Məqalə 37, 1989-cu il

Ruhani işdə "Başlanğıcda tikanlı, sonda isə hamar olan yol"nə deməkdir.

Midraş Tənxumada deyilir: Bax, mən bu gün sizin qarşınıza [xeyir və lənət qoyuram]’. Bunun haqqında yazılıb: ‘Məgər fəlakətlər və xeyirlər Uca Yaradanın ağzından çıxırmı?’... Həmçinin Musa da onların qarşısında iki yol hazırladı: xeyir və şər yolu, həyat yolu və ölüm yolu, xeyir-dua və lənət… Yoldan keçənlərə xəbərdarlıq edən qoca haqqında bir məsəl var: o, yolun kənarında oturmuşdu və qarşısında iki yol var idi: biri başlanğıcda tikanlı, sonda isə hamar, digəri isə başlanğıcda hamar, sonda isə tikanlı idi. O, bu yolların ayrıcında oturub yoldan keçənlərə xəbərdarlıq edərək deyirdi: ‘Birinci yolun başlanğıcını tikanlı görməyinizə baxmayaraq, bu yolla gedin, çünki onun sonu hamardır’. Ağıllı olan şəxs ona qulaq asdı, müəyyən səylər göstərərək bu yolla getdi, salamat şəkildə irəlilədi və [məqsədə] salamat çatdı. Lakin ona qulaq asmayanlar getdilər və sonda uğursuzluğa düçar oldular. [Bunun haqqında deyilir]: ‘Və həyatı seç, sən və sənin nəsillərin’.”

Və bunu Tövratın və ehkamların yerinə yetirilməsi işi baxımından belə başa düşmək lazımdır: iki yolu fərqləndirmək tələb olunur:

1. lo lişma 
2. lişma 

Məlum olduğu kimi, işdə yaradılışın məqsədini və yaradılışın islahını bir-birindən ayırmaq lazımdır. Yaradılışın məqsədi odur ki, insan mükəmməlliyə çatmalıdır, yəni xeyir və həzz almağa layiq olmalıdır. Çünki Yaradanın istəyində varlıqlara xeyir və həzz əta etmək istəyi var və bu, “Öz varlıqlarını həzz almasındakı istəyi” adlanır. Ona görə də bütün varlıqlar yalnız xeyir və həzz almağa çalışırlar.

Buna görə də insan hər gün yenidən xeyir və həzz almağa çalışır, keçmişdə əldə etdikləri ilə kifayətlənmir. Hər gün insan yenidən xeyir və həzz almağa başlayır. Yəni, insan hər gün sevinc və həzz hiss etməyə məcburdur. Elə insanlar da var ki, indiki anda keçmişdə aldıqları xeyir və həzzdən zövq alırlar. Lakin əgər onlar indiki anda keçmişdən zövq ala bilmirlərsə, bu o demək deyil ki, onun indiki anda həzz alacağı var. Başqa sözlə, insan hər gün həzz hiss etməyə borcludur. Həzz hissinə gəldikdə isə – insan hətta dünən qazandığı şeydən də həzz ala bilər. Və ya o, dünən əldə etdiyi şərəfə görə bu gün həzz almaq qabiliyyətinə malikdir və s.

Buna əsasən belə çıxır ki, “Öz varlıqlarını həzz almasındakı istəyi” o şəkildə həyata keçirilməlidir ki, insan hər gün yenidən həzz aldığını hiss etsin. Lakin o, yalnız indiki anda həzz aldığı şeydə həm keçmişdən, həm də gələcəkdən zövq ala bilər. Çünki yalnız indiki anda həzz almaq hissi onun həzzə malik olduğunu bildirir.

Buna görə də, istər maddi, istərsə də ruhani sahədə insan elə bir hiss əldə etməlidir ki, o, indiki anda həyatdan zövq alır, bunun keçmişdən və ya gələcəkdən qaynaqlanmasının fərqi yoxdur. Çünki ən böyük xeyir və həzz ola bilər, lakin əgər insan bu xeyir və həzzini indiki anda hiss etmirsə, o, indiki anda həzz alacağı bir şeyin olmamasından çəkdiyi əzabdan ötrü ölə bilər.

Əlbəttə ki, bu, insanın indiki anda yaşadığı əzabın dərəcəsindən asılıdır. Və bu məsələdə insanlar bir-biri ilə eyni deyil, yəni əzabların dərəcəsi fərqlidir. Lakin bütün insanlar indiki anda həzz hiss etməlidirlər. Necə ki, maddi həyatda – yeməkdə, içkidə, yuxuda və s. – elə insanlar var ki, çox yeməyə, çox içməyə, çox yatmağa və s. ehtiyac duyurlar.

Həmçinin həzz almaq hissində də insanların ehtiyac dərəcələri fərqlidir. Məsələn, güclü hisslərə ehtiyacı olanlar və azı ilə kifayətlənənlər var. Lakin onlar üçün ümumi olan odur ki, hamısı indiki anda həzz hiss etməlidir. Və əgər onlar indiki anda nə vaxtsa malik olduqları şeydən həzz tapa bilmirlərsə və bu gün onlara nur saçacaq gələcək həzzini təsəvvür edə bilmirlərsə, onda onların bu dünyada yaşamaq hüququ yoxdur. Bu ona görədir ki, yaradılışın məqsədində Yaradanın istəyi varlıqlarının həzz almağı idi.

Buna görə də bizə xeyir-dua olaraq hər gün yüz xeyir-dua oxumaq əmr edilmişdir, necə ki, müdriklər demişlər: “İnsan hər gün yüz xeyir-dua oxumalıdır. Həmçinin insan gündə dörd dəfə ‘Şma İsrail’ duasını oxumalıdır: qurbanlıqlar duasında (‘De-kurbanot’), səhər duasında (‘Yotser Or’), axşam duasında (‘Aravit’) və yatmazdan əvvəl (‘Al a-mita’). Həmçinin gündə üç dəfə dua etməlidir”.

Bu onu göstərir ki, ruhani aləmdə hər dəfə icra ilə əlaqədar xüsusi bir nur cəlb etmək lazımdır. Bunun mənası odur ki, Yaradanın varlıqlara əta etmək istədiyi xeyir və həzz həyata keçirilmiş islaha – “ixtisar” (tsimtsum) adlanan prosesə görə varlıqlar tərəfindən bir dəfəyə qəbul edilə bilməz. Buna görə də, varlıqların xeyir və həzz alması almaq keliminə deyil, əta etmək keliminə düşməsi üçün, Yaradanın nuru yalnız varlıqların gördüyü işə uyğun olaraq aşağıya – varlıqlara doğru yayılır.

Yuxarıda deyilənlərdən belə çıxır ki, insan işə başlayarkən təbiəti etibarilə başa düşmür ki, əgər əməl onun şəxsi xeyrinə deyilsə, onu etməyə dəyər. Məhz buna görə də Rambam deyir ki, Tövratı və Ehkamları mükafat almaq xatirinə yerinə yetirməyə başlamaq lazımdır – yuxarıda göstərilən səbəbə görə, çünki insan başqa cür başa düşə bilməz. Lakin sonra insana aşkar edilir ki, o, bütün əməlləri əta etmək naminə yerinə yetirməlidir.

Bədən bunu qəbul edə bilmədiyi üçün insan suallar verməyə başlayır: “Niyə mən bütün dünyanın getdiyi yolla gedə bilmirəm? Dünyadakıların hamısı bütün səylərini əməllərin icrasına yönəldirlər və əta etmək naminə olan niyyət üzərində heç bir iş aparmırlar. Mənə isə deyəndə ki, ‘əta etmək naminə’ yolu ilə getmək lazımdır, mən ikiqat iş görməli oluram. Yəni, mənim Tövratın və ehkamların praktiki icrası üzrə işim var, həmçinin əta etmək naminə olan niyyət üzərində işim var. Belə çıxır ki, dünyadakıların hamısı ilə müqayisədə mənim ikiqat işim var. Əgər belədirsə, insanın bədəni qışqırır: ‘Mənim həyatımdan nə istəyirsən?!’”

Yəni, bədən soruşur: “Mənə nə üçün başqa insanlardan daha artıq olan bu cəza verilib, necə ki, yuxarıda deyildi – mənim bütün dünyanın malik olmadığı artıq işim var?” Və buna görə də bədən deyir: “Mən sənə heç əməldə də işləməyə imkan verməyəcəyəm. Hətta əgər sən əta etmək naminə niyyət qura bilməsən belə – bu məni qətiyyən maraqlandırmır. Ona görə də mən sənin əməllərinə müqavimət göstərəcəyəm, çünki sən öz xeyirin üçün işləmək istəmirsən”.

Buna əsasən belə çıxır ki, əgər insan həqiqət yolu ilə getmək istəyirsə, o, öz işində üç aspekti fərqləndirməlidir:

1. Tövratın və ehkamların praktiki icrası üzrə iş.
2. Niyyət üzərində iş. Yəni, insanın Tövrat və ehkamların icrası üçün heç bir mükafat istəməməsi, mükafat almaq naminə deyil, çalışması.
3. İnsan işləmək, yəni Tövratı və ehkamları heç bir mükafat olmadan yerinə yetirmək istədikdə, onun ikiqat işi olur. Əməllərin icrası baxımından – yəni onun Tövratın və ehkamların icrasına qarşı böyük müqaviməti olur, hətta əməlin özünə münasibətdə də, çünki bədən heç bir mükafat olmadan Tövratın və ehkamların icrasına müqavimət göstərir. Belə çıxır ki, hətta o hələ əta etmək naminə niyyəti saxlaya bilməyəndə belə – çünki bədən belə niyyətlərə müqavimət göstərir – həmçinin niyyət olmadan belə əməlin özünə qarşı müqavimət mövcuddur. Çünki bədən soruşur: “Sən nə edirsən? Axı sən deyirsən ki, Tövratın və ehkamların icrasında heç bir ödəniş istəmirsən”.

Beləliklə, məlum olur ki, insan kütlənin işində mövcud olmayan niyyət üzərində iş görməklə yanaşı, həm də əməl səviyyəsində ikiqat işə malikdir, çünki o zaman əməl baxımından Tövratı və ehkamları yerinə yetirmək qat-qat çətindir.

Ümumi çoxluq (klal) kimi işləyənlərə gəldikdə isə, onların bədəni əməllərin yerinə yetirilməsi işinə o qədər də müqavimət göstərmir, çünki orada bədən “bu işə nə üçün ehtiyacınız var?” deyə soruşa bilmir. Onun üçün dərhal yerindəcə cavab mövcuddur, çünki insan ona mükafat və cəzaya inandığını deyir və təbii ki, o, əbəs yerə işləmir, səylərinin mükafatını alacaq.

Tamamilə başqa məsələ – həqiqət yolu ilə, yəni əta etmək naminə getmək istəyən insanlardır. Baxmayaraq ki, onlar üçün də mükafat və cəza anlayışı mövcuddur – yəni onlar da ümumi çoxluq kimi mükafat və cəzaya inanırlar, lakin onların mükafatı və cəzası fərqlidir. Çünki ümumi çoxluğun mükafatı və cəzası şəxsi mənfəətlə müəyyən edilir. Yəni onlar inanırlar ki, Tövratı və ehkamları yerinə yetirdikdə özləri üçün mənfəət şəklində mükafat alacaqlar. Əgər, Allah eləməsin, yerinə yetirməsələr, onda cəza alacaqlar, həmçinin işlərinə görə mükafatı itirəcəklər.

Xüsusi şəxslər (prat) kimi işləyənlərə gəldikdə isə, onların mükafatı ondan ibarətdir ki, Yaradan onları yalnız Yaradanın xeyri üçün, öz şəxsi mənfəəti üçün deyil, işləmək şərəfinə layiq görəcək. Və onların bütün həzzləri Yaradana həzz əta edə bilmələrində olacaq. Onların cəzası isə özü üçün almaq istəyinin hakimiyyəti altında qalmaq olacaq – onların bütün cəzası bundan ibarətdir.

Onlar müdriklərin dediklərinə inanırlar ki, Yaradan demişdir: “Mən şər başlanğıc yaratdım, onun üçün Tövratı möcüzəvi vasitə (ədviyyat) olaraq yaratdım”. Yəni onlar öyrənirlər ki, yalnız özü üçün almaq istəyən şər başlanğıcın hakimiyyətindən çıxmaqdan ibarət olan mükafatı əldə etsinlər və yalnız Yaradanın xeyri üçün işləməyə qadir olsunlar. Və əlbəttə ki, belə bir niyyətlə bədən, yəni şəxsi mənfəət üçün almaq istəyi, insanın onu dünyadan silə bilməsi üçün özünə güc verməsinə mütləq müqavimət göstərməlidir.

Bu, müdriklərimizin Kral Davudun ayəsi haqqında dedikləri kimidir: “Ürəyim daxilimdə sındı (boşdur)” – Davud şər başlanğıcı oruc tutmaqla öldürdü. Və buna baxmayaraq, hətta əməldə də – insan hələ əta etmək naminə niyyətdə ola bilmədiyi vaxtda belə – bədən dərhal müqavimət göstərir və ona heç bir əməl etməyə imkan vermir. Çünki bədən bilir ki, o, yuxarıda Kral Davud haqqında deyildiyi kimi, öz əməllərindən onu öldürmək üçün istifadə etmək istəyir.

Beləliklə, məlum olur ki, niyyətsiz əməllər belə bədən tərəfindən böyük müqavimətlə qarşılanır. Heç bir məsləhət yoxdur, o, etmək istədiyi hər bir əməldə Yaradanın köməyinə ehtiyac duyur. Yəni, insan şəxsi iş yolu ilə gedərkən hər bir kiçik əməldə Yaradandan kömək istəməyə məcburdur ki, əməlləri yerinə yetirməkdə ona kömək etsin. Lakin insanın yerinə yetirmək istədiyi hər bir əməl üçün Yaradandan kömək diləməli olması və bunun ona çətin gəlməsi – bunu bilmək lazımdır ki, böyük bir düzəlişdir, çünki insan hər zaman Yaradana dua etməyə ehtiyac duyduğundan qazanır.

Yəni, insanın dua edəcəyi bir şeyin olmasından, yoxsa Yaradanın ona kömək etməsi üçün Ona ehtiyac duyulmayacağı bir vəziyyətin yaranmasından qurtulur. Buna görə də insan ona görə qazanır ki, ehtiyac duyduğu üçün Yaradanla daimi əlaqəsi olur. Əks təqdirdə, insan ən gözəl əməlləri yerinə yetirə bilər, lakin əməllərin özü əməlin icrası zamanı ona Yaradanı xatırlamağı məcbur etmir, baxmayaraq ki, o, yaxşı işlər görməyə hazırlaşır. Və bu, “insanların öyrədilmiş əmrləri” səbəbindən baş verə bilər. Hətta ola bilər ki, o, onu belə əməl etməyə kimin məcbur etdiyini də xatırlamır, sadəcə vərdiş üzündən edir.

Lakin insanın əməlləri yerinə yetirməsi çətinlaşdıqda, o zaman Yaradandan kömək istəməlidir ki, ona kömək etsin. Belə çıxır ki, əməl zamanı o, Yaradanı xatırlayır, çünki əməldə Ondan kömək diləyir. Və bu, böyük dəyərdir, çünki insan diqqət yetirməlidir ki, onda dünyada Yaradanın olduğunu və Ona xidmət etmək lazım olduğunu ona xatırladan bir şey var.

Yuxarıda deyilənlərdən biz soruşduğumuzu başa düşəcəyik – ruhani işdə “başlanğıcda tikanlı, sonda isə hamar” yolunun mənası nədir. Məsələ bundadır ki, Yaradanın işində iki yol var:

1. şəxsi mənfəət üçün;
2. Yaradanın xeyri üçün.

Şəxsi mənfəət yolu “başlanğıcda hamar” adlanır, çünki bədən bu işə o qədər də müqavimət göstərmir. Bədən mükafat və cəzaya inandığı üçün işləməyə razı olur, baxmayaraq ki, bu işdə səylər göstərir, yenə də mükafata baxarkən onun işi “başlanğıcda hamar” adlanır.

Yəni bədən başa düşür ki, bu yolu qəbul etmək olar, çünki bu, şəxsi mənfəət üçündür.

Lakin “sonda o, tikanlıdır”. Yəni, sonda insan görür ki, Zoar kitabının Girişində yazıldığı kimi, Yaradanın idarəetməsini “Xeyir verən və xeyir əta edən” kimi hiss etməyə gücü çatmır: “Lakin alanlər yaradılışın Məqsədində bizim üçün nəzərdə tutulmuş mükəmməl xeyri qəbul edə biləcəkləri islahın tamlığına çatana qədər, idarəetmə xeyir və şər, mükafat və cəza vasitəsilə həyata keçirilməlidir. Çünki bizim alan istəklərimiz hələ də özü üçün almaqla çirklənmişdir... Çünki biz almaq kelimlərindən onların birbaşa təyinatına zidd olaraq istifadə etdiyimiz üçün, biz mütləq idarəetmənin əməllərini özümüzə qarşı şər kimi hiss edirik”.

Buna əsasən belə çıxır ki, “sonda – tikanlardır”. Burada “tikanlar” yolun əzablara gətirib çıxardığını bildirir. Yəni, Tövrat və ehkamlara qoyduğu bütün işdən sonra insan Yaradanın idarəetməsini “Xeyir verən və xeyir əta edən” kimi hiss etmir.

Və bununla onun işində mükafat və cəza müəyyən edilir. Yəni, Yaradanın idarəetməsinin [onun üçün] “xeyir və şər” vasitəsilə həyata keçirilməsi “mükafat və cəza”nı müəyyən edir, necə ki, həmin yerdə “Sulam” şərhində yazılmışdır: “Ona görə də, insan şər hiss etdikdə, həmin ölçüdə onun üzərinə Yaradanın idarəetməsinin inkarı düşür və yuxarıdan Fəaliyyət göstərən ondan gizlənir. Və bu, dünyadakı bütün cəzaların ən böyükdür. Beləliklə, Yaradanın idarəetməsində xeyir və şər hissiyyatı mükafat və cəza hissiyyatını müəyyən edir. Çünki idarəetməni qeyri-xeyirli kimi hiss etsə də, Yaradana inamını itirməmək üçün səylər göstərən şəxs mükafat əldə edir. Əgər səylər göstərmək istəmirsə, onda cəza alır, çünki o, Yaradana inamdan ayrılmışdır”.

Və yuxarıda deyilənlərdən başa düşəcəyik ki, soruşduğumuz şey – ruhani işdə “başlanğıcda hamar, sonda isə tikanlı” yolunun mənası nədir.

Və izahat bundan ibarətdir ki, ümumi çoxluğun (klal) işlədiyi yol, yəni mükafat almaq üçün olan yol “başlanğıcdan hamardır”, yəni bədən bu işə müqavimət göstərmir, çünki ona deyirlər: “Sən şəxsi mənfəət üçün mükafat və cəzaya inanmalısan”.

Yəni, əgər şəxsi mənfəət üçün Tövratı və ehkamları yerinə yetirərsə, qazanır, əgər yerinə yetirməsə, şəxsi mənfəəti uduzacaq. Bunu insan başa düşə bilir. Çünki təbiət tərəfindən insanda “özü üçün almaq istəyi” adlanan bu kli qoyulmuşdur.

Lakin “sonda – tikanlar var”, yəni sonda insan Yaradanın idarəetməsinin “xeyir verən, xeyir əta edən” olduğunu görməyə layiq olacaq bir mükəmməlliyə gəlib çıxmır, əksinə xeyir və şər idarəetməsinin hakimiyyəti altında olur. Belə çıxır ki, baxmayaraq ki, “O Özü edir və mütləq bütün əməlləri edəcəkdir” – yenə də bu, “xeyir və şər” hiss edənlərdən gizlədilir. Çünki “şər vaxtı” sitra axra (qaranlıq qüvvəyə) Yaradanın idarəetməsini və Ona inamı gizlətmək gücü verilmişdir, necə ki, “Sulam” şərhində deyilmişdir. Beləliklə, məlum olur ki, onlar “hikmət olmadan da öləcəklər”. Və bu, “sonda tikanlar var” adlanır.

Müdriklərin dediyi “başlanğıcda tikanlı, sonda isə hamar olan yol” isə o deməkdir ki, həqiqət yolu ilə getmək istəyən insanlar, yəni Yaradana həzz əta etmək dərəcəsinə çatmaq istəyənlər üçün [bu yol] başlanğıcda tikanlıdır, necə ki, yuxarıda deyildi, çünki insan yalnız Yaradanın xeyri üçün, şəxsi mənfəəti üçün deyil, işləmək istədikdə, bədən onun yerinə yetirdiyi hər bir əmələ müqavimət göstərir. Və o, hər dəfə yenidən səy göstərməlidir. Və hər bir səydə, bədən müqavimət göstərdikdə, o, onu sancır və tikanlar kimi əzab gətirir.

Belə çıxır ki, o, elə bil tikanlar üzrə gedir. Və hər dəfə döyüş meydanından qaçmaq istəyir. Lakin “ağıllı olan şəxs ona qulaq asdı”. Bu o deməkdir ki, müdriklərə inamı olan şəxs onlara qulaq asır. “Və müəyyən səylər göstərərək bu yolla getdi, salamat irəlilədi və [məqsədə] salamat çatdı”, necə ki, yazılmışdır: “Onun yolları xoş yollardır, bütün cığırları isə sülhdür”. Çünki sonradan, əta etmək keliminə layiq görüldükdə, o, hamar yolla gedir.

Və bu, deyildiyi kimidir: “Əgər Yaradan insanın yollarından razıdırsa, hətta onun düşmənlərini də onunla barışdırar”. Çünki o zaman o, yaradılış planında mövcud olan, “Öz varlıqlarını həzz almasındakı istəyində” yer alan xeyir və həzzə layiq görülür. Əta etmək keliminə layiq görüldükləri zaman isə, “Sulam” şərhində deyildiyi kimi: “Və o zaman bütün dünyada Yaradanın şəxsi idarəetməsi aşkar olunacaq ki, hamı görsün ki, yalnız Onun Özü bütün bu əməlləri və onlardan əvvəl gələn əməlləri etmişdir, edir və edəcəkdir. Çünki indi, şər və cəza artıq xeyirxahlıqlara və xidmətlərə çevrildikdən sonra, onları İcra edəni dərk etmək imkanı verilir, çünki onlar artıq Onun əllərinin işinə uyğundur. Çünki indi onlar Onu ucaldacaq və mübarək sayacaqlar”. Və bunun haqqında deyilir: “Və həyatı seç, sən və sənin nəsillərin”.