Yeguda Leyb HaLevi Aşlaq (Baal HaSulam)

Dinin mahiyyəti və onun məqsədi

Burada mən 3 suala cavab vermək istəyirəm.

Birinci – dinin mahiyyəti nədən ibarətdir.

İkinci – onun məqsədinə bu dünyada nail olunması gözlənilir, yoxsa yalnız gələcəkdə.

Üçüncü – onun məqsədi Yaradanın xeyrinə yönəlib, yoxsa yaradılmışların xeyrinə.

Və ilk baxışdan hər bir oxucu mənim sözlərimə təəccüblənəcək və bu məqalənin mövzusu kimi özüm üçün müəyyən etdiyim bu üç sualı başa düşməyəcək.

Axı bu, körpəyə də aydındır və dinin nə olduğunu kim bilmir!

Və hətta, [kim bilmir ki, onun mükafatı və cəzası nədən ibarətdir,] hansı ki, əsasən gələcək aləmdə vəd olunur və gözlənilir!

Üçüncü sualdan danışmağa belə dəyməz – axı hamıya məlumdur ki, o, yaradılmışların xeyrinə yönəlib ki, onları xeyrə və xoşbəxtliyə gətirsin. Məgər buna əlavə ediləsi daha bir şey varmı?

Və həqiqətən, mənim əlavə edəcək heç nəyim yoxdur!

Lakin bu üç müddəa məlum olduğuna, ana südü ilə hopmuş həqiqət kimi avtomatik təkrarlanıb deyildiyinə və o qədər dərindən öyrənildiyinə görə ki, bütün ömür boyu onlara heç nə əlavə etmək və ya onları aydınlaşdırmaq mümkün deyil, bu yalnız o uca şeylərin bilinmədiyini göstərir!

Halbuki onlar mütləq o təməlin bütün əsasını təşkil edir ki, onun üzərində bütün dini bina dayanır və ona söykənir!

Bu halda mənə deyin, necə ola bilər ki, 12-14 yaşlı kiçik bir yeniyetmənin başında artıq belə incə qavranılan bu üç müddəanı lazımınca düşünüb anlamaq üçün hazır yer olsun? Və hətta – elə yetərli şəkildə ki, ömrünün bütün günləri boyu ona bu barədə hər hansı əlavə bilik və anlayış lazım olmasın?

Məhz burada məsələ gizlənir! Çünki bu tələsik fərziyyə bizim bu gün yaşayan nəsildə dünyamızın havasını doldurmuş bütün o yüngüllüyə və vəhşi nəticələrə gətirib çıxardı və bu da bizi elə bir vəziyyətə gətirdi ki, növbəti nəsil demək olar ki, tamamilə əllərimizdən çıxdı.

Mütləq xeyir

Oxucunu uzun nitqlərlə yormamaq üçün mən əvvəlki məqalədə [yəni “Arvut”da] yazılmış və aydınlaşdırılmış hər şeyə, xüsusilə də “Tövratın bəxş edilməsi” məqaləsində aydınlaşdırılmış şeylərə əsaslanıram. Hər iki məqalə qarşımızda duran bu uca mövzunun bir növ girişidir. Burada isə mən qısa və mümkün qədər sadə şəkildə danışacağam ki, hər kəsə aydın olsun.

Və əvvəlcə başa düşmək lazımdır ki, Yaradan mütləq xeyirdir. Yəni dünyada elə bir imkan yoxdur ki, O, kiməsə hansısa bir əzab versin. Bu, bizim tərəfimizdən aksioma kimi qəbul olunur. Eyni zamanda sağlam ağıl bizə bütün şər yaradanların əsasını aydın şəkildə göstərir və bu əsas yalnız və yalnız “almaq istəyi” kimi müəyyən edilir.

Bu o deməkdir ki, o, hansısa bir şeydə özünü tamamlayan xeyiri almağa can atdığına görə görür ki, bu arzusu yaxınına zərər verir, o zaman o, öz dolğunluğunu almaq arzusu ilə hərəkət edərək yaxınına zərər verməyə qərar verir. Belə ki, əgər bu varlıq bundan özü üçün heç bir həzz götürməsəydi, dünyada yaxınına zərər verən bircə yaradılmış belə olmazdı.

Və əgər bəzən biz elə bir varlıqa rast gəlsək ki, o, öz həzzi üçün almaq arzusu olmadan yaxınına zərər verir, bunu yalnız onda əvvəldən almaq istəyi əsasında yaranmış köhnə vərdişə görə edir. İndi isə, məlum olduğu kimi, bu vərdiş onu hər hansı yeni bir səbəbə ehtiyacdan azad edir.

Və bizə aydındır ki, Yaradanın Özü kamildir və Onun kamilliyini tamamlamaq üçün Ona kömək edəcək kiməsə ehtiyacı yoxdur, çünki O, hər şeyə nisbətdə ilkin səbəbdir. Aydındır ki, Onda heç bir almaq istəyi yoxdur. Və Onda heç bir almaq istəyi olmadığına görə, təbii olaraq Onda kiməsə zərər vermək üçün heç bir səbəb yoxdur. Və bu son dərəcə sadə şəkildə aydındır.

Və bununla yanaşı, qəlb də tam sadə şəkildə aksioma kimi razılaşır və qəbul edir ki, Onun yaxınına, yəni Öz varlıqlarına xeyir vermək arzusu vardır. Bu isə Onun yaratdığı və gözümüz önünə sərdiyi bütün böyük yaradılışda bizə aşkar görünür.

Çünki bizim dünyamızda mütləq iki şeydən birini hiss edən varlıqlar var – ya pis, ya da yaxşı. Və onlar hansı hissi keçirsələr də, bu mütləq onlarda Yaradan tərəfindən oyadılır. Və tam dəqiq məlum olduğuna görə ki, Yaradanın davranış formasında zərər vermək imkanı yoxdur, yuxarıda aydınlaşdırıldığı kimi, bundan belə çıxır ki, varlıqlar Ondan yalnız xeyir alırlar. Çünki O, varlıqları yalnız onlara zövq vermək üçün yaratmışdır.

Buradan aydın olur ki, Yaradanın yalnız xeyir vermək arzusu vardır. Və heç bir halda Onun davranış formasında Ondan gələn hansısa zərər və ya əzab ünsürünü təsəvvür etmək mümkün deyil.

Buna görə də biz Onu “mütləq xeyir” adı ilə təyin etdik. Və bunu bildikdən sonra, enib Onun idarə etdiyi və nəzarət etdiyi gerçək reallığa baxaq: Yaradan onlara necə yalnız xeyir verir?

Yaradanın idarəçiliyi məqsədyönlüdür

Gözümüz önündə duran bütün təbiət sistemlərindən bizə aydındır ki, hər bir varlıqda – nə qədər kiçik olursa olsun – dörd növə aid olan: cansız, bitki, heyvan, danışan – həm ümumidə, həm də xüsusidə, biz məqsədyönlü idarəçiliyi görürük. Başqa sözlə, [biz] səbəb və nəticə yolu ilə gedən yavaş, mərhələli bir inkişaf artımını görürük. Ağacdakı meyvə kimi ki, onun son inkişafında çatacağı xeyirli məqsəd üçün izlənilir – o meyvənin gözəl və dadlı olması üçün.

Və botanikdən soruş: bu meyvə gözə görünməyə başladığı andan məqsədinə, yəni tam yetişməsinin sonuna çatana qədər nə qədər vəziyyətdən keçir. Üstəlik, məqsəddən əvvəl gələn bütün vəziyyətlər nəinki onun şirin və gözəl son məqsədinə uyğun bir nümunə göstərmir, əksinə, sanki bizi qıcıqlandırmaq üçün onun son formasının tam əksini göstərir. Başqa sözlə, meyvə sonda nə qədər şirin olursa, inkişafının əvvəlki mərhələlərində bir o qədər acı və yarıtmaz olur.

Eyni hal canlı və danışan növdə də var. Çünki ağlı inkişafının sonunda az olan heyvan, inkişaf prosesində o qədər də qüsurlu olmur. İnsana gəldikdə isə, onun ağlı inkişafının sonunda böyükdür, lakin inkişaf prosesində son dərəcə qüsurludur. Axı “bir günlük buzov öküz adlanır”2, yəni onda özünü qorumaq üçün güc və ağıl var ki, ayağa qalxsın, o yana-bu yana gəzsin və yolunda duran zərərvericidən qaçsın.

Halbuki bir günlük insan, özbaşına buraxıldıqda, sanki hisslərdən məhrumdur. Və əgər bu dünyanın reallıqları ilə tanış olmayan biri bu iki yenidoğulmuşa baxsaydı, o, şübhəsiz, insan körpəsi haqqında deyərdi ki, o, sonunda da heç nəyə nail ola bilməyəcək, heyvan balası haqqında isə deyərdi ki, burada yeni bir Napoleon doğulub. Bu, əgər o, buzovun ağıl ölçüsünə,  axmaq və hər cür hissdən məhrum insan körpəsinin ağlına nisbətdə hökm versəydi-belə deyərdi.

Və sən burada aydın görürsən ki, Yaradan yaratdığı reallığı “məqsədyönlü idarəetmə” formasında idarə edir, inkişaf mərhələlərinin qaydasını tamamilə nəzərə almadan. Çünki onlar, əksinə, bizi aldadır və məqsədlərini başa düşməkdən baxışlarımızı uzaqlaşdırır, çünki onlar daim işlərinin tamamında olacaqları vəziyyətin əksinə olan bir haldadırlar.

Belə şeylər haqqında biz deyirik: “Təcrübə sahibindən daha ağıllı heç kim yoxdur”. Çünki yalnız təcrübə sahibi, varlığı onun inkişafının bütün vəziyyətlərində kamilliyə çatana qədər görmək imkanı olan kəs, ehtirasları sakitləşdirə bilər və deyə bilər ki, varlığın inkişaf mərhələlərində dayandığı bütün bu eybəcər mənzərələrdən heç bir halda qorxmaq lazım deyil. Yalnız onun yetişməsinin gözəl və saf sonuna inanmaq lazımdır. Hər bir varlıq üçün mütləq mövcud olmalı olan bu tədrici qaydanın mənası kabala elmində gözəl şəkildə aydınlaşdırılır və burada daha ətraflı izaha yer yoxdur.

Beləliklə, Yaradanın bizim dünyamızdakı idarəetmə yolları aydınlaşdı və məlum oldu ki, bu idarəetmə yalnız məqsədyönlüdür. Və varlıq öz son nöqtəsinə, yəni öz formasının tamamlanmasına və yetişməsinə çatana qədər xeyirin ölçüsü onda heç cür aşkar olmur.

Və əksinə, onun [yəni idarəetmənin] adəti həmişə müşahidə edənlərə görə qüsurlar örtüyünə bürünməkdir.

Beləliklə, görürsən ki, Yaradan Öz varlıqlarına daim yalnız xeyir verir, lakin bu xeyir Onun məqsədyönlü idarəetməsi altında gizlənir.

İki yol: əzab yolu və Tövrat yolu

Beləliklə, aydın oldu ki, Yaradan mütləq xeyirdir. Və O bizi Özünün kamil xeyir xüsusiyyətindən çıxış edərək, heç bir şər qarışığı olmadan idarə edir – həqiqətən də məqsədyönlü idarəetmə şəklində. Bu isə o deməkdir ki, Onun idarəetməsi bizi səbəb və nəticələr zənciri ilə müxtəlif vəziyyətlərin qaydasını qəbul etməyə məcbur edir, yəni əməllər və nəticələr yolu ilə, ta ki biz arzulanan xeyiri qəbul etməyə qadir olana qədər. Və o zaman biz öz məqsədimizə çatacağıq, yetişməsini tamamlamış gözəl meyvə kimi.

Buradan da aydındır ki, bu məqsədə şübhəsiz hamımız çatacağıq. Çünki əgər belə olmasa, bu o deməkdir ki, sən Yaradanın idarəçiliyinə şübhə edirsən və deyirsən ki, Allah eləməsin, o öz məqsədi üçün kifayət etmir. Buna görə də müdriklər demişlər: «Şxinanın aşağıdakıların arasında məskunlaşması yüksək məqsəddir». Başqa sözlə, Yaradanın idarəçiliyi məqsədyönlü olduğuna və onun məqsədi bizi inkişafımızın sonunda Yaradanla birləşməyə gətirmək olduğuna görə ki, O, bizim aramızda məskunlaşsın, bu «yüksək məqsəd» sayılır. Başqa sözlə, əgər biz buna gəlməsək, bu o deməkdir ki, Yaradanın idarəçiliyində, Allah eləməsin, qüsur var.

Bu, qocalığında oğlu doğulan böyük bir padşaha bənzəyir və bu oğul onun qəlbinə çox əziz idi. Buna görə də padşah onun doğulduğu gündən etibarən onun üçün müxtəlif xeyirlər fikirləşdi. O, ölkədə olan bütün gözəl, ağıllı və qiymətli kitabları topladı. Onun üçün hikmət öyrənmək məktəbi hazırladı. Məşhur memarları çağırdı və onun üçün zövq sarayları tikdirdi. Bütün musiqiçiləri və müğənniləri topladı və onun üçün nəğmə sarayları hazırladı. Ən yaxşı aşpazları və şirniyyatçıları çağırdı ki, dünyanın bütün nemətlərindən onun üçün ən yaxşılarını seçsinlər. Və budur, oğul böyüyüb yetişdi, amma axmaqdır – bilik istəyi yoxdur. O kor idi – tikililərin gözəlliyini nə görür, nə də hiss edir. O kar idi – şairlərin səslərini və musiqi alətlərinin səslərini eşitmir. Və o şəkər xəstəsidir və yalnız sadə qara çörək yeyə bilir. «Və rüsvayçılıq və qəzəb kifayətdir»3.

Lakin belə bir hekayə ölümlü bir padşahın başına gələ bilər, amma bunu Yaradan haqqında demək olmaz, çünki aydındır ki, Onunla heç bir aldanma baş verə bilməz. Buna görə də O, bizim üçün iki inkişaf yolu hazırlamışdır:

1.Birincisi əzab yoludur və bu, varlığın öz-özündən inkişaf etmə qaydasıdır. Və öz təbiətinə əsasən o, tədricən, səbəb və nəticə zənciri ilə, bir-birinin ardınca müxtəlif vəziyyətləri qəbul etməlidir. Bu vəziyyətlər vasitəsilə biz tədricən inkişaf edirik, ta ki bizi xeyri seçməyə və şərdən iyrənməyə məcbur edən tam dərkə gələnə qədər və Yaradanın istədiyi kimi tam hazırlığa çatana qədər. Lakin həqiqəti desək, bu yol zaman baxımından uzundur və əzablar və ağrılarla doludur.

2.Buna görə də O, bunun əksinə olaraq bizim üçün xoş və yaxşı bir yol hazırlamışdır, yəni Tövrat və ehkamlar yolu. Bu yol bizi məqsədimizə qısa zamanda və əzabsız hazırlaya bilər.

Buradan belə çıxır ki, bizim son məqsədimiz Yaradanla birləşməyə hazırlanmaqdır ki, O bizim aramızda məskunlaşsın!

Bu məqsəd labüddür, elə bir başlanğıc nöqtəsi tapmaq mümkün deyil ki, ondan kənara çıxmaq mümkün olsun. Çünki Yaradanın bizi idarə etməsi möhkəmdir və iki növ idarəetməni ehtiva edir: “əzab yolu” və “Tövrat yolu”, yuxarıda aydınlaşdırıldığı kimi.

Lakin praktiki reallıq baxımından görürük ki, Yaradanın idarəetməsi bizdə eyni zamanda iki idarəetmə üsulunda təzahür edir. Və bunlar müdriklərin sözlərində “yer yolu” və “Tövrat yolu” adlanır.

Dinin mahiyyəti – bizdə şərin dərkini inkişaf etdirməkdir

Müdriklərimiz demişlər: «İnsanın [heyvanı] boğaz tərəfindən, yoxsa boynun arxa tərəfindən kəsməsinin Yaradan üçün nə fərqi var? Axı ehkamlar yalnız onun üçün verildi ki, onların vasitəsilə varlıqları saflaşdırsınlar»4. Bu saflaşmanın nə olduğu isə “Tövratın bəxş edilməsi” məqaləsinin 12-ci bəndində kifayət qədər aydınlaşdırılmışdır. Orada yazdıqlarımıza bax. Lakin burada mən Tövrat və ehkamlarla məşğul olmaq vasitəsilə əldə olunan bu inkişafın mahiyyətinin nədən ibarət olduğunu aydınlaşdıracağam.

Bil ki, bu, içimizdə olan şərin dərk edilməsindən ibarətdir və ehkamlarla məşğul olmaq onlarla məşğul olanı tədrici və yavaş saflaşma vasitəsilə təmizləyə bilər. Bu saflaşma dərəcəsinin ölçüsü bizim şərimizi dərk etmə ölçüsüdür.

Çünki insan öz təbiətinə görə artıq öz daxilində olan hər bir şəri rədd etməyə və məhv etməyə hazırdır. Və bu xüsusiyyət hər bir varlıqda eynidir. Bütün fərq isə varlıqlar arasında yalnız şərin dərk edilməsindədir.

1.Daha çox inkişaf etmiş varlıq özü-özlüyündə şərin daha böyük ölçüsünü dərk edir və avtomatik olaraq şəri özündən daha böyük ölçüdə ayırıb uzaqlaşdırır.

2.İnkişaf etməmiş varlıq isə özü-özlüyündə şərin kiçik ölçüsünü hiss edir və buna görə də özündən yalnız şərin kiçik ölçüsünü uzaqlaşdıracaq. Buna görə də o, bütün natəmizliyini özündə saxlayır, çünki bu natəmizliyi heç bir şəkildə qəbul etmir.

Oxucunu yormamaq üçün, “Tövratın bəxş edilməsi” məqaləsinin 12-ci bəndində aydınlaşdırıldığı kimi, ümumi şəkildə xeyirin və şərin nə olduğunu izah edək – ümumi halda şər özünə sevgidən başqa bir şey deyil, buna eqoizm deyilir və o, forma etibarilə Yaradan’a ziddir. Çünki Onda heç bir dərəcədə özü üçün almaq arzusu yoxdur, yalnız vermək arzusu vardır.

Və “Tövratın bəxş edilməsi” məqaləsinin 9-cu və 11-ci bəndlərində aydınlaşdırıldığı kimi:

1.bütün həzz və zövqün əsası, insanın öz Yaradanına forma bənzərliyi ölçüsü ilə müəyyən olunur,

2.bütün əzab və dözümsüzlüyün əsası isə, insanın öz Yaradanına forma fərqliliyi ölçüsü ilə müəyyən olunur.

Oraya lazımi diqqətlə bax.

Buna görə də eqoizm bizə iyrəncdir və bizim tərəfimizdən son dərəcə ağrılı şəkildə qəbul olunur, çünki o, forma etibarilə Yaradan’a ziddir. Lakin bu iyrənclik hamıda eyni deyil, müəyyən ölçüyə görə aramızda bölünür.

Çünki vəhşi, tamamilə inkişaf etməmiş insan eqoizmi heç bir şəkildə pis xüsusiyyət kimi tanımır və buna görə də ondan açıq şəkildə, heç bir utanma və heç bir sərhəd olmadan istifadə edir. O, hər fürsətdə hamının gözü qarşısında soyur və öldürür.

Bir qədər inkişaf etmiş insan isə artıq öz eqoizminin müəyyən bir hissəsini şər kimi hiss edir və heç olmasa, ondan açıq şəkildə istifadə etməyə utanır, insanların göz önündə onları soymur və öldürmür. Lakin gizlində yenə də hər cür pisliyi etməyə hazırdır, sadəcə çalışır ki, onu heç kim görməsin.

Və görürük ki, daha da inkişaf etmiş insan eqoizmi həqiqətən iyrənc bir hal kimi hiss edir, o dərəcəyə qədər ki, onu öz daxilində daşıya bilmir, onu dərk etdiyi ölçüdə tamamilə özündən itələyir və ayırır – ta o vaxta qədər ki, başqasının zəhmətindən həzz almaq istəmir və buna qadir olmur. Və onda yaxınına sevgi qığılcımları oyanmağa başlayır, buna “altruizm” deyilir və bu ümumi xeyir xüsusiyyətidir.

Və bu da onda tədrici inkişaf qaydasında oyanır, yəni əvvəlcə onda yaxınlara və ailəyə münasibətdə sevgi və əta  hissi inkişaf edir, necə ki deyilib: «Və qohumundan uzaqlaşma»5. O daha çox inkişaf etdikcə, onda öz ətrafındakı bütün insanlara, yəni öz şəhərinin sakinlərinə və ya öz xalqına əta xüsusiyyəti inkişaf edir. Və belə-belə inkişaf edir, ta onda bütün bəşəriyyətə yayılan yaxınına sevgi formalaşana qədər.

Şüurlu inkişaf və şüursuz inkişaf

Bil ki, iki qüvvə bizə xidmət edir, bizi adı çəkilən pilləkənin pillələri ilə yüksəlməyə və qalxmağa itələyir, ta biz onun göylərdə olan zirvəsinə çatana qədər. Bu zirvə isə Yaradanla forma bənzərliyimizin son nöqtəsidir.

Bu iki qüvvə arasındakı fərq ondadır ki, birinci qüvvə bizi «şüursuz» şəkildə itələyir, yəni bizim seçimimiz olmadan. Və o, «viz-a-terqo»6 [obyekti arxadan itələyən qüvvə] adlanır. Bu da bizim «əzab yolu» və ya «yer yolu» adlandırdığımız şeydir.

Məhz bundan əxlaq adlanan təlimin fəlsəfəsi bizə gəlib çıxmışdır. Bu təlim empirik dərkə əsaslanır, yəni praktik ağlın tənqidindən çıxış edir. Və bu təlimin bütün əsası, gözümüzün önünə eqoizm toxumlarından yaranmış zərərlərin cəmindən başqa bir şey deyil. Bu təcrübələr bizə təsadüfi gəlir, yəni «şüursuz» və bizim seçimimiz olmadan. Lakin onlar öz məqsədinə çatmaq üçün doğrudur, çünki şərin surəti hiss orqanlarımızda getdikcə daha çox aydınlaşır və biz onun vurduğu zərəri nə qədər dərk ediriksə, o qədər də ondan uzaqlaşırıq. Və bununla pilləkənin daha yüksək pilləsinə qalxırıq.

İkinci qüvvə isə bizi şüurlu şəkildə, yəni sərbəst seçimimizlə itələyir. Bu qüvvə bizi ön tərəfdən çəkir və «viz-a-fronte»7 [obyekti ön tərəfdən çəkən qüvvə] adlanır. Bu da bizim «Tövrat və ehkamlar yolu» adlandırdığımız şeydir. Çünki ehkamlarla və Yaradana həzz vermək məqsədilə xidmətlə məşğul olmaq sayəsində, bizdə həmin şərin dərk olunması hissi heyrətamiz sürətlə inkişaf edir – “Tövratın bəxş edilməsi” məqaləsinin 13-cü bəndində aydınlaşdırıldığı kimi.

Və biz iki cəhətdən qazanırıq:

Birincisi, bizi arxadan itələyəcək həyat təcrübələrini gözləməyə ehtiyac qalmır. Çünki onların itələmə ölçüsü yalnız bizdə öz şərimizin aşkarlanması nəticəsində yaranan əzab və dağıntıların ölçüsü ilə ölçülür.

Lakin Yaradanın xidmətində bizdə həmin dərk heç bir əvvəlki əzab və dağıntı olmadan inkişaf edir, əksinə – Yaradana təmiz xidmət zamanı və Ona həzz vermək məqsədilə hiss etdiyimiz zövq və sevincdən çıxış edərək. Bizdə eqoist sevginin bu qığılcımlarının alçaqlığını dərk etməyə nisbi bir meyl inkişaf edir, çünki onlar Yaradana verməkdən həzz almağın dadını almaq yolumuzda bizə mane olurlar.

Belə ki, şərin dərk olunmasının tədrici hissi bizdə daim zövq və böyük sakitlik anlarından inkişaf edir. Bu isə Yaradanın işində olduğumuz anlarda xeyir almağımız sayəsində baş verir, o zaman ki, Yaradanımıza forma bənzərliyi nəticəsində bizdə yaranan zövq və sevinci hiss edirik.

Və burada bizim qazancımız ondadır ki, bu, «şüurlu» şəkildə təsir edir və biz öz məşğuliyyətimizi artıra və vaxtı öz istəyimizlə sürətləndirə bilərik.

Din yaradılmışların xeyrinə deyil, işləyənin xeyrinə yönəlmişdir

Bir çoxları bizim müqəddəs Təlimimizi [Tövratı] əxlaqla müqayisə edərək yanılırlar. Lakin bu onun ucbatından baş verdi ki, onlar ömürləri boyu dinin dadını heç vaxt hiss etməyiblər! Və mən onlara ayənin sözləri ilə səslənirəm: «Dadın və görün ki, Yaradan gözəldir»8.

Doğrudur ki, həm əxlaq, həm də din eyni məqsədə yönəlmişdir – yəni insanı dar eqoist sevginin çirkabından qaldırmaq və onu yaxınına sevginin ən uca zirvəsinə gətirmək.

Və bununla belə, onlar bir-birindən Yaradanın düşüncəsinin yaradılmışların düşüncəsindən uzaq olduğu qədər uzaqdırlar. Çünki din Yaradanın düşüncələrindən çıxır, əxlaq isə insanların düşüncələrindən və onların həyat təcrübəsindən çıxır. Buna görə də onların arasındakı fərq həm bütün praktik məqamlarda, həm də son məqsəddə aydın və gözə çarpandır:

Çünki əxlaqın tətbiqi zamanı bizdə inkişaf edən xeyir və şərin dərk olunması, məlum olduğu kimi, nisbidir və cəmiyyətin uğuru ilə müəyyən olunur.

Din isə başqa cürdür. Onun tətbiqi prosesində bizdə inkişaf edən xeyir və şərin dərk olunması yalnız Yaradan’a münasibətdə ölçülür – yəni Yaradan’dan forma fərqindən Onunla forma bənzərliyinə qədər, buna isə birləşmə deyilir. Bu sənə “Tövratın bəxş edilməsi” məqaləsinin 9, 10, 11-ci bəndlərində aydın olmuşdur. Oraya diqqətlə bax.

Eyni şəkildə, məqsəd baxımından da onlar bir-birindən son dərəcə uzaqdırlar:

Çünki əxlaqın məqsədi həyat təcrübəsindən götürülmüş praktik ağılın tənqidi mənasında cəmiyyətin xoşbəxtliyidir və nəticə etibarilə onun məqsədi onunla məşğul olana təbiət çərçivəsindən yuxarı heç bir fayda təmin etmir. Buna görə də bu məqsəd, məlum olduğu kimi, hələ də ümumi tənqid çərçivəsindən çıxmır. Axı kim fərdi insana onun xeyrinin ölçüsünü elə qəti şəkildə sübut edə bilər ki, o bu məqsəd uğrunda müəyyən dərəcədə öz şəxsiyyətini cəmiyyətin xoşbəxtliyi naminə azaltmağa borclu olsun?

Dinin məqsədi isə onunla məşğul olan insanın öz xoşbəxtliyini təmin edir. Çünki biz artıq aydın şəkildə sübut etdik ki, insan yaxınına sevgəyə çatdıqda, o dərhal birləşmədə olur, yəni forma baxımından öz Yaradanına bənzər olur. Bununla bərabər, insan ağrı və büdrəmə daşları ilə dolu olan dar aləmindən, Yaradan’a əta etmənin və yaradılmışlara əta etmənin geniş və əbədi aləminə keçir.

Bundan başqa, sən dayaq baxımından da aydın və kifayət qədər nəzərə çarpan bir fərq tapacaqsan:

Çünki əxlaq prinsipləri ilə məşğul olmaq yaradılmışlara xoş görünməyə söykənir. Bu isə sonda maaşı ödənilən muzdlu işə bənzəyir. İnsan belə işə alışdıqdan sonra hətta əxlaq pillələri ilə də yüksələ bilməyəcək, çünki o artıq yaxşı əməllərini ödəyən mühit tərəfindən yaxşı mükafatlandırılan belə bir işə alışıb.

Halbuki Tövrat və ehkamlarla öz Yaradanına həzz vermək üçün, hər hansı bir mükafat almadan məşğul olduqda, insan məşğuliyyətinin ölçüsünə uyğun olaraq tədricən əxlaq pillələri ilə yüksəlir. Çünki onun yolunda heç bir ödəniş yoxdur və onda sikkə sikkəyə əlavə olunaraq böyük bir hesab olur, ta ki o ikinci təbiəti – yəni yalnız öz mövcudluğu üçün zəruri olan şeydən başqa, özü üçün almağa heç bir oyanış olmadan yaxınına əta etməni əldə edənə qədər. Və belə çıxır ki, o həqiqətən yaradılışın bütün zəncirlərindən azad olmuşdur.

Çünki insan üçün özü üçün hər cür almaq iyrənc olduqda və onun ruhu ən cüzi bədən həzzlərində, şərəfdə və sairədə olan bütün artıqlıqlardan iyrəndikdə, belə çıxır ki, o, Yaradanın aləmində sərbəst dolaşır və ona təmin olunub ki, burada onunla heç vaxt heç bir problem və ya uğursuzluq baş verməyəcək. Çünki hər cür problem insan tərəfindən yalnız onun daxilində olan özü üçün almağa münasibətdə hiss olunur. Bunu yaxşı anla.

Beləliklə, aydın oldu ki, dinin məqsədi tamamilə onun üzərində işləyən və onunla məşğul olan insanın ehtiyaclarına həsr olunmuşdur, yaradılmışlara xidmət etmək və onları sevindirmək üçün deyil. Baxmayaraq ki, onun bütün əməlləri yaradılmışların xeyrinə yönəlmişdir və o bu əməllərə görə qiymətləndirilir, lakin bu, ali məqsədə aparan yolda keçid halqasından başqa bir şey deyil. Həmin ali məqsəd isə öz Yaradanına bənzəməkdir.

Bununla da aydın olur ki, dinin məqsədinə bu dünyada, insanın həyatı zamanı nail olunur. Yuxarıda deyildiyi kimi, “Tövratın bəxş edilməsi” məqaləsinin 6-cı bəndinə cəmiyyətin və ayrıca insanın məqsədi barədə diqqətlə bax.

Lakin gələcək dünyadakı mükafat – bu başqa məsələdir və mən onu ayrıca bir məqalədə araşdıracağam.