəniz var ki, orada sayısız-hesabsız sürülər, kiçik və böyük heyvanlar var.» O dedi ki, bunlar insanın sahib olduğu və ondan itən, o dənizə düşən kiçik heyvanlar və böyük heyvanlardır. Lakin sonra o, hamısını geri alır.

Buna görə də buradan belə çıxır ki, hər iki xətt tələb olunur. Məhz ziddiyyətdə olmaqla onlar yaradılışın məqsədini — «Öz yaratdıqlarına xeyir vermək» məqsədini əldə etmək üçün tələb olunan nəticəni verirlər. Biz həmçinin bilməliyik ki, mükəmməllik olan «sağ»a gəldikdə, insan yalnız özünü aşağı sala bildikdə ondan istifadə edə bilər. Lakin sol xəttə gəldikdə, o, məhz qürur vəziyyətində olduqda ondan istifadə edə bilər.