Yeguda Leyb HaLevi Aşlaq (Baal HaSulam)

Arxadan və öndən məni əhatə etdin

«Arxadan və öndən məni əhatə etdin»1 «Yaradanın üzünün aşkarlanmasında və gizlənməsində» deməkdir, çünki əslində «Onun səltənəti hər şeyin üzərində hakimdir»2, və hər şey öz kökünə qayıdacaq, çünki «Ondan azad yer yoxdur»3, və fərq yalnız indiki ilə gələcək arasındadır, çünki iki aləmi birləşdirməyə layiq olan indidə Yaradanın bürünməsini aşkar edir, çünki baş verən hər şey Şxinanın aşkarlanması üçün bürünmədir. Və bu indidədir, yəni indi də O, padşah bürünməsində çıxış edir, hamıya açıq şəkildə göstərərək ki, süvari atın tabeliyində deyil. Lakin, bir baxışda, elə görünür ki, at süvarini aparır, əslində isə at, süvarinin yüyənini və cilovunu hiss etmədən heç bir hərəkətə oyanmır. Bu, Şxina səviyyəsinin qurulması adlanır və s. Və bu «panim be-panim» («üz-üzə») vəziyyəti adlanır.

Lakin hələ bütün hərəkətlərini yalnız Yaradanına həsr etməyə layiq olmayan insan, və at öz hərəkətləri ilə süvarinin yüyəninə və cilovuna uyğun gəlmir, əksinə, sanki, tərsinə… Və kənizi xanımın üstünə qoyur və s. Bu «axoraim» vəziyyəti adlanır, bu o deməkdir ki, sən, Allah eləməsin, özünü müqəddəslikdən uzaqlaşırmış kimi təsəvvür etməməlisən, çünki «sizin düşündüyünüz baş verməyəcək»4, belə dedi Yaradan: «Əgər yox, güclü əllə…»5. Çünki «Ondan uzaqlaşdırılan uzaqlaşdırılmayacaq»6, və bütün dövran müqəddəsliyin kökünə gəlmək üçündür, və beləliklə, hərçənd elə görünür ki, at süvarini öz miskin istəyi ilə aparır, lakin bu belə deyil, əksinə süvari atı öz iradəsinə uyğun aparır. Bununla belə, bu indi, indidə aşkar olunmur, yalnız gələcəkdə aşkar olunacaq, və bunu anla. Alınır ki, bu vəziyyətdə də birləşmə var, lakin o «axor be-axor» («arxa-arxaya») baş verir, başqa sözlə, bürünənin istəyinə görə də deyil, bürünənin istəyinə görə də deyil. Və bunu anla.

Və Onun iradəsini yerinə yetirənlər, yəni indidə malxut bürünmələrini özləri aşkar edənlər, «panim be-panim» vəziyyətində bürünənin xoş iradəsi ilə və bürünənin xoş iradəsi ilə birləşiblər. Və bunu anla, çünki məhz bu vəziyyət Yaradanın iradəsidir.

Buna görə deyilib: «Sən Yaradanına, Allahına sevinc ilə xidmət etmədiyinə görə…»7 Axı, hər bir halda, sən işləyəcəksən, lakin fərq ondadır ki, bir halda – «təzyiq və məcburiyyət altında»8, yəni istəyə görə deyil, digər halda isə – «xeyirin bolluğu sayəsində»9, yəni istəyə görə.

Həmçinin midraşda10 deyilib: Yaradan salehlərin əməllərinə və günahkarların əməllərinə baxır, və [insan] bilmir, Yaradan nəyi istəyir, salehlərin əməllərinimi… Nə vaxt deyilib: «Və Yaradan nuru gördü ki, yaxşıdır, və ayırdı»11 – bununla nəzərdə tutulur ki, O, salehlərin əməllərini istəyir. Bu o deməkdir ki, bütün hərəkət və əməlləri Yaradan müşahidə edir, yəni birləşdirir, və hər şey tədricən öz kökünə gəlir. Və beləliklə sual yaranır, hansı yol daha arzuolunandır. Buna cavab olaraq midraş ayəyə istinad edir: «Və Yaradan nuru gördü ki, yaxşıdır», yəni salehlərin əməlləri sayəsində baş verən aşkarlanma. Və müdriklər uzun [yolun] qısa olmasından, qısa [yolun] isə uzun olmasından danışanda bunu nəzərdə tuturdular12. Yuxarıda deyildiyi kimi, orada lazımi şəkildə bax.

Aləm gizlənmədir
Necə deyilib: «Hər şeyi müdrikliklə (xoxma ilə) yaratdın, yer Sənin yaratdıqlarınla doludur»13, yəni hər şey xoxmanın 32 yolunda ehtiva olunub, və buna görə «yer Sənin yaratdıqlarınla doludur», və «Ondan azad yer yoxdur»14, çünki hər şey öz kökünə yüksəlir. Lakin indi bu gizlənmədədir, və buna görə «aləm» 'olam' adlanır – «gizlənmə» 'eəlem' sözündən. Və aləmdə gizlənmiş və ona bürünmüş nur nöqtə adlanır, «yud» hərfinin xüsusiyyəti, iki «hey»ə bölünən: gizlənmə aləmi 'alma de-etkasiya' və aşkarlanma aləmi 'alma de-etgaliya'. Və insanın bütün işi bu nöqtəni aşkar etmək və onu «vav» şəklində bir aləmdən o birinə uzatmaqdan ibarətdir, yəni iki «hey» arasında «vav», ta ki, əhatə edən nurdan əhatə olunana [ona] gələn nur bolluğunu hamının gözləri önünə aşkar etsin. Yəni iki «hey» hərfi o deməkdir ki, bina malxutun əsasıdır. Və bunu anla.

Təvazökarlıq, ayırma, şirinləşdirmə
İnsan üçün arzuolunan yol üç vəziyyəti ehtiva edir: təvazökarlıq, ayırma, şirinləşdirmə. İzah: «İşıqlar 'meorot' “vav”sız yazılıb»15, çünki bu dünyanın nuru qaranlıqdan yaradılıb, «qaranlıqdan nurun üstünlüyü kimi»16, və «gündüz şamın nə faydası var?»17, və «gündüz onun nuru yüksəlmir», və buna görə qabıq (klipa) meyvədən əvvəl gəlir. Buna görə də yaradılışın başlanğıc əməlində (maasə bereşit) Yaradanla tərəfdaş olan, qaranlıqdan nur hasil edir, yəni özü görür ki, ali müqəddəsliklə müqayisədə nə qədər qaranlıq və alçaqdır və necə murdar paltara bürünüb, və beləliklə nur əhatə edən olur. Və bunu anla.

Və Yaradanın «bu hörmətli və dəhşətli Addan qorxmaq»18 xahişinə qulaq asaraq, o, zərini ram etmək üçün böyük qüvvə ilə möhkəmlənir, ta ki, pis qul və pis kəniz xanımın qarşısında təvazökarlıq etsin. «Onların murdarlıqlarında onlarla olan»19 – və bunu anla. Ta ki, o hiss edənədək ki, xarici [arzulara] münasibətdə oyaniş keçdi, və yox oldu, və çox ram oldu, və «ayırma» xüsusiyyətinə gəlməyə layiq olsun ki, nuru qaranlıqdan ayırsın. Və nə şəri xeyirə, nə də xeyiri şərə dəyişməsin, və əgər dəyişsə, bu o deməkdir ki, ona lazım olan o başlanğıcın oyanişi yalnız Yaradan üçün müqəddəs olacaq20. Və bu «şirinləşdirmə» xüsusiyyətidir, Yaradanına can atmağı və ya həqiqi sevgini ifadə edir, və bu vəziyyət o, xeyiri şərdən, Yaradanın ucalığını öz alçaqlığından ayırandan sonra gəlir, və özü «və içindən şəri məhv et»21-i yerinə yetirər, çünki bunu yerinə yetirənlərdən çox utanacaq. O zaman o, həmçinin məhv etmək və onların həqiqi kökünə qaldırmaq mümkün olmayan öz [şər] başlanğıcının qalıqlarını da şirinləşdirməyə layiq olacaq.

«Yadda saxla» və «qoru» – bir söyləyişdə deyilmişdi
«Yadda saxla22 və qoru23 bir söyləyişdə deyilmişdi, nə ki ağızlar onu ifadə edə bilmir, qulaq isə – eşidə bilmir»24, və ürək düşünüb dərk edə bilmir. Başa düşmək lazımdır, niyə belə deyilmişdi və bununla bizdən nə istəyirlər.

Biz görürük ki, deyilib: «İnsanı da, heyvanı da xilas edirsən Sən, Yaradan»25, və müdriklərimiz izah etdilər: «Bunlar ağılla hiyləgər olan, özlərini heyvanlar vəziyyətinə endirən insanlardır»26. Başqa sözlə, Yaradanın yaratdığı bütün yaradılış üsulu, bir şeyin içində iki əkslikdir, və aləmdə müxtəlif cür birləşmələr belə qoyulmuşdu. Və bu, bütün yaradılış əmələsinin (Maasə Bereşit) qanunudur.

Nitqin qüvvəsi
Lakin Yaradan yaradılış əmələsini həyata keçirərkən, bu birləşmənin yalnız birinci hissəsini aşkar etdi, necə deyilib: «Yaradanın sözü ilə göylər yaradıldı»27, yəni O od ilə suyu götürdü və onları bir-biri ilə bir bütövə qarışdırdı, və Yaradan nitq qüvvəsini insana qoydu ki, o yaradılış əmələsində Onun tərəfdaşı olsun, belə ki o da öz söyləyişi ilə bu birləşmədən aləmlər yaratsın, yəni bir şeyin içində iki əkslikdən, çünki dünyada bundan başqa [yaradılış] [üsulu] yoxdur.

Və Yaradanla birləşmiş salehlər də belə edirlər, çünki onların bütün söyləyişlərindən aləmlər yaradıldı, Yaradanın sözü ilə və Fəaliyyət Edənin əməl obyektindəki qüvvəsi ilə olduğu kimi, və bunu anla, çünki O artıq onların ağzına, Onun aləmi yaratdığı o 22 hərfi qoymuşdur. Mən onu nəzərdə tuturam ki, onlarda bu möcüzəli vasitə (squla) var.

Və bu dünyada əməllərin təkcə söyləyişlə tamamlanmaması, bu dünyanın maddiləşməyə enişləri ilə bağlıdır, və buna görə nitqdə heç nə aşkar olunmur, [aşkar olur] yalnız [əməllər vasitəsilə] əllərlə və ayaqlarla, lakin əslində Yaradan nitqə elə kifayət qədər güc qoymuşdur ki, hər bir əməl onun vasitəsilə aşkar olsun, Fəaliyyət Edənin əməl obyektindəki qüvvəsi kimi. Və biz də ağzımızla həmin eyni 22 hərfi tələffüz edirik, və bunu anla. Lakin məsələ ondadır ki, klipot bu qüvvəni örtür və zəiflədir, və Yaradan İsraeli klipotdan təmizləmək istədiyinə görə, onlara Tövrat və əmrlər verdi, onların sayəsində onlar Yaradanın müqəddəsliyinə yaxınlaşırlar, və Şxina onların boğazından təmizliklə danışır, və onda onların nitqi ilə əməlləri yerinə yetiriləcək.

Salehin xeyir-duası
Və bununla salehlərin xeyir-duaları izah olunur: onlar ağızlarının sözləri ilə sadə insanın əlləri və ayaqları ilə aşkar etməyə gücü çatandan dərhal daha çoxunu aşkar edirlər. Axı yoldaşına yaxşılıq etmək istəyən sadə insan ona əlinə böyük pul verir, onu varlandırır, lakin yenə də bilmir ki, bu [var-dövlət] onda uzun müddət qalacaqmı.

Lakin yoldaşına yaxşılıq etmək istəyən kamil [insan] ona öz ağzının xeyir-duasını verir, yəni var-dövlət haqqında bəzi qısa sözlər, və dərhal varlanma faktı yoldaşa münasibətdə aşkar olunur və s.

Bu xüsusiyyətə necə layiq olurlar? Bu, Tövrat və əmrlər sayəsində baş verir, yəni Yaradanın iradəsini yerinə yetirmək sayəsində, onun forması Yaradanın formasına bənzəyəcək, lakin əslində insanla birləşən bütün Tövrat və əmrlər də yuxarıda deyilən növə aiddir, yəni bir şeyin içində iki əkslik, və məhz bunda [Onun] əsas arzusu var, çünki «Tövratla Yaradan aləmi yaratdı»28, və Fəaliyyət Edənin əməl obyektindəki qüvvəsi. Buna görə də «son bilik odur ki, bilməmək», yəni bu iki əkslik insanın ağlında birləşəndə, o, öz Yaradanına arzuolunandır və kamil insan adlanır.

Əməlın sonu onun əvvəlindən yaxşıdır
Bu alçaq dünyada Tövratın verilməsində əsas olan – əkslikdir, çünki, məlum olduğu kimi, mələklər bunda səhv etdilər, və buna görə: «Əməlın sonu onun əvvəlindən yaxşıdır»29. Bu o deməkdir ki, «əməlın sonu» bu pillənin alçaqlığıdır, yəni – hamının gözləri önündə [açıq] olan dünyanın yaradılmasında, belə ki, onda əsas alim kitablarından oxunan nə isə öyrənməyə heç bir ehtiyac yoxdur, bu o deməkdir: əgər [insan] yeməsə, ac olacaq, oda toxunsa – yanacaq, suya düşsə – batacaq və s. və həmin eyni şeylər vəhşi və heyvanlar üçün də aydındır, çünki heyvani ağıl da onlara eyni şeyi deyəcək, və buna görə bu «əməlın sonu» adlanır.

«Əməlın əvvəli» – Tövratın ağlıdır, hansı ki, danışanlar tərəfindən də dərk olunmur, yəni yer üzünün heç bir xalqları tərəfindən, Yaqubun nəslindən başqa, Yaradanın seçdiyi. Xeyir və şər aləmdə qarışıq vəziyyətdədir, və xeyiri və şəri ayırmaq və tanımaq üçün, Yazı bizə deyir ki, xeyir yolunda əsas «əməlın sonu»dur, yəni xalqın ən alçaq insanları kimi davranmaq, hamı üçün əlçatan olan yolla, lakin eyni zamanda Tövratın ağlını əlavə edərək. Və bunu anla. Axı bu dünyada mövcud olan ən böyük əkslikdir, və kamil insan bunu öz ağlında həqiqi birlikdə birləşdirməyə və bağlamağa borcludur, və bu «yaxşı» adlanır. Necə deyilib: «Əməlın sonu daha yaxşıdır» – əgər o, onun əvvəlindən daha yaxşı birləşibsə, yəni Tövratın ağlı ilə heyvani ağıl həqiqi birlikdə birləşir, və bunu öyrən.

İki əkslik birində
Və bunda müdriklərin sözlərinin mənası var: ««İnsanı da, heyvanı da xilas edirsən Sən, Yaradan»30 … bunlar ağılla hiyləgər olan, özlərini heyvanlar vəziyyətinə endirən insanlardır»31, yuxarıda izah edildiyi kimi, onlarda bu iki əkslik bir bütöv halında birləşir, məsələn, deyildiyi kimi: «Əgər un yoxdursa – Tövrat yoxdur, əgər Tövrat yoxdursa – un yoxdur»32. Birinci hissə – heyvani ağıldır, mən onu nəzərdə tuturam ki, hamı üçün əlçatan olan ağıl. İkinci hissə isə – Tövratın ağlıdır, çünki Tövratın nə marağı var və insana un təmin etmək üçün onun xüsusi xüsusiyyəti (squla) nə üçün lazımdır? Lakin məsələ ondadır ki, Tövratdan aydın olduğu kimi, Yaradan, dəhşətə gəlməmək üçün, Öz dünyanı idarə etməsini bir an belə ləğv etmir, və buna görə O, Onun iradəsini yerinə yetirənlərə xeyirlidir və onların duasını eşidir.

Buna görə Tövratda zəhmətini [qoymağa] layiq olan kəs, şübhəsiz, zəhmətini sənətə qoymamalıdır, çünki o, həqiqətən olan kəsdən istəyəcək – və O ona verəcək, necə deyilib: «Onlar xeyirxah olduqlarına görə, Tövratları yerinə yetirilir, sənətləri isə bərəkətlənir»33. Və müdrikin bizə xəbər verdiyi də budur, o deyəndə: «Əgər un yoxdursa…», yəni arzuolunan yol – bunu birlikdə birləşdirməkdir, yəni özünü heyvan etmək, bilmək üçün ki, əgər un yoxdursa, Tövrat yoxdur, və buna görə o, hər şeydə səy göstərəcək, heyvani ağlının ona öyrətdiyi kimi, bədəninə un və qida əldə etmək üçün.

Və hərçənd Tövrat ağlına görə bu artıqdır, çünki «O, atın gücünü istəmir, insanın baldırlarına [güclülərinə] rəğbət göstərmir. Yaradan Ondan qorxanlara, mərhəmətinə ümid edənlərə rəğbət göstərir»34 – bu halda o nə üçün səy göstərsin və bazarda cəsədi parçalasın35 ki, insanlara möhtac olmasın, daha yaxşı o Tövratla məşğul olar və Yaradandan qorxar, Onun mərhəmətinə ümid edərək, çünki O, insanın baldırlarına [güclülərinə]36 rəğbət göstərmir.

Və yenə də müdrik bizi bütün səyləri göstərməyə öyrədir ki, un əldə edək, çünki onsuz Tövrat yoxdur, və daha yaxşı bir şənbəni murdarlamaqdır ki, çox şənbələri qoruyasan və s. Və buna baxmayaraq, bil ki, «əgər Tövrat yoxdursa, un yoxdur», bu o deməkdir ki, sənə unu verən və gətirən səy və çalışmaq deyil, Tövratın yerinə yetirilməsi və göylərdən qorxu, çünki «O, insanın baldırlarına [güclülərinə] rəğbət göstərmir». Və bu, həqiqətən bir bütöv halında birləşən iki əkslikdir, yəni: heyvani əməllər edən və bilən ki, onlar boş və puç sayılır, və hər şey ona yalnız Padşah süfrəsindən gəlir. Belə insan kamil adlanır.

Və ayənin mənası da budur: «Yaradanı öz dayağı edən və təkəbbürlülərə və yalana meyl edənlərə üz tutmayan kişi xoşbəxtdir»37, yəni o iki şeyi birləşdirir – Yaradana söykənir və evinə ov və qida gətirmək üçün öz gücündə möhkəmlənir. Və eyni zamanda o bilir ki, onun əməlləri və bütün zəhməti «təkəbbürlülər və yalana meyl edənlər»dən artıq deyil, əsas isə Yaradanı öz dayağı etməkdir, və bunu anla.

Necə deyilib: «Çünki pislərin qamçısı salehlərin payının üzərində qalmayacaq»38, bu o deməkdir ki, hərçənd onların əməlləri yuxarıda deyilənlərə bənzəyir, və bunu anla, – niyə belədir? Və Yazı izah edir: «Salehlər əllərini qanunsuzluğa uzatmasınlar deyə»39, çünki onlar ali malxutun boyunduruğunu tamamilə üzərlərinə alırlar və bilirlər ki, sənə güc verən Odur.

Və bunun mənası – salehin Yaradana olan inamının nə qədərədək getdiyini aydınlaşdırmaq üçündür. Və hərçənd Yaradan düşüncələri bilir, yenə də əməllərin aydınlaşdırılması tələb olunur ki, onlar salehin öz baxışına aşkar olsun. Axı maddənin təbiəti belədir ki, o, salehə özünün inanmasına imkan vermir, ta ki, o əməlləri açıq şəkildə görməsin. Və o, həmişə günaha düşməkdən və əməl zamanı öz pilləsindən enməkdən qorxmalıdır. Və bunu anla.

Ata Yaqubun xüsusiyyəti
Və buradan müdriklərin izahını başa düşəcəyik ki, ata Yaqub xırda qablar üçün geri qayıtdı40, və doğrudan da təəccüblüdür ki, elə bir anda, o görərkən ki, Esav ona hücum edib onu öldürmək, məhv etmək və onda olan hər şeyi almaq istəyir, onun ağlına təhlükəli yerdə tək qalmaq, xırda qabları xilas etmək üçün gəldi. Və o, sağ qalacağına inanmırdı, necə deyilib: «Və Yaqub çox qorxdu... Və xalqı, … iki düşərgəyə böldü»41.

Lakin məsələ ondadır ki, yuxarıda aydınlaşdırılıb ki, yuxarıda deyildiyi kimi, insan və heyvan ata Yaqubun xüsusiyyəti idi, yəni o bu xüsusiyyətin dayağı oldu, kitablarda deyildiyi kimi: ata Avraam sevgi xüsusiyyətinin dayağı oldu, ata İtshaq isə qorxu xüsusiyyətinin, və bu iki xüsusiyyət iki əkslikdir, çünki sevən qorxmur, əksinə həmişə sevdiyinə güvənir, və bütün günahları sevgi örtər, qorxan isə – güvənmir, çünki əgər o güvənsəydi, heç qorxmazdı. Lakin ata Yaqub, atalar içindən seçilmiş, mərhəmət xüsusiyyətinin dayağı oldu, başqa sözlə, bu iki əksliyin birində, sevgi və qorxunun birlikdə olması, necə ki, məlumdur, bu xüsusiyyətin mahiyyətidir.

Və Yazı bizə bunu deyir: «Və Yaqub çox qorxdu... Və xalqı, … iki düşərgəyə böldü»42, ta ki özü üçün heç olmasa bir azını xilas etsin, həmçinin hədiyyələr də göndərdi – bəlkə o [yəni Esav] onunla barışar.

Və bax, sən görürsən ki, onun buradakı davranışı ən sadə insanın davranışı idi. Axı nə fərqi var, insan acından ölməmək üçün narahat olur və özünə ruzi və ehtiyat təmin etmək üçün gecə-gündüz hər cür doğru-düzgün olmayan yollarla çalışır, yoxsa o düşməndən narahat olur ki, o onun əmlakını məhv etməsin, özünü də öldürməsin, və mümkün olan hər cür hiylələri düşünüb tapır?

Və Raşinin soruşduğu da budur: nə üçün ata Yaqub qorxdu, axı Yaradan ona vəd etmişdi: «Və səni qoruyacağam»43. Və o [Raşi] izah edir ki, Yaqub qorxurdu ki, bununla, bəlkə, günahı doğurar. Və dəqiqləşdirmək lazımdır ki, o «bəlkə, doğurdu» deməli idi, «bəlkə, doğurar» yox. Və bununla yanaşı, güman etmək lazımdır ki, ata Yaqubda sevgi xüsusiyyəti doğrudan da kamil idi, – yəni [onda] əminlik var idi və heç bir şübhənin kölgəsi də yox idi ki, Yaradan onu qoruyacaq, və onda heç nədə çatışmazlıq olmayacaq. Bununla yanaşı, o, sadə insan kimi davranırdı, sanki o, qorxurmuş kimi göstərərək, heyvani ağlın buna görə adətən hiylələr uydurmağı məcbur etdiyi kimi, sanki o, onunla [Esavla] birlikdə olan dörd yüz adamdan çox qorxurdu. Və bununla o, sanki, əminlikdən uzaqlaşdı ki, doğrudan qorxsun, və bunun əsasında o, düşməndən qorxanların etdiyi kimi müdafiə hərəkətləri etdi, – düşərgələri iki yerə böldü və hədiyyələr gətirdi, və buna bənzər.

Lakin o bunu nə üçün etdi, axı, əslində, o heç qorxmurdu, çünki Yaradanına güvənirdi? Məsələ ondadır ki, [o, bunu etdi], günahı doğurmamaq üçün, çünki saleh öz təvazökarlığında özünə inanmır – o, əməl anında öz pilləsindən enməyəcək, və buna görə o, düşməndən xilas olmaq üçün yetərli olan bu dünyanın bütün şeylərində özünü hazırladı. Və bütün bunlardan sonra o, öz ruhunda qərara aldı ki, bütün bunlar «təkəbbürlülər və yalana meyl edənlər»dir, və Yaradanın adı onun dayağıdır, və Yaradanına dua etməyə başladı.

Və buradan aydındır, nə üçün o xırda qablar üçün qaldı – [bizə] xəbər vermək üçün ki, qorxu ilə birlikdə sevgi xüsusiyyəti onda kamil idi, Allah eləməsin, heç bir qüsur olmadan, və o öz ağlında hətta xırda qabları da sayırdı, çünki o çox yaxşı bilirdi ki, düşmən və yağı onun malına heç bir şəkildə toxunmayacaq.

Yaradana xidmət edən ilə Ona xidmət etməyən arasındakı fərq
Və buradan Yaradanın xidmətçisi ilə Ona xidmət etməyən arasındakı fərq görünür, çünki həqiqətən qorxan və [Yaradana] əmin olmayan, elə bir anda, o narahat olanda ki, düşmən gəlib «onu – ananı oğullarla birlikdə»44 sındırmasın və hər şeyi məhv etməsin, hətta böyük qabları belə nəzərə almazdı. Lakin Yaradanın xidmətçisi qorxudan irəli gələn səy və çalışmaqla birlikdə, Yaradanın mərhəmətinə çox yaxşı bilir və inanır – ki, hər şey ona məxsusdur, və heç bir yad onun malına sahib çıxmayacaq. Və onda belə bir anda belə xırda qablar barədə qayğı göstərmək üçün yer var, necə ki, salehlərdə qəbul olunub, onlara «sərvətləri [bədənlərindən] daha əzizdir»45.

Və buna görə Tövratın verilməsində bizdə güc yarandı, çünki «yadda saxla və qoru bir söyləyişdə deyilmişdi, nə ki ağızlar onu ifadə edə bilmir, qulaq isə – eşidə bilmir»46, və ürək düşünüb dərk edə bilmir, yəni necə deyilib ki, «yadda saxla» «sevgi» deməkdir, «qoru» isə «qorxu», və bunlar iki əkslikdir, yuxarıda deyildiyi kimi. Və onlar bizə bir bütöv kimi deyildi və verildi, yəni yuxarıda deyildiyi kimi, onları birlikdə birləşdirmək üçün. Və hərçənd onlar diametral əksdir, elə ki, maddi ağızda, qulaqda və ürəkdə bunun necə real ola biləcəyi tamamən anlaşılmazdır, lakin Tövratın gücü də bundadır ki, ona yapışan buna layiq olur, yəni onlar onun ürəyində birləşmiş və birləşdirilmiş olsun, ata Yaqubun xüsusiyyətində olduğu kimi. Və bunu anla.

İşmayılın klipası və Esavın klipası
Və bu, Yaqubun aclıq illərində öz oğullarına dediyi sözlərdir: «Niyə özünüzü göstərirsiniz?»47. Və Raşi izah edir: «Niyə İşmayılın oğullarının və Esavın oğullarının qarşısında özünüzü elə göstərirsiniz ki, guya toxsunuz?»48. Və bu anlaşılmazdır: axı Esavın oğulları Seirdə yaşayırdı, İşmayılın oğulları isə Paranda, onların bununla nə işi var? O, daha çox [İsrail] torpağında yaşayan və onun qonşuları olan kənanilərlə və xetlərlə maraqlanmalı idi. Və yuxarıda deyilənlə razılaşmaq olar, çünki Raşi iki izah gətirir:

Niyə özünüzü elə göstərirsiniz ki, guya toxsunuz?

Niyə özünüzü aclıqla tükəndirirsiniz?

Və buradan aydındır ki, Yaqub onlara belə dedi: «Əgər doyunca yeyəcəksinizsə, sizə İşmayılın oğullarından qorxmaq lazımdır, əgər özünüzü aclıqla tükəndirəcəksinizsə, sizə Esavın oğullarından qorxmaq lazımdır». İzah: axı deyilib ki, İşmayıl – gümüşün qarışıqlarıdır (sevgi), Esav isə – qızılın qarışıqlarıdır (qorxu). Və Yaqubun öz oğullarını öyrətdiyi də budur: əgər Yaradanına əmin olaraq sevgi xüsusiyyətinə bağlı qalacaqsınızsa, Onun əli hətta aclıq illərində də qısalmayacaq, sizə İşmayılın klipasından qorxmaq lazımdır. Əgər siz yalnız qorxu xüsusiyyətinə bağlı qalacaqsınızsa və öz qidanızı ixtisar edəcəksinizsə, sizə Esavın klipasından qorxmaq lazımdır, o, bu xüsusiyyətdən qidalanır. Buna görə daha yaxşıdır ki, siz yeyəsiniz, doyasınız və bunu doğru məqamda qorxu xüsusiyyəti ilə birləşdirəsiniz: «Aşağı enin və Misirdən bizə yemək alın»49, və bununla siz hər iki klipadan xilas olacaqsınız.