Zoar kitabının tamamlanmasına məqalə

(Zoar kitabının «Sulam» şərhi ilə çapının tamamlanması münasibətilə söylənmişdir)

Məlumdur ki, Tövrat və ehkamlar üzrə işin nəticəsində çatmaq istədiyimiz məqsəd Yaradanla qovuşmaqdır, necə ki, deyilib: «Və Ona qovuşmaq»1. Və başa düşmək lazımdır ki, Yaradanla bu qovuşma nə deməkdir. Axı [insan] düşüncəsi Onu tamamilə anlamaqda acizdir2. Lakin müdriklərimiz3 artıq bu sualda məndən qabağa gediblər, çünki onlar «Və Ona qovuşmaq»4 ayəsi barəsində soruşublar: necə  Ona qovuşmaq olar, axı «O, məhv edici oddur»5? Və cavab veriblər: «Onun xüsusiyyətlərinə yapış. Necə ki, O mərhəmətlidir, sən də mərhəmətli ol. Necə ki, O lütfkardır, sən də lütfkar ol». Və ilk baxışdan aydın deyil: müdriklərimiz necə bu ayəni onun sadə mənasından [kənara] yönəldə bildilər? Axı açıq yazılıb: «Və Ona qovuşmaq». Əgər bunun mənası «Onun yollarına qovuşmaq» olsaydı, yazılmalı idi: «Və Onun yollarına qovuşmaq», niyə [Yazı] deyir: «Və Ona – ledavka – qovuşmaq»?

Məsələ bundadır ki, məkan tutan maddi obyektlərdə qovuşma ‘dvekut’ bizim tərəfimizdən məkan yaxınlığı kimi, ayrılma isə məkan uzaqlığı kimi anlaşılır. Lakin tamamilə heç bir məkan tutmayan ruhani [obyektlərdə] qovuşma və ayrılma məkan yaxınlığı və məkan uzaqlığı kimi anlaşılmır, çünki onlar ümumiyyətlə məkan tutmurlar; iki ruhani [obyekt] arasındakı forma bənzərliyi bizim tərəfimizdən qovuşma, iki ruhani [obyekt] arasındakı forma fərqi isə ayrılma kimi anlaşılır. Və baltanın maddini yarıb bölməsi kimi, hissələri bir-birindən uzaqlaşdırmaqla onu iki yerə ayırdığı kimi, forma fərqi də ruhanini bölür, onu iki yerə ayırır.

Əgər onların formadakı fərqi azdırsa, deyilir ki, onlar bir-birindən az dərəcədə uzaqdırlar. Əgər forma fərqi böyükdürsə, deyilir ki, onlar bir-birindən çox uzaqdırlar. Əgər onlar forma etibarilə qarşı-qarşıyadırsa, deyilir ki, onlar son dərəcə uzaqdırlar.

Məsələn, iki adam bir-birinə nifrət edəndə, onlar barəsində deyirlər ki, onlar bir-birindən ayrılıblar – necə ki, şərq qərbdən uzaqdır. Əgər onlar bir-birini sevirlərsə, deyirlər ki, onlar bir bütöv kimi bir-biri ilə yapışıblar. Burada məkan yaxınlığından və ya məkan uzaqlığından söz getmir; forma bənzərliyi və ya formadakı fərqdən söhbət gedir.

Çünki insanlar bir-birini sevdikdə, bu, aralarında formanın bənzərliyi olduğu üçün baş verir. Belə ki, biri yoldaşının sevdiyi hər şeyi sevdiyinə və yoldaşının nifrət etdiyi hər şeyə nifrət etdiyinə görə, elə nəticə alınır ki, onlar bir-biri ilə yapışıblar və bir-birini sevirlər.

Lakin aralarında müəyyən forma fərqi varsa, yəni biri müəyyən bir şeyi sevir, baxmayaraq ki, onun yoldaşı ona nifrət edir və s., bu halda formadakı bu fərq ölçüsündə onlar bir-birinə qarşı nifrət bəsləyirlər və ayrılmış, bir-birindən uzaq olurlar.

Əgər onlar tam qarşıdurmadadırsa, o dərəcədə ki, birinin sevdiyi hər şey yoldaşına nifrətlidir, onlar barəsində deyilir ki, onlar ayrılıblar və şərqin qərbdən uzaq olduğu kimi uzaqdırlar.

Və görürsən ki, forma fərqi ruhaniyyətdə maddidə olduğu kimi bölən balta kimi təsir edir. Oxşar olaraq, məkan üzrə uzaqlığın ölçüsü onların formadakı fərqinin ölçüsündən asılıdır. qovuşmalarının ölçüsü isə forma bənzərliyinin ölçüsündən asılıdır.

Buradan aydındır ki, müdriklərimizin «Və Ona qovuşmaq» ayəsi barəsində verdikləri izah nə dərəcədə ədalətlidir: Onunla xüsusiyyətlər üzrə qovuşmaq – necə ki, O mərhəmətlidir, sən də mərhəmətli ol; necə ki, O lütfkardır, sən də lütfkar ol. Onlar bu ayəni sadə mənasından kənara çıxarmayıblar, əksinə onu məhz sadə mənasına uyğun izah ediblər. Çünki ruhani qovuşmanı forma bənzərliyi şəkli olmadan təsəvvür etmək tamamilə mümkün deyil. Buna görə də öz formasını Yaradanın xüsusiyyətlərinin forması ilə oxşatmaqla, biz Onunla qovuşmuş oluruq.

Necə ki, müdriklər deyiblər: «Necə ki, O mərhəmətlidir…» Başqa sözlə, necə ki, Onun bütün hərəkətləri yaxınına fayda vermək üçündür, və əsla öz mənfəəti naminə deyil – axı Yaradanın doldurulmalı olan bir nöqsanı (xisaronu) yoxdur, həm də Ondan alacaq kimsə də yoxdur – eləcə də sənin bütün hərəkətlərin verməyə və yaxının üçün faydalı olmağa yönəlsin. Və bu yolla sən öz formanı Yaradanın xüsusiyyətlərinin forması ilə oxşadacaqsan ki, bu da ruhani qovuşmadır.

Və xüsusiyyətlərin bu bənzərliyində ağıl ‘moxa’ və qəlb ‘liba’ xüsusiyyətləri var. Tövrat və ehkamlarla Yaradanına həzz vermək naminə məşğul olmaq «moxa» xüsusiyyətlərində forma bənzərliyidir: necə ki, Yaradan Özü haqqında düşünmür – O varmı, yoxsa Öz məxluqatını idarə edirmi ya yox, eləcə də forma bənzərliyi əldə etmək istəyən bu şeylər barəsində düşünməməlidir, çünki ona aydındır ki, Yaradan bu haqda düşünmür; axı bundan böyük forma fərqi yoxdur.

Buna görə də, bu şeylər barədə düşünən hər kəs, təbii ki, Yaradandan ayrıdır və heç vaxt forma bənzərliyinə gəlməyəcək. Buna görə müdriklərimiz deyiblər: «Bütün işlərin Göylər naminə olsun»6, başqa sözlə, Göylərlə qovuşma – bu məqsədə aparmayan heç bir şeyi etmə. Yəni bütün hərəkətlərin vermək və öz yaxınının kömək üçün olsun. Və onda sən Göylərlə forma bənzərliyinə gələcəksən: necə ki, Yaradanın bütün hərəkətləri Öz Yaxınına vermək və ona kömək etmək üçündür, eləcə də sənin bütün hərəkətlərin ancaq yaxınına vermək və ona kömək etmək üçün olacaq; bu isə tam qovuşmadır.

Burada soruşmağa dəyməz: insan  bütün hərəkətlərini necə yaxını üçün edə bilər, axı o, mütləq öz mövcudiyyəti və ailəsinin mövcudiyyəti naminə işləməlidir? Cavab bundan ibarətdir ki, insanın zərurət üzrə gördüyü hərəkətlər – yəni öz mövcudiyyəti üçün lazım olan azı almaq – nə qınanır, nə də təriflənir, və heç də sayılmır ki, o, öz naminə nəsə edir.

İndi, bu şeylərə dərindən baxan hər kəs, mütləq təəccüblənəcək: insan necə tam forma bənzərliyinə gələ bilər ki, onun bütün hərəkətləri yaxını üçün vermək olsun, halbuki insanın bütün mövcudiyyəti yalnız özü üçün almağa yönəlib? Axı yaradıldığı təbiətdən o, hətta kiçik bir hərəkəti belə başqası naminə etməyə qadir deyil. Və o, yaxını üçün verəndə, mütləq görməlidir ki, sonda bunun sayəsində əlavə olaraq [xərclərini] gözəl kompensasiya edən bir mükafat alacaq. Hətta mükafatda şübhəsi olsa belə, artıq bu hərəkəti etməkdən yayınacaq. Necə ola bilər ki, onun hərəkətləri yalnız başqalarına vermək olsun, öz ehtiyacları üçün isə heç nə olmasın?

Mən, həqiqətən, etiraf edirəm ki, bu, çox çətindir və insan öz yaradıldığı təbiəti – yəni yalnız özü üçün almağı – dəyişməyə qadir deyil. Halbuki öz təbiətini diametral əksinə çevirməkdən – yəni özü üçün heç nə almamaqdan, və bütün hərəkətlərinin verməkdən ibarət olmasından heç danışmırıq.

Elə buna görə də Yaradan bizə Tövrat və ehkamlar verdi ki, onları yalnız Yaradanı sevindirmək naminə yerinə yetirmək bizə əmr olunmuşdur. Əgər Tövrat və ehkamlarla lişma-da məşğul olmasaydı, yəni onlar vasitəsilə öz mənfəəti naminə deyil Yaradanını sevindirməklə, bu halda dünyada təbiətimizi dəyişməyə yardım edəcək heç bir vasitə olmazdı.

Buradan Tövrat və ehkamlarla lişma-da məşğul olmağın bütün ciddiliyini başa düş. Çünki əgər onun Tövrat və ehkamdakı niyyəti Yaradanın xeyrinə yox, öz mənfəəti üçündürsə, bu halda o, nəinki almaq istəyinin təbiətini dəyişməyəcək, əksinə onun almaq istəyi yaradıldığı təbiətdən qat-qat böyük olacaq. Mən bunu «Sulam» şərhinə Giriş, cild 1, bənd 30–31-də göstərmişəm; və burada daha geniş açıqlamaq yeri deyil.

Bəs Yaradanla qovuşmağa nəsib olan adamın xüsusiyyətləri nədir? Onlar heç yerdə izah olunmur, yalnız incə eyhamlar var. Bu məqaləmdə deyilənləri aydınlaşdırmaq üçün isə zəruri ölçüdə onları bir az açmağa borcluyam. Bu şeyləri bir bənzətmə ilə izah edəcəyəm.

Bədən öz orqanları ilə bir bütövdür. Və bədən, bütöv kimi, öz hər bir xüsusi orqanı ilə fikirləri və hissləri mübadilə edir. Məsələn, əgər bədən, bütöv kimi, fikirləşirsə ki, onun orqanlarından biri ona xidmət etməli və onu sevindirməlidir, həmin orqan dərhal onun fikrini anlayar və bədənin düşündüyü o həzzi ona çatdırar. Oxşar olaraq, əgər hər hansı bir orqan düşünür və hiss edirsə ki, o, yerləşdiyi məkanda sıxılır, bədən, bütöv kimi, dərhal onun fikrini və hissini bilir və onu rahat yerə köçürür.

Əgər hər hansı bir orqan bədəndən kəsilib ayrılsa, onda onlar iki ayrı mahiyyət olur, və bədən, bütöv kimi, artıq bu ayrılmış orqanın ehtiyaclarını bilmir, həmin orqan da bədənin fikirlərini bilmir ki, ona xidmət etsin və faydalı olsun. Əgər həkim gəlib bu orqanı bədənə əvvəlki kimi birləşdirsə, orqan yenidən bədənin, bütöv kimi, fikirlərini biləcək, bədən də yenidən həmin orqanın ehtiyaclarını biləcək.

Bu bənzətməyə uyğun olaraq, Yaradanla qovuşmağa nəsib olan adamın xüsusiyyətlərini də anlamaq lazımdır. Axı mən artıq (Zoar kitabına Giriş, bənd 9 və İdra Zutaya şərhimdə) sübut etmişəm ki, ruh Yaradanın Özündən ‘Atsmuto’dan çıxan bir nurdır. Və bu nur Yaradan tərəfindən ona almaq istəyi geydirildiyi üçün Yaradandan ayrılır. Çünki məxluqatlarını həzzləndirmək yaradılış niyyəti hər bir ruha almaq istəyi qoydu. Və almaq istəyi formasındakı bu fərq bu nuru Yaradanın Özündən ayırdı və onu Ondan ayrı bir hissə etdi. Orada göstərilən mənbələrə bax, çünki burada bu haqda davam etmək yeri deyil.

Buradan belə çıxır ki, hər bir ruh yaradılmasından əvvəl Atsmuto’da daxil idi. Lakin yaradılışla, yəni ona qoyulan həzz almaq təbiəti ilə o, forma fərqi əldə etdi və yalnız verməkdən ibarət olan Yaradandan ayrıldı. Axı forma fərqi ruhaniyyətdə maddidəki balta kimi ayırır, yuxarıda aydınlaşdırıldığı kimi.

Beləliklə, ruh indi bədəndən kəsilib ayrılmış orqan bənzətməsinə tam uyğundur. Çünki ayrılmadan əvvəl hər ikisi – orqan və bədən, bütöv kimi – bir idi və bir-biri ilə fikirlər və hisslər mübadilə edirdi; lakin bu orqan bədəndən kəsiləndən sonra iki mahiyyət yarandı və biri artıq o birinin fikirlərini və ehtiyaclarını bilmir. Xüsusilə də, ruh bu dünyanın bədəninə geyindiriləndən sonra, onun Atsmuto’dan ayrılmasından əvvəl malik olduğu bütün rabitələr qırıldı. Və onlar – iki ayrı mahiyyət kimidir.

Buradan, avtomatik, Yaradanla yenidən qovuşmağa nəsib olan insanın sifəti aydın olur – yəni o, Tövrat və ehkamların sayəsində onda qoyulmuş almaq istəyini – onu Atsmuto’dan ayıran şeyi – vermək istəyinə çevirdiyinə görə, və bütün hərəkətləri yalnız öz yaxınına vermək və ona kömək etmək üçün olduğuna görə, Yaradanı ilə forma bənzərliyinə nəsib olur – yəni o, Öz Yaradıcısının forması ilə oxşar olur. Elə çıxır ki, o, bədənə bir zamanlar kəsilib ayrılmış və indi yenidən birləşdirilmiş o orqan kimidir – yəni indi o, bədənin, bütöv kimi, fikirlərini yenə bilir, necə ki, ayrılmadan əvvəl bilirdi.

Eləcə də ruh, Yaradanla forma bənzərliyini əldə etdikdən sonra, yenidən Onun fikirlərini bilir, necə ki, forma fərqi – almaq istəyi – səbəbindən Ondan ayrılmadan əvvəl bilirdi.

Və onda vasitəsilə Yazının sözləri yerinə yetər: «Atanın Qüdrətlisini tanı»7. Çünki o, kamil biliyə – ilahi biliyə – nəsib olur və Tövratın bütün sirlərinə nəsib olur, çünki Yaradanın fikirləri Tövratın sirləri deməkdir.

Və bu, rəbbi Meirin dediyi şeydir: «Tövratı lişma öyrənən hər kəs çox şeyə nəsib olar, və ona Tövratın sirləri və dadları açılar, və o, tükənməz bir mənbə kimi olar»8. Yəni dediyimiz kimi, Tövrat və ehkamlarla lişma məşğuliyyət sayəsində – yəni Tövratla məşğuliyyətində niyyətini yalnız Yaradanını sevindirməyə qurduğu üçün, əsla öz mənfəəti üçün yox – ona Yaradana qovuşma təmin edilir, başqa sözlə, forma bənzərliyinə gələcək – bütün işləri yalnız yaxın üçün fayda naminə olacaq, əsla öz mənfəəti üçün yox; yəni tam Yaradan kimi – Onun bütün hərəkətləri yalnız Yaxına vermək və onu sevindirmək üçündür – və bu yolla insan yenə Yaradanına yapışır, necə ki, ruhu yaradılmasından əvvəl idi.

Və buna görə də o, çox şeyə nəsib olar – və Tövratın sirləri və dadlarına nəsib olar. Çünki o, Yaradanla yenidən birləşdiyinə görə, Yaradanın fikirlərini yenə bilir, bədənə yenidən birləşdirilən orqan bənzətməsində olduğu kimi. Və Yaradanın fikirləri Tövratın sirləri və Tövratın dadları adlanır. Beləliklə, Tövratı lişma öyrənən, Tövratın sirləri və dadlarının ona açılmasına nəsib olur. Və o, tükənməz bir mənbə olur – onu Yaradandan ayıran maneələrin ləğvi sayəsində – çünki o, yenə Onunla bir bütöv oldu, necə ki, yaradılmadan əvvəl idi.

Həqiqətdə isə, bütün Tövrat – həm aşkar, həm də gizli – heç bir fərq olmadan Yaradanın fikirləridir. Lakin bu, çayda batan adama bənzəyir: onun dostu onu xilas etmək üçün ona kəndir atır. Əgər batan kəndiri özünə yaxın olan ucundan tutsaydı, dostu onu xilas edə və çaydan çıxara bilərdi.

Eləcə də Tövrat – tam şəkildə Yaradanın fikirlərindən ibarət olduğu üçün – Yaradanın insanlara atdığı kəndir kimidir ki, onları xilas etsin və klipotdan çıxartsın. Və kəndirin ucu bütün insanlara yaxındır – bu da niyyət və düşüncə tələb etməyən aşkar Tövratdır. Üstəlik, hətta əgər ehkamların icrasında qadağan olunmuş fikir olsa belə, bu da Yaradan tərəfindən qəbul olunur, necə ki, deyilib: «İnsan həmişə Tövratla məşğul olmalıdır, hətta «lo lişma»da, çünki «lo lişma»dan «lişma»ya gələcək»9.

Buna görə Tövrat və ehkamlar – elə həmin kəndirin ucudur, və dünyada elə bir insan yoxdur ki, onu tuta bilməsin. Əgər o, onu möhkəm tutsaydı – yəni Tövrat və ehkamlarla lişma-da məşğul olmağa nəsib olsaydı –   əsla öz mənfəəti üçün yox,Yaradanını sevindirmək üçün, – bu halda Tövrat və ehkamlar onu Yaradanla forma bənzərliyinə gətirər – yəni  «və Onunla qovuşmağa», yuxarıda deyildiyi kimi. Və onda o, Yaradanın bütün fikirlərini dərk etməyə nəsib olar ki, yuxarıda deyildiyi kimi,bunlar Tövratın sirləri və Tövratın dadları adlanır; bu isə kəndirin qalan hissəsidir – ona yalnız tam qovuşmadan sonra nəsib olur.

Bizim Yaradanın fikirlərini – yəni Tövratın sirləri və Tövratın dadlarını – kəndirə bənzətməyimizin səbəbi budur ki, Yaradanla forma bənzərliyində çoxlu dərəcələr var. Buna görə, onun kəndir hissəsində – yəni Tövratın sirlərinin dərkində – çoxlu dərəcələr var. Və Yaradanla forma bənzərliyinin ölçüsü necədirsə, insanın Tövratın sirlərini – yəni Yaradanın fikirlərini – dərk etməsinin ölçüsü də elədir.

Ümumilikdə isə, onlar beş dərəcədir: nefeş, ruax, neşama, xaya, yexida – və hər biri hamısını ehtiva edir. Və hər birində beş dərəcə var, belə ki, onların hər birində, ən azı, 25 dərəcə mövcuddur.

Bundan başqa, onlar «aləmlər» adlanırlar, necə ki, müdriklər deyiblər: «Gələcəkdə Yaradan hər bir salehə 310 ‘şay’10 aləm verəcək»11. Yaradanın bu dərk dərəcələrinin «aləm» adlanmasının səbəbi budur ki, «aləm» ‘olam’ sözünün iki mənası var.

1. Bu dünyada olanların hamısına eyni duyğu və hiss verilir. Və birinin gördüyünü və eşitdiyini həmin dünyada olanların hamısı görür və eşidir.
    
2. Bu «gizli» ‘ne’elam’ aləmdə olanların hamısı başqa aləmdən heç nə bilə və dərk edə bilməz.
    

Bu iki dərəcə dərkdə də mövcuddur.

1. Müəyyən bir dərəcəyə nəsib olan hər kəs orada həmin dərəcədə olanların – bütün nəsillər üzrə – dərk etdikləri hər şeyi bilir və dərk edir; və o, onlarla ümumi dərk içindədir, necə ki, bir aləmdə olanlar kimi.
    
2. Bu dərəcədə olanların hamısı başqa dərəcədə olanlardan heç nəyi bilməyəcək və dərk etməyəcəklər – necə ki, bu dünyada olanlar həqiqət aləmində olanlardan heç nə bilə bilməzlər. Buna görə bu dərəcələr «aləmlər» ‘olamot’ sözü ilə adlandırılır.
    

Buna görə dərk edənlər kitablar yaza və öz dərkini eyhamlar və məsəllər şəklində qələmə ala bilərlər; və bunlar o dərəcələrə nəsib olan hər kəs üçün anlaşılandır. Və onların onlarla ümumi dərk birliyi var.

Lakin həmin müəlliflər kimi dərəcənin tam ölçüsünə nəsib olmayan adam onların eyhamlarını anlaya bilməz. Hətta, ümumiyyətlə dərkə nəsib olmayanlar – onlar heç nə anlamazlar, çünki onların ümumi dərk birliyi yoxdur.

Biz artıq demişik ki, tam qovuşma və tam dərk 125 ümumi dərəcəyə bölünür. Buna görə Məsih zamanına qədər bu 125 dərəcənin hamısına nəsib olmaq mümkün deyil.

Bütün nəsillərlə Məsih nəslinin arasında iki fərq var: (1) yalnız Məsih nəslində 125 dərəcənin hamısını dərk etmək olar, başqa nəsillərdə – olmaz; (2) bütün nəsillərdə dərkə və qovuşmaya nəsib olanlar azdır, necə ki, müdriklərimiz «Mən min nəfərdən birini tapdım»12 ayəsi barəsində deyiblər ki, «min nəfər otağa girər, və bir nəfər nura çıxar»13 – yəni qovuşmaya və dərkə. Lakin Məsih nəslində hər kəs qovuşmaya və dərkə nəsib ola bilər, necə ki, deyilib: «Yer Yaradanın biliyi ilə dolu olacaq»14, «Və daha heç kəs öz yaxınına və heç kəs qardaşına «Yaradanınızı tanıyın» deməyəcək, çünki hamı Məni tanıyacaq – kiçikdən böyüyə qədər»15.

Raşbi və onun nəslindən – yəni Zoar kitabının müəlliflərindən – başqa; onlar Məsih zamanından əvvəl yaşamış olsalar da, 125 dərəcənin hamısına kamillikdə nəsib olublar. Onun və şagirdlərinin barəsində deyilib: «Müdrik peyğəmbərdən üstündür»16. Buna görə Zoarda dəfələrlə deyilib ki, Raşbinin bu nəslinə bənzər bir nəsil Məsih padşahın nəslinə qədər olmayacaq. Və buna görə onun böyük əsəri dünyada bu qədər güclü təəssürat qoydu – çünki onun daxilində olan Tövrat sirləri bütün 125 dərəcəni əhatə edir.

Buna görə də Zoar kitabında deyilib ki, o yalnız axır zamanlarda – yəni Məsih vaxtında – açılacaq. Axı dedik ki, əgər oxucuların dərəcələri müəllifin bütün dərəcələri ölçüsünə [yayılmırsa], onlar onun eyhamlarını anlamayacaqlar, çünki onların onunla ümumi dərk birliyi yoxdur.

Zoar müəlliflərinin dərəcələri 125 dərəcənin tam hündürlüyünə [yayılmış] olduğuna görə, Məsih zamanları gəlməyənədək onları dərk etmək mümkün deyil. Elə çıxır ki, Məsih zamanlarından əvvəlki nəsillərdə Zoar müəllifləri ilə ümumi dərk birliyi yoxdur. Buna görə Zoar Məsih nəslindən əvvəlki nəsillərdə açıla bilməzdi.

Buradan aydın dəlil çıxır ki, bizim nəslimiz artıq Məsih zamanına gəlib. Axı biz gözlə görürük ki, bizdən əvvəl Zoar kitabına yazılan bütün təfsirlər Zoarın çətin yerlərinin on faizini belə aydınlaşdırmayıblar. Hətta azca aydınlaşdırdıqları yerlərdə də sözləri demək olar ki, Zoarın öz sözləri kimi anlaşılmazdır.

Bizim indiki nəslimizdə isə biz «Sulam» şərhinə nəsib olduq ki, bu, Zoarın bütün sözlərinin tam izahıdır. Və o, Zoarda bircə anlaşılmaz şeyi belə izahsız qoymur; daha artıq – bütün izahlar sadə, abstrakt təfəkkürə əsaslanır ki, tanış olmayan hər bir oxucu onları anlaya bilsin.

Zoarın bizim indiki nəslimizdə açılması aydın dəlildir ki, biz artıq Məsih zamanındayıq – «Yer Yaradanın biliyi ilə dolu olacaq»17 ayəsinin yerinə yetməsinin başlanğıcında.

Bilmək lazımdır ki, ruhaniyyət maddiyyətə bənzəmir; maddiyyətdə vermək və almaq eyni anda baş verir. Ruhaniyyətdə isə vermə zamanı ilə alma zamanı ayrıdır – əvvəlcə [nemət] Yaradandan alan adama verilir, və bu verilişdə O, ona yalnız alma imkanını verir; ancaq [alan] hələ heç nə almır – ta ki, münasib şəkildə təqdis olunub təmizlənməyincə; onda almağa nəsib olur. Beləliklə, verilmə anından alma anına qədər çoxlu zaman keçə bilər. Və deyilənlərə görə ki, bu nəsil artıq «Yer Yaradanın biliyi ilə dolu olacaq» ayəsinə gəlib – bu yalnız verilmə halı barəsində deyilmişdir; alma halına isə biz, təbii ki, hələ gəlməmişik. Ta ki, biz təmizlənib təqdis olunana, və öyrənənədək və istənilən ölçüdə səy göstərənədək – [onda] alma zamanı gələcək və bizim sayəmizdə «Yer Yaradanın biliyi ilə dolu olacaq» ayəsi yerinə yetəcək.

Məlumdur ki, Qurtuluş və dərk kamilliyi bir-biri ilə sıx bağlıdır. Və təəccüblüdür ki, Tövrat sirlərinə can atan adam Eretz-İsrailə də can atır. Buna görə də «yer Yaradanın biliyi ilə dolu olacaq» bizə yalnız axır günlərdə – yəni Qurtuluş vaxtında – vəd olunub.

Beləliklə, dərk kamilliyində necə ki, biz hələ alma zamanına deyil, yalnız verilmə zamanına nəsib olmuşuq – yəni dərk kamilliyinə gəlmək üçün imkana – eləcə də Qurtuluş barəsində: biz ona yalnız verilmə baxımından nəsib olmuşuq.

Həqiqətdir ki, Yaradan bizim müqəddəs torpağımızı yadların hakimiyyətindən alıb bizə qaytardı. Buna baxmayaraq, biz hələ bu torpağı ixtiyarımıza almamışıq, çünki alma zamanı hələ gəlməyib – dərk kamilliyi barədə izah etdiyimiz kimi. Beləliklə, O verdi, amma biz hələ almadıq.

Axı bizim iqtisadi müstəqilliyimiz yoxdur; iqtisadi müstəqillik olmadan isə dövlət müstəqilliyi ola bilməz. Daha da artıq – bədənin qurtuluşu ruhun qurtuluşu olmadan olmaz. Ta ki, ölkə əhalisinin çoxu dünya xalqlarının yad mədəniyyətlərinin əsirliyində qaldığı və İsrail dini və İsrail mədəniyyətinə tamamilə qadir olmadığı müddətdə, bədəndə də yad qüvvələrin əsirliyindədir. Bu baxımdan İsrail hələ də yadların əlindədir.

Və təəccüblüdür ki, heç kəs Qurtuluşdan tamamilə lazımınca təsirlənmir – sanki iki min ildən sonra Qurtuluş vaxtında olmalı idi. Təkcə bu deyil ki, sürgündə olanlar yanımıza gəlmək və Qurtuluşdan zövq almaq ideyası ilə coşmurlar; hətta artıq xilas olub aramızda yaşayanların çoxu bu Qurtuluşdan qurtulub öz səpələnmə ölkələrinə qayıtmağı gözləyir. Beləliklə, Yaradan bu torpağı dünya xalqlarının hakimiyyətindən alıb bizə versə də, biz hələ onu almamışıq və ondan zövq almırıq.

Məsələ bundadır ki, bu verilmə ilə Yaradan bizə Qurtuluş imkanı verdi – yəni təmizlənmək, təqdis olunmaq və Tövrat və ehkamlarla lişma-da Yaradanın işini qəbul etmək [imkanı]. Və onda Məbəd tikiləcək və biz bu torpağı ixtiyarımıza alacağıq. Və onda Qurtuluşun sevincini hiss edəcəyik və duyacağıq.

Lakin biz buna gələnədək, heç nə dəyişməyib; və ölkədə bu gün baş verənlərlə onun hələ yadların hakimiyyətində olduğu vaxtda baş verənlər arasında – qanun baxımından da, iqtisadiyyat baxımından da, Yaradanın işi baxımından da – heç bir fərq yoxdur. Bizdə yalnız Qurtuluş imkanı var.

Sözlərimizdən belə çıxır ki, bizim indiki nəslimiz Məsih zamanının nəslidir. Buna görə də biz müqəddəs torpağımızın yadların əlindən xilasına nəsib olduq. Bundan əlavə, biz Zoar kitabının açılmasına nəsib olduq ki, bu, «Yer Yaradanın biliyi ilə dolu olacaq», «Və daha heç kəs öz yaxınını və qardaşını «Yaradanınızı tanıyın» deməyəcək, çünki hamı Məni tanıyacaq – kiçikdən böyüyə qədər»18 sözlərinin yerinə yetməsinin başlanğıcıdır.

Lakin bu iki şey bizə yalnız Yaradanın hədiyyəsi şəklində nəsib oldu. Ancaq biz hələ heç nəyi öz əlimizə almamışıq. Bununla bizə Yaradanın işinə başlamaq imkanı verildi ki, Tövrat və ehkamlarla lişma-da məşğul olaq; onda biz böyük uğura – Məsih nəslinə vəd olunmuş, bizdən əvvəlki bütün nəsillərin bilmədiyi  ölçüdə nəsib olacağıq. Və onda bu iki şeyin – «dərk kamilliyi» və «tam qurtuluş»un – alma zamanına nəsib olacağıq.

Beləliklə, biz müdriklərimizin «Ona necə qovuşmaq olar?» sualına verdikləri cavabı əsaslı şəkildə aydınlaşdırdıq. Axı onlar deyiblər ki, bu, «Onun xüsusiyyətlərinə qovuşmaq» deməkdir. Və [bu cavab] iki səbəbə görə doğrudur.

Çünki ruhani qovuşma məkanların yaxınlaşması ilə deyil, formaların bənzərliyi ilə baş verir.

Çünki ruh yalnız onu Yaradanın ona qoyduğu almaq istəyi səbəbindən Atsmuto’dan ayrıldı. Buna görə də o, almaq istəyindən ayrıldıqdan sonra, avtomatik olaraq Atsmuto ilə ilkin qovuşmaya qayıtdı.

Lakin bunların hamısı nəzəriyyədədir; təcrübədə isə onlar «Onun xüsusiyyətlərinə qovuşmaq» izahı ilə hələ heç nə həll etmədilər ki, bu, yaradılışın təbiətinə qoyulmuş almaq istəyindən ayrılmaq və təbiətinə tərs olan vermək istəyinə gəlmək deməkdir.

Bizim aydınlaşdırdığımız kimi, çayda batan kəndiri möhkəm tutmalıdır. Tövrat və ehkamlarla lişma-da məşğul olmamışdan qabaq ki, «artıq axmaqlığına qayıtmasın», onun kəndiri möhkəm tutduğu sayılmır; və problem öz yerinə qayıdır: o, haradan yanacaq götürsün ki, bütün qəlbi və varlığı ilə yalnız Yaradanını sevindirmək üçün əziyyət çəksin? Axı insan heç bir hərəkəti öz mənfəəti olmadan edə bilməz – necə ki, maşın yanacaq olmadan işləyə bilməz. Əgər heç bir şəxsi fayda olmayacaqsa, yalnız Yaradanın sevinci olacaqsa – onda onun iş üçün yanacağı yoxdur.

Cavab isə budur ki, Yaradanın ucalığını münasib şəkildə dərk edən hər kəs üçün O’na yönəltdiyi vermə – almağa çevrilir, necə ki, Kiduşin traktatında19 mühüm adam barəsində deyilir: qadın kişiyə pul verdikdə, bu, onun üçün almaq sayılır və qadın ona aid (müqəddəs) olur.

Eləcə də Yaradanla: əgər o, Onun ucalığını dərk edirsə, Yaradanını sevindirməkdən daha mühüm bir alma yoxdur. Bu isə bütün qəlbi, canı və varlığı ilə çalışmaq və zəhmət çəkmək üçün yanacaq kimi yetər və kifayətdir.

Aydındır ki, əgər o, hələ Yaradanın ucalığını münasib ölçüdə dərk etməyibsə, Yaradanı sevindirmə onun üçün elə bir alma sayılmayacaq ki, o, bütün qəlbini, canını və varlığını Yaradanına versin. Buna görə də hər dəfə  o, doğrudan da niyyətini öz mənfəəti üçün yox, Yaradanını sevindirməyə qurur, dərhal işləmə gücünü tam itirir. Axı o, yanacağı olmayan maşın kimi qalır; çünki insan öz bədəninin bir hissəsini belə hərəkətə gətirə bilməz ki, buradan özünə hansısa fayda götürməsin. Xüsusən də Tövratın öhdəlik qoyduğu qədər – bütün canını və bütün varlığını vermək kimi böyük bir səy! Və şübhə yoxdur ki, o, özünə hansısa həzz almadan bunu edə bilməyəcək.

Həqiqətdə isə, Yaradanın ucalığını vermənin almağa çevrilsindərəcində dərk etmək  – müdriklərin mühüm adam barəsində dedikləri kimi – o qədər də çətin bir şey deyil. Hamı Yaradanın ucalığını bilir – hər şeyi yaradan və hər şeyi dağıdan, əvvəli və sonu olmayan – ucalığının sonu və həddi olmayan.

Lakin çətinlik bundadır ki, ucalığın ölçüsü ayrı-ayrı insandan asılı deyil, mühitdən asılıdır. Məsələn, bir adam yaxşı keyfiyyətlərlə dolu olsa belə, əgər mühit onu qiymətləndirməsə və hörmət etməsə, bu adam həmişə ruhən sınmış olacaq və öz keyfiyyətləri ilə qürrələnə bilməyəcək – halbuki onların doğruluğuna şübhə etmir.

Əksinə, heç bir ləyaqəti olmayan bir adam – əgər mühit onu çoxlu ləyaqətləri varmış kimi hörmətləndirirsə, bu adam ruhən qürurla dolu olacaq; çünki əhəmiyyət və ucalıq dərəcəsi tamamilə mühitin ixtiyarındadır.

İnsan öz mühitinin Yaradanın işində yüngül düşüncəli davrandığını və Yaradanın ucalığını münasib şəkildə qiymətləndirmədiyini gördükdə, – tək adam mühiti aşa bilməz; o da Yaradanın işində yüngül düşüncəlilik edər – onlar kimi. Və Yaradanın ucalığına çatmaq üçün əsası olmadığına görə, aydındır ki, o, Yaradanını sevindirmək üçün – öz mənfəəti üçün yox – işləyə bilməyəcək. Axı onun səy üçün enerjisi yoxdur. «Zəhmət çəkməyib tapıbsa – inanma»20. Və onun başqa imkanı yoxdur – ya öz mənfəəti üçün işləməlidir, ya da ümumiyyətlə işləməməlidir. Çünki Yaradanı sevindirmək ona tam mənada alma olmayacaq.

Buradan «Padşahın ucalığı Xalqın çoxluğundadır»21 ayəsini anla. Axı ucalığın dərəcəsi iki şərtlə mühitdən gəlir: (1) mühitin qiymətləndirməsinin ölçüsündə, (2) mühitin böyüklüyünün ölçüsündə; buna görə «xalqın çoxluğunda Padşahın ucalığı Xalqın çoxluğundadır».Bu böyük çətinliyə görə müdriklər bizə məsləhət verdilər: «Özün üçün Rav yarat və özün üçün dost satın al»22 – yəni insan özünə mühüm və tanınmış bir adam seçməlidir ki, o, onun üçün Rav olsun; onun sayəsində o, Tövrat və ehkamlarla Yaradanını sevindirmək naminə məşğuliyyətə gələ bilsin. Axı Rav barəsində iki yüngülləşdirici hal var.

O, mühüm adam olduğuna görə, şagird onun ucalığına əsaslanaraq onu sevindirə bilər; çünki vermə onun üçün almağa çevrilir – bu isə ona hər dəfə vermə üzrə hərəkətləri çoxaltmağa imkan verən təbii yanacaqdır. Ravının yanında vermə ilə məşğul olmağa vərdiş etdikdən sonra, Rav onu Yaradan barəsində də Tövrat və ehkamlarla lişma-da məşğuliyyətə keçirə bilər – çünki vərdiş [ikinci] təbiətə çevrilir.

Çünki Yaradanla forma bənzərliyi əbədi olmazsa – yəni «Sirləri Bilənin onun barəsində şəhadət verənədək ki, o, artıq axmaqlığına qayıtmayacaq»23 – səmərə vermir. Ravla forma bənzərliyi isə – Rav bu dünyada, zaman sərhədlərində olduğuna görə – səmərəlidir, hətta əgər o, yalnız müvəqqətidir və sonra o, əvvəlki halına qayıdacaqsa belə.

Belə çıxır ki, hər dəfə o, Ravı ilə forma bənzərliyinə gəldikdə, müəyyən müddət Ravına tutunur. Bunun sayəsində o, Ravının dərəcəsi ölçüsündə onun bilik və fikirlərini dərk edir – bədən hissəsi bənzətməsində izah etdiyimiz kimi ki, bədəndən kəsilmiş və yenidən ona birləşdirilmiş orqan kimi. Oraya diqqətlə bax.

Buna görə şagird Ravının çatdığı Yaradanın ucalığının dərkindən istifadə edə bilər; bu dərk verməni almağa, və onun üçün kifayət qədər yanacağa çevirir ki, bütün canı və varlığı ilə bağlılıq versin. Və onda şagird də Tövrat və ehkamlarla lişma-da – bütün qəlbi, bütün canı və bütün varlığı ilə – məşğul ola bilər; bu isə onu Yaradanla əbədi qovuşmaya aparan ‘sgula’dır.

Buradan müdriklərimizin sözlərini anlayacaqsan: «Tövrata xidmət onu öyrənməkdən daha vacibdir» – necə ki, deyilib: «Burada Şafat oğlu Elişa var – o, Eliyahun əllərinə su tökürdü»24 – «öyrənirdi» deyilmir, «tökürdü»25 deyilir.

İlk baxışdan aydın deyil ki, sadə işlər necə müdriklik və bilik öyrənməsindən vacib ola bilər. Lakin deyilənlərdən tam aydındır ki, Rava onu sevindirmək məqsədilə bütün bədəni və bütün varlığı ilə xidmət – şagirdi Ravla qovuşmaya, yəni forma bənzərliyinə gətirir. Bunun sayəsində o, «ağızdan ağıza» prinsipi ilə Ravının bilik və fikirlərini alır – bu isə «ruax be-ruax» (ruh ilə ruhun) qovuşmasıdır. Beləliklə, o, Yaradanın ucalığını o ölçüdə dərk etməyə nəsib olur ki, vermə almağa çevrilir və onun üçün bütün canını və varlığını bağlamağa yetərli yanacaq olur – ta ki, yuxarıda deyildiyi kimi, Yaradanla qovuşmaya nəsib olsun.

Başqa məsələ – Ravının yanında Tövratı öyrənmək – bu, mütləq öz mənfəəti üçün olmalıdır və onu qovuşmaya gətirmir; «ağızdan qulaqlara» sayılır. Belə ki, xidmət şagirdə Ravının fikirlərini gətirir, öyrənmək isə yalnız onun nitqlərini. Və xidmətin əhəmiyyəti öyrənmənin əhəmiyyətindən Ravının düşüncəsinin [əhəmiyyət] dərəcəsi ilə onun nitqinə nisbətdə, və «ağızdan ağıza» [ötürülmə] üsulunun «ağızdan qulaqlara» nisbətdə əhəmiyyəti dərəcəsində daha yüksəkdir.

Lakin bütün bunlar o vəziyyət barəsindədir ki, Rava xidmət onu sevindirmək naminə olur. Əgər xidmət öz mənfəəti üçün edilirsə, bu cür xidmət onu Rava qovuşmaya gətirməyə qadir deyil; və heç bir şübhə yoxdur ki, Ravının yanında öyrənmək, belə xidmətlə nisbətdə daha vacibdir.

Lakin Yaradanın ucalığının dərki barəsində dediyimiz kimi ki, Yaradanı münasib şəkildə qiymətləndirməyən mühit insanı zəiflədir və onun Yaradanın ucalığına çatmasına mane olur – bu, şübhəsiz, Rava da aiddir. Yəni Ravını münasib şəkildə qiymətləndirməyən mühit şagirdə öz Ravının ucalığına münasib şəkildə çatmağa mane olur.

Buna görə müdriklərimiz dedilər: «Özün üçün Rav yarat və özün üçün dost satın al»26 – yəni insan özünə yeni bir mühit qurmalıdı ki, bu mühit ona öz Ravının ucalığına çatmağa kömək etsin; yəni Ravını qiymətləndirən dostlara sevgi vasitəsilə. Axı dostlarla Ravının ucalığı haqqında söhbət sayəsində hər kəs onun ucalığının hissini alır. Belə ki, Rav üçün vermə almağa və yanacağa çevrilir – yəni o ölçüdə ki, bu, onu Tövrat və ehkamlarla «lişma»-da məşğuliyyətə gətirir. Və bu barədə müdriklər deyiblər: Tövrat 48 keyfiyyətlə alınır – … müdriklərə xidmət və dostlarla diqqətli işlə27. Çünki Rava xidmətlə yanaşı dostlarla diqqətli iş də lazımdır – yəni dostlara vermə – ki, onlar ona Ravın ucalığına çatmaq üçün təsir etsinlər. Axı ucalığa çatmaq tamamilə mühitdən asılıdır. Və tək adam burada heç nə edə bilməz – yuxarıda aydınlaşdırıldığı kimi.

Lakin ucalığa çatmaqda iki şərt işləyir: (1) mühitin verdiyi qiyməti onun əhəmiyyəti ölçüsündə həmişə dinləmək və qəbul etmək; (2) mühitin böyük olması – necə ki, deyilib: «Padşahın ucalığı xalqın çoxluğundadır».

Birinci şərti qəbul etmək üçün, hər şagird özünü bütün dostların içində ən kiçik saymağa borcludur; onda o, onlardan hər birinin ucalıq ölçüsünü qəbul edə bilər. Axı böyük, özündən kiçikdən ala bilməz; nəinki  onun sözlərindən təsirlənsin. Yalnız kiçik böyüklərin verdiyi qiymətdən təsirlənir.

İkinci şərtə uyğun olaraq isə, hər bir şagird hər bir dostun əhəmiyyətini böyütməyə və onu elə sevməyə borcludur ki, sanki o, nəslin ən böyüyüdür. Və onda mühit ona elə təsir edəcək ki, sanki o, böyük mühitdir – necə ki, «çünki keyfiyyət miqdardan üstündür» deyilir.