Ruhani işdə müqəddəslik və paklıq nə deməkdir

1991-cı il, 28-ci məqalə

Zoar kitabında deyilmişdir: «Və Tövrat müqəddəs adlanır, necə ki deyilib: “Zira Mən müqəddəsəm, Yaradanam”. Və bu, ali müqəddəs ad olan Tövratdır. Buna görə də onunla məşğul olan kəs paklanır, sonra isə müqəddəsləşir. Necə ki deyilib: “Müqəddəs olacaqsınız”. “Müqəddəs olun” deyil, məhz “olacaqsınız” deyilmişdir. Əlbəttə, “Olacaqsınız”. Başqa sözlə, bu, Tövrat sayəsində müqəddəs olacağınıza dair bir vəddir». Sitatın sonu.

Və deyilmiş: “Tövrat sayəsində müqəddəs olacaqsınız” ifadəsini, sonra isə: “Buna görə də onunla məşğul olan kəs paklanır, sonra isə müqəddəsləşir” deyilməsini anlamaq lazımdır. Niyə başlanğıcda Tövrat sayəsində müqəddəs olunacağı, sonra isə Tövrat sayəsində paklanacağı və yalnız ondan sonra Tövratın ona müqəddəslik gətirəcəyi deyilib. Həmçinin anlamaq lazımdır ki, mütləq müqəddəsliyə gələcəyinə dair zəmanət nədədir, yəni onu müqəddəsliyə gətirəcəklərinə əminliyin amili və səbəbi nədir.

Məlumdur ki, yaradılışın məqsədi Onun varlıqlara həzz vermək istəyindən qaynaqlanır. Buna uyğun olaraq varlıqlar xeyir və həzz almalı idilər, və əlbəttə anlamaq lazımdır ki, Yaradanın varlıqlara vermək istədiyi xeyir və həzz, heyvanlara uyğun gələn xeyir və həzz deyil, insanlara uyğun gələn şeydir. Zira biz Arinin dediyinə inanmalıyıq ki, bütün maddi həzzlər yalnız Nekudim dünyasında baş verən kelim-lərin qırılması nəticəsində düşən şeylərdən qaynaqlanır, çünki oradan klipot-ların daxilinə müqəddəslik qığılcımları düşüb. Lakin əsas həzzlər müqəddəslikdədir və müqəddəs adlar adlanır.

Və varlıqların xeyir və həzzi ala bilmələri üçün, və həzz alma zamanı utancın olmaması üçün bunun üzərində bir islah aparıldı. Və islah – ali nura qarşı edilən ixtisar və gizlənmədir. Yəni insanın almaq istəyi üzərində, onun əta etmək naminə niyyətlə olması üçün olan islahı qazanmasından əvvəl ali nurun heç bir açılması ola bilməz. Yerini yetirdiyimiz ehkamlara gəldikdə isə, hansılarda ki biz xeyir və həzzin dadını hiss etməli idik, biz həzz alma zamanı utancın olmaması üçün yuxarıda deyilən səbəbdən bu dadı hiss etməyə qadir deyilik, hansına görə ki islah aparılıb, bu isə həzz alarkən əta etmək  naminə niyyətin zəruriliyindən ibarətdir, əks halda əməllər üzərində yox olma və gizlənmə hökm sürür.

Və buna görə də biz Tövrat və ehkamları yerinə yetirməliyik ki, bu bizi paklığa gətirsin. Paklıq anlayışı isə kelim-lərin öz şəxsi mənfəəti üçün almaq istəyindən təmizlənməsi deməkdir, və bu, Yaradanla forma etibarilə fərqliliyə gətirib çıxardığına görə "çirkinlik" adlanır, axı O, tamamilə əta etmək xüsusiyyətidir. Buna görə də, kelim-lər paklamazdan əvvəl ora yaxşı heç nə yerləşdirmək olmaz, çünki çirkli kli-nin daxilinə yerləşdirilən hər şey xarab olacaq.

Buna görə də bizim kelim-lərimizi məhz nəyin paklaya biləcəyinə dair yaxşı məsləhətlərə ehtiyacımız var, və bu, xeyir və həzzi ala bilmək üçün öyrənmə və hazırlıq adlanır. Və buna görə də bizə Zoar dilində 613 məsləhət adlanan 613 ehkam verilib, hansılar ki bizim almaq kelim-lərimizin murdarlığından özümüzü paklamaq üçün olan məsləhətlərdir.

Və bu, Zoar kitabına ön sözdə yazıldığı kimidir: «Tövratdakı ehkamlar Zoar kitabının dilində əmanətlər adlanır. Və həmçinin onlar 613 eytin (məsləhət) adlanır. Onların arasındakı fərq isə ondadır ki, hər şeydə “panim” (üz tərəfi) və “axor” (arxa tərəfi) var, və hazırlıq vəziyyəti axor adlanır, dərketmə vəziyyəti isə panim adlanır. Və analoji olaraq Tövrat və ehkamlarda “edəcəyik” və “eşidəcəyik” vəziyyəti var. ... Və hələ eşitməyə layiq olmazdan əvvəl Tövrat və ehkamları “Onun sözünü icra edənlər” xüsusiyyətində yerinə yetirdikdə, bu ehkamlər 613 eytin (məsləhət) adlanır, və bu axor xüsusiyyətidir. “Onun kəlamının səsini” eşitməyə layiq olduqda isə, 613 ehkam pkudin (əmanətlər) olur, və bu “pikadon” (əmanət) sözündəndir».

Və bu sözləri belə izah etmək lazımdır ki, insanın xeyir və həzzi ala bilməsi və bunun forma etibarilə bənzərlikdən ibarət olan qovuşmada olması üçün, və insan öz şəxsi mənfəəti üçün almaq istəyi ilə yaradıldığına görə, insanın özünü eqoistcəsinə almaqdan paklaması lazımdır. Və bu, onun təbiətinə zidd olduğuna görə insanın gücündə deyil. Buna görə də Yaradanın köməyi zəruridir ki, O bizə əta etmək istəyi adlanan bu gücü versin. Bəs biz bu istəyi necə qazanaq? Bu, Tövratın köməyi ilədir, necə ki müdriklər deyiblər: «Yaradan dedi: “Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı ona qarşı ədviyyat kimi yaratdım”».

Belə çıxır ki, bizim 613 ehkami yerinə yetirməyimiz, Tövrat və ehkamların bizə paklıq gətirəcəyi niyyəti ilə olmalıdır, hansı ki 613 məsləhət xüsusiyyəti adlanır. Və bu 613 məsləhət iki şey barəsində olan məsləhətlərdir: nura münasibətdə və ehtiyac adlanan kli-yə münasibətdə. Yəni nəyəsə ehtiyac yoxdursa, onu almaq qeyri-mümkündür. Buna görə də insan şəri hiss etmək, almaq istəyinin şər olduğunu anlamaq üçün Tövratı öyrənməlidir. Başqa sözlə, insan Yaradandan ona əta etmək istəyini qazanmaq ehtiyacı verməsini istəməlidir. Çünki insanın əta etmək istəyinə nail olmalı olduğunu anlaması hələ ehtiyac adlanmır, çünki insan əvvəlcə əta etmək istəyinin ona nə üçün lazım olduğunu bilməlidir. Yəni əta etmək istəyinin olmaması ilə onun məhz nəyi itirdiyini. Əgər o, bu istəyin olmamasında böyük bir zərər görmürsə, şübhəsiz ki, Yaradandan ona əta etmək istəyi verməsini qəlbinin dərinliyindən istəyə bilməz.

Bundan əlavə, bəzən elə olur ki, insan Yaradanın ona bu istəyi verməsini istəmir. Və insan zəruriliyində şübhə etdiyi şey haqqında necə dua edə bilər? Və bunun onun üçün elə də zəruri olmamasının sübutu, çox vaxt insanın ona bu istəyi vermələrini ümumiyyətlə istəməməsidir. Və deyilənlərdən belə alınır ki, insan Yaradana ona bu istəyə qarşı ehtiyac hiss etdirməsi üçün dua etməlidir, yəni Yaradana doğru dartınmalıdır ki, ona bu istəyi versin, çünki o, bu istəyin zəruriliyini hər zaman anlamır.

Və bununla musaf duasında dediyimiz şeyi izah etmək olar: «Sənin önündə istəmək üçün... dua ucaltmaq üçün... duran Sənin xalqının, İsrail evinin dilləri ilə ol... onların istədiklərinə cavab ver». Yəni elə ki Yaradan onlara – xalqın elçilərinə versin. Başqa sözlə, hər bir insan öz-özlüyündə bir icmadır, hansının ki icma elçisi var, yəni özü üçün dua etməyə gedən insanın özü. Axı məlumdur ki, insan "kiçik dünya" adlanır. Buna görə də hər şeydən əvvəl Yaradandan həqiqətən istənilməsi lazım olan şeyi göndərməsini diləmək lazımdır. Yəni insan əvvəlcə əta etmək istəyinə qarşı ehtiyac hiss etməyi təvəqqe etməlidir, bu ehtiyacı isə ona yalnız Yaradan verə bilər.

Belə çıxır ki, insanın işinin başlanğıcı – şərin dərk edilməsidir, yəni insan Yaradandan almaq istəyinin necə bir şər olduğunu hiss etməyi istəyir. Almaq istəyinin şər adlandığı bu biliyi isə ona yalnız Yaradan hiss etdirə bilər, və bu, Tövrat sayəsində insanın şərin dərk edilməsinə gələ biləcəyi adlanır, hansı ki – almaq istəyinin nə dərəcədə şər olduğunu dərk etmək deməkdir. Və o zaman o, sonra almaq istəyini dəyişməyi, onun əvəzinə əta etmək istəyi verilməsini istəyə bilər.

Lakin onda xisaron olmadıqda, yəni insanın pak olmaması və özü üçün almaq istəyinin murdarlığına batması ucbatından əzabları olmadıqda, o zaman o, Yaradandan onun digər ehtiyaclarını, hansılarda ki əzab çəkir, yəni nəyin çatışmadığını hiss edir, onları doldurmasını istəyir. Və Yaradanın onun qəlbinin canatdığı hər şeyi doldurmasını istəyir. Və hərçənd insan dili ilə Yaradana onun bütün istəklərini doldurmasını deməsə də, lakin əvvəlki məqalədə bəhs etdiyimiz kimi, istək – insanın dili ilə tələffüz etdiyi şey deyil, çünki insanın Yaradandan olan istəyi yalnız xisaron-dur, xisaron isə dildə deyil, qəlbdə hiss olunur. Və bilmək lazımdır ki, Yaradandan istənilən şeyi dildə tələffüz etmək lazım deyil, çünki yalnız qəlbin tələb etdiyi şey hesaba alınır, və məhz bu, istək adlanır. Buna görə də, hətta insan Yaradana: “Qəlbimin tələb etdiyi bütün ehtiraslı istəklərimi doldur” demədikdə belə, qəlbin tələb etdiyi şeyin təkcə tələb olunması artıq istək adlanır.

Buna görə də insan bilməlidir ki, Yaradan yalnız insanın qəlbində olanı nəzərə alır. Və onun həzz olmadan yaşaya bilməməsinə görə, çünki Onun istəyi – xeyir verməkdir, buna görə də, əgər insan müqəddəslikdən həzz ala bilmirsə, onda bədən maddi ehtiraslardan həzz almağa məcbur olur. Və əgər insan bəzən Tövrat və ehkamlardan həzz almağa vərdiş edibsə, belə alınır ki, ruhani olana qarşı xisaron hiss etmədiyi eniş dövründə, o, bu xisaron-u qazanmaq üçün işləməlidir ki, ruhani olana ehtiyac duymamasından əzabları olsun, — o zaman insan, bəzən Tövrat və ehkamlardan həzz almağa vərdiş etdiyi şeyi tamamlamaq üçün maddi ehtiraslara qarşı daha da böyük bir ehtiyac alır.

Buna görə də insan eniş zamanı çəkinməlidir ki, Tövrat və ehkamlarla məşğul olmağı dayandırmasın ki, Tövratın nuru ona parıldasın, öz xisaron-unu hiss etsin, yəni Yaradana qarşı sevgi və qorxusunun olmamasından əzabları olsun. İnsanın müqəddəslikdən uzaq olması ucbatından qəlbində əzab hiss etməsi üçün isə, o bu hissi Tövrat və ehkamlarla məşğul olmaq sayəsində ala bilər, hansılar ki onu həqiqət hissinə gətirəcək ki nəyin çatışmadığını bilsin, bunun köməyi ilə kamilliyə gələ bilsin. Və o zaman insan bunu Tövrat sayəsində alır, — bu o deməkdir ki, xisaron-u o, Tövratın möcüzəvi gücü (squla) sayəsində yuxarıdan alır. Sonra isə o, dolum alır, və bu – nurdur, yəni əta etmək istəyinin gücüdür, və bu, ikinci təbiətdir. Və bu, insanın paklıq xüsusiyyətini qazanması adlanır, çünki qazandığı əta etmək istəyi sayəsində o indi pak kelim-lər vəziyyətindədir.

Və deyilənlərlə Zoar kitabının “Tövrat sayəsində müqəddəs olacaqsınız” ifadəsi haqqında soruşduğumuz şeyi izah etmək olar. Sonra isə deyir: “Onunla məşğul olan kəs paklanır, sonra isə müqəddəsləşir”. Cavab ondadır ki, Tövrat iki əməl yerinə yetirir:

а) paklayır, yəni kli, başqa sözlə, xisaron verir;

b) sonra isə Tövrat insana nur verir.

Və belə bir qayda var: insana ona yaxşı bir şey verəcəklərini deyəndə, əvvəlcə bu yaxşı şeyin nə olduğunu bildirirlər, sonra isə artıq xırdalıqlardan danışırlar. Yəni əvvəlcə insana deyirlər – müqəddəsliyə layiq ol, sonra isə xırdalıqlardan danışırlar. Başqa sözlə, sən müqəddəslikdən həzz ala bilmirsən, lakin bil ki, bu çox mühüm bir şeydir. Buna görə də sənə əvvəlcə Tövratın müqəddəsliyi almaq üçün kli verilməsi lazımdır. İnsanda kli olmayana qədər isə, o, dolum ala bilməyəcək. Belə çıxır ki, Tövrat insana nur, və həmçinin kli verir. Lakin əvvəlcə kli haqqında deyil, yalnız nur haqqında danışırlar, sonra isə həmçinin kli haqqında da danışırlar, buna görə də yazılmışdır: “Müqəddəs olacaqsınız”.

İndi isə biz “olacaqsınız, əlbəttə ki” deyəndə, “müqəddəs olacaqsınız” iddiasının əminliyinin nəyə əsaslandığını anlaya bilərik, zira “Tövrat sayəsində müqəddəs olacaqsınız”. Və bunun səbəbini isə belə izah etmək lazımdır ki, Yaradan varlıqlara xeyir vermək istədiyinə, forma etibarilə fərqlilik səbəbindən isə ixtisar və gizlənmə ilə islah baş verdiyinə, və aşağıdakıların ala biləcək uyğun kelim-ləri olmazdan əvvəl nur artıq onlara parıldamadığına görədir. Yəni ki, kelim-lərin əta etmək naminə islahı olsun, hansı ki paklanma adlanır. Buna görə də, Tövrat sayəsində onlar paklanma qazanacaqlarına görə, necə ki müdriklər deyiblər: «Mən şər başlanğıcı yaratdım və Tövratı ona qarşı ədviyyat kimi yaratdım», — belə çıxır ki, kli-ni Tövratla paklamaq olar, çünki daxilində olan nur kamilliyə qaytarır.

Buna görə də, əgər onlarda pak kelim-lər olarsa, o zaman sözsüz ki nura layiq olacaqlar, axı nur müqəddəslik adlanır. Nurlara gəldikdə isə, onlarda çatışmazlıq yoxdur, yalnız kli çatışmır. Belə çıxır ki, paklanma kli xüsusiyyətidir, yəni əta etmək naminə almaq islahıdır. Kelim-lər üzərindəki işdə isə öz nizamı var, yəni insanın etməli olduğu bütün iş, yalnız almağa hazır olmaları üçün kelim-lər üzərindəki işdən ibarətdir. Və bu, deyildiyi kimidir: “Buzovun əmmək istədiyindən daha çox, inək onu yedizdirmək istəyir”. Belə çıxır ki, əsas məsələ – kli-nin paklanmasıdır.

Buna görə də, insan Tövratla məşğul olduqdan sonra, və Tövrat onu paklanmaya gətirdikdən sonra, necə ki deyilib: «Mən şər başlanğıcı yaratdım yardatdım və Tövratı ona qarşı ədviyyat kimi yaratdım», o zaman sözsüz ki müqəddəsliyə layiq olacaq, harada ki müqəddəslik Yaradanın adları olan nur adlanır. Və bu, Tövrat müqəddəslik adlanır-kəlamının mənasıdır, çünki yazılmışdır: “Zira Mən müqəddəsəm, Yaradanam”. Və bu: ““Müqəddəs olun” deyil, məhz ... “olacaqsınız” deməkdir. “Olacaqsınız” sözsüz ki. Başqa sözlə, Tövrat sayəsində müqəddəs olacaqsınıza dair bir vəddir” ifadəsinin mənası bundadır. Və o zaman insan kamilliyə layiq olur, və deyiləni reallaşdıra bilər: “Öz Qüdrətli Yaradanını bütün qəlbinlə sev”, yəni iki başlanğıcla: xeyir və şər ilə, yuxarıdan aldığı müqəddəslik ucbatından, o zaman bütün bədən müqəddəsliyin qarşısında ləğv olunur. Belə çıxır ki, şər başlanğıcı da Göylər naminə işləməyə razı olur. Və bununla müdriklərin dediyi şeyi izah etmək lazımdır: “İsrail Yaradanın iradəsini icra etdikdə, onların işi digərləri tərəfindən yerinə yetirilir”.

Deyildiyi kimi, insan artıq Yaradanın istəyini yerinə yetirməyə layiq olduqda, yəni Yaradanın istəyi – əta etmək olduğu kimi, insan da Yaradana əta etmək istədikdə, o zaman "onların işi", yəni onun öz işinin, yəni öz xidmətinin kamil olmasını istədiyi şey, — insan xeyir başlanğıc ilə işləyəndə verilir. Lakin insan artıq əta etmək istəyinə layiq olduqdan sonra, Göylərın işi digərləri tərəfindən yerinə yetirilir. Bəs onlar, digərləri kimlərdir? Bu, müqəddəsliyə münasibətdə digər olan şər  başlanğıcdır, yəni digər tərəfdir (sitra axra), çünki o müqəddəsliyə qarşıdır. Lakin insan Yaradanın istəyini, yəni  başlanğıc  istəyini yerinə yetirdikdə, o zaman digəri də, yəni şər  başlanğıc da Yaradanın işini yerinə yetirir.

Lakin, insan Yaradanın istəyini yerinə yetirənlərdən biri olmağa layiq olmazdan əvvəl, o zaman xeyir başlanğıc da fəaliyyət göstərə bilmir, çünki başlanğıc onun üzərində hökm sürür. Buna görə də başlanğıc qoca və axmaq padşah adlanır. Və o, padşah adlanır, çünki insan üzərində ağalıq edir, və hər dəfə ona dünyada olan hər cür düşüncələr və istəklər gəlir. Buna görə də, insanda hansısa bir yaxşı düşüncə və ya istək yarandıqda, o, bunun ona Göylərdan gəldiyinə inanmalıdır, və o bunun üçün Yaradana şükür etməlidir, çünki Yaradana şükür etməsi ilə, bununla ruhani olan hər dəfə onda daha da böyük bir mühümlük qazanır.

Və insan bilməlidir ki, ruhani olan daxilində sürgün anlayışı, müqəddəsliyin mühümlüyünün bizdən getdiyi zamandır, və bu "Şxina küldədir" adlanır. Belə çıxır ki, insanın müqəddəslikdəki az bir şey üçün Yaradana şükür etməsi ilə kəmiyyət mühüm deyil, bu ruhani olana müəyyən bir dəstək verdiyinə görə, o Yaradana şükür etməlidir. Deyilənlərlə müdriklərin dediyi şeyi izah etmək lazımdır: “Hər bir insanı (xoş üzlə) qəbul et”.

Buna görə də, insana hər zaman həm heyvani, həm də insani düşüncələr və istəklər gəldiyinə görə, — yəni heyvani səviyyəyə aid olmayan belə düşüncələr və istəklər, və adətən insan hər bir şeyin dəyərini, nəyin çəkisi daha çoxdur deyə ölçüb-biçir. Başqa sözlə, insan insani səviyyəyə uyğun olanı almaq naminə heyvani ehtiraslardan imtina etməyə qadirdir. Lakin insan deyir – mən heyvani ehtiraslardan imtina etmək, və bunun müqabilində böyük və mühüm bir insan statusu almaq istəyirəm. Yəni, heyvani istəklərdən keçərək, mən Tövrat və duada dad hiss edəcəmsə, o zaman onlardan keçməyimə dəyər. Lakin kiçik bir insan vəziyyətində olmaq üçün, yəni Tövrat və ehkamlarda heç bir dad hiss etməyən biri olmaq üçün, və bunun üçün mən maddi ehtiyaclardan imtina etməliyəm, yaxşısı budur mən öz heyvani mövcudluğuma daha da çox sevinim. Və insan deyir ki, ondan keçməyinə dəyməz.

Və bu barədə müdriklər dedilər: “Hər bir insanı xoş üzlə qəbul et”, yəni, onda insan olmaq düşüncəsi və istəyi yarandığı vaxt, bu isə insanın indi "insan" xüsusiyyəti qazanması adlanır, qoy o deməsin ki, bu insan mənə əvvəlcədən nə vəd etdiyinə görə bu insanın böyüklüyünü görmək istəyirəm. Buna cavab gəlir: hər bir insanı. Bu o deməkdir ki, böyük və mühüm insanla sadə insan arasında fərq qoymaq olmaz; istisnasız olaraq hər bir insan — onun insan xüsusiyyətinə aid olması kifayətdir. Yəni əgər fikir və arzu insan olmağa necə nail olmaqla əlaqədardırsa, artıq onu xoş münasibətlə qəbul etmək lazımdır. Başqa sözlə, ona, yəni belə bir fikir və arzuya, sanki onu böyük bir insan kimi hiss edirmiş kimi sevinmək lazımdır.

.

Və o, Yaradana insana bu istəyi göndərdiyinə görə şükür etməlidir. Onun Yaradana şükür etməsi isə, Onun Ona -çox sağ ol -deyilməsinə ehtiyacı olduğuna görə deyil, insan Yaradana şükür etdiyi həmin anda öz düşüncələrini cəmləşdirdiyinə görədir, çünki bunda Yaradanla hansısa bir qovuşma var. Axı bu insanı sevməyəndə, kiməsə şükür etmək qeyri-mümkündür.

Çünki, bir qayda olaraq, kimə şükür edirlər? İnsana xeyir edənə. Və təbiətdə elə qurulub ki, xeyir alan onu sevir. Belə çıxır ki, bu Yaradanın sevgisinə aparır, çünki o zaman insan Yaradana şükür etmək haqqında düşünür. Bu zaman onun qazandığı insan xüsusiyyətinin əzəməti və çəkisi mühüm deyil (lakin yaddan çıxarmaq olmaz ki, insan xüsusiyyəti dedikdə müdriklərin dediyi-dünya xalqları deyil , sizin insan adlandığınız xüsusiyyəti nəzərdə tutulur). Xoşüzlülük isə insan xüsusiyyətini qazanarkən onda olan sevincdə ifadə olunur. Yəni insan bunun mühümlüyünü böyütmək üçün gücə malik olmağa səy göstərməlidir. Və o, Yaradanın ona bu istəyi göndərdiyinə inanmalıdır, buna görə də onun üzərinə ağlında sanki Yaradan onunla danışırmış və ona: “Oğlum, Mənim sənə dediyim kimi davran” deyirmiş kimi təsəvvür etmək öhdəliyi qoyulub.

Lakin, insan onda yaranan düşüncə və istəyi qiymətləndirmək istədikdə, və bunu reallaşdırmaq istədikdə, o zaman insanın bədənində olan dünyanın yetmiş xalqının istəkləri və düşüncələri yaranır, və ona gülürlər: "Ruhaniyyətdə nə isə olduğuna dair hiss etdiyin həmin kiçik dad ucbatından, sən artıq maddi ehtiyaclara xəyanət etmək istəyirsən?" Və onlar insana deyirlər, məgər dəyəri olmayan həmin azlıq ucbatından, sən artıq öz şəxsi mənfəətindən imtina etmək istəyirsən?

Və insan deməyə başlayır: "Mən müdriklərin: «Ehkam öz ardınca ehkam gətirir» deyən sözlərinə söykənirəm və onlara inanıram, — əgər belədirsə, mən bununla sözsüz ki kamilliyə gəlməyə layiq olacağam, çünki mən buna ümid edirəm". Və insan möhkəmlənməlidir və yazıldığı kimi deməlidir: “Göylərdan bax və gör ki, biz xalqlar arasında lağlağı hədəfi və rüsvay olduq”. Xalqlar isə insanın bədənində olan yetmiş xalq deməkdir, və onlar insan müqəddəslik işini yerinə yetirmək istəyəndə ona gülürlər, və o Yaradandan kömək istəməlidir.

Və deyilənlərlə müdriklərin dediyi şeyi izah etmək lazımdır: “Yaradanın işində ona rişxənd edən insanlardan utanmasın”. İzahat. İnsan bütün dünyanı daxilinə aldığından, insanda onun kiçik şeyləri və yerinə yetirmək istədiyi əməlləri qiymətləndirmək istəməsinə lağ edən xüsusiyyətlər mövcuddur. Və onlar bu kiçik əməl, yəni ehkam haqqında deyirlər ki, o heç bir niyyət qura bilməz, və bütün bunları yerinə yetirmək üçün zəhmət çəkməyə və güc göstərməyə dəyməz. Buna görə də müdriklər dedilər: “Rişxənd edənlərdən utanma”, insan isə Yaradanın işindəki hər bir şeyin mühüm olduğuna inanmalıdır, və sözsüz ki, əgər o ehkamların icrası zamanı doğru niyyətdə ola bilsə, bu daha yaxşıdır, lakin ən kiçik əməl də yuxarıda mühümdür, və insan bunu qiymətləndirməyə qadir deyil.

Və biz artıq demişik ki, atam və müəllimim söyləmişdi: insan inanmalıdır ki, öz fikrincə “lişma” əməlini yuxarıda nə qədər böyük hesab etdiyini qiymətləndirə bilsə də, “lo lişma” əməlinin yuxarıda daha da qiymətli və daha mühüm olduğuna inanmalıdır; bu, insanın “lişma” haqqında onun böyük və mühüm olduğunu düşündüyündən daha böyükdür. Buna görə də insanın üzərinə düşür ki, yerinə yetirmək niyyətində olduğu hər bir əməldə müdriklərin imanı ilə inanmağa çalışsın: o, xoşbəxtdir ki, heç bir niyyət olmadan belə, müqəddəslik əməllərini yerinə yetirir. Bu da böyük və mühüm bir işdir və buna görə Yaradana şükür etməlidir.