Yeguda Leyb Levi Aşlaq (Baal HaSulam)

Zaminlik

( «Tövratın Bəxş Edilməsi» məqaləsinin davamı)
«Çünki bütün İsrail bir-birinə zamin durublar»
(Sanhedrin traktatı, 27:2, Şvuot traktatı, 39:1)

Və məhz burada zaminliyin mahiyyəti açılır – bütün İsrail bir-birinə zamin oldu.

Çünki Tövrat onlara yalnız o zaman verildi ki, hər bir İsrail üzvündən soruşuldu: "Sən öz üzərinə yaxının sevgisi ehkamını tam həcmdə qəbul etməyə razısanmı?" – necə ki, bu, “Tövratın bəxş edilməsi” məqaləsində, 2 və 3-cü bəndlərdə izah edilir. Orada yazıldığı kimi, “Yaxınını özün kimi sev” sözlərinin tam yerinə yetirilməsini qəbul etməyə hər kəsin razılığı tələb edildi.

Başqa sözlə, İsrail xalqından olan hər bir insan öz üzərinə, xalqdan olan hər bir insanın bütün ehtiyaclarını təmin etməyi və onlara öz şəxsi ehtiyaclarını ödədiyi qədər qayğı göstərməyi qəbul etməli idi.

Bütün xalq yekdilliklə razılaşaraq dedikdən sonra: “Əməl edəcəyik və eşidəcəyik”, İsrailin hər bir fərdi zamin oldu ki, xalqın heç bir üzvü heç bir şeydə çatışmazlıq çəkməsin. Və yalnız bundan sonra onlar Tövrata layiq oldular – daha əvvəl deyil.

Çünki bu ümumi zaminlik  vasitəsilə xalqın hər bir fərdi öz şəxsi bədəninin qayğısından tamamilə azad olur və “Yaxınını özün kimi sev” ehkamını tam şəkildə yerinə yetirə bilir. O, sahib olduğu hər şeyi ehtiyac duyan hər kəsə bəxş etməyə hazır olur, çünki artıq öz bədəninin mövcudluğundan qorxmur. Axı o bilir və əmindir ki, 600 000 sevən və sadiq insan ətrafında dayanıb və ona qayğı göstərməyə hazırdır. Necə ki, bu, “Tövratın bəxş edilməsi” məqaləsində, 16-cı bənddə izah edilir. Oraya bax və yazıldığı kimi öyrən.

Bu səbəbdən İbrahim, İtsxaq və Yaqub dövrlərində Tövratı almağa hələ hazır deyildilər. Ancaq Misirdən çıxdıqdan və müstəqil, bütöv bir xalq olduqdan sonra Tövratı qəbul etməyə hazır oldular.

Çünki o zaman hər bir insanın bütün ehtiyaclarının tam təmin edildiyi bir reallıq yaranmışdı – heç bir qayğı və ya şübhə olmadan. Lakin onlar hələ Misirdə qarışıq olduqları zaman, ehtiyaclarının müəyyən bir hissəsi qaçılmaz olaraq yadelli, eqoist sevgiyə bürünmüş bu vəhşi insanlara təhvil verilirdi.

Beləliklə, həmin hissə ki, yadellilərin əlinə keçmişdir, İsrail xalqının hər bir fərdi üçün heç bir şəkildə təmin olunmuş hesab edilə bilməz. Çünki onun yoldaşları bu çatışmazlıqları doldura bilməzlər, çünki bunlar onların ixtiyarında deyil.

Artıq aydın olmuşdur ki, insan öz şəxsi ehtiyaclarına nə qədər narahatlıq duyursa, o qədər də "Yaxınını özün kimi sev" ehkamını yerinə yetirməyə qadir deyil, hətta başlaması belə mümkün deyil.

Buna görə də aydın görürsən ki, Tövratın bəxş edilməsi o vaxta qədər təxirə salınmalı idi ki, onlar Misirdən çıxıb müstəqil bir xalq olana qədər gözləməli idilər. Başqa sözlə, elə bir vəziyyət yaranmalı idi ki, bütün ehtiyacları onların öz əllərində olsun və başqalarından asılı olmasın. Çünki yalnız bundan sonra onlar qeyd olunan zaminliyi qəbul etməyə hazır oldular. Və yalnız bundan sonra onlara Tövrat bəxş edildi.

Buna görə də belə nəticəyə gəlmək olar ki, Tövratı aldıqdan sonra da, əgər İsrailin bəzi üzvləri özlərini bu öhdəlikdən azad edib, eqoist sevgiyə qayıdarlarsa və yaxınlarına qarşı laqeyd qalsalar, o zaman onların əlinə keçən ehtiyaclar bütün İsrail xalqının hər bir fərdini şəxsi qayğıları ilə məşğul olmağa məcbur edəcəkdir. Çünki həmin azlıq onlara rəhm etməyəcək və nəticədə bütün İsrail üçün "Yaxınını özün kimi sev" ehkamını yerinə yetirmək qeyri-mümkün olacaqdır, necə ki, yuxarıda izah olunmuşdur.

Beləliklə, bu öhdəlikdən qaçanlar Tövrata riayət edənləri yenidən eqoist sevginin çirkabında qalmağa məcbur edəcək, çünki onlar yaxınına olan sevgini tam yerinə yetirmək və bu sevgidə kamilliyə çatmaq üçün həmin insanların köməyi olmadan bacara bilməyəcəklər, necə ki, yuxarıda izah edilmişdir.

Bu baxımdan aydın olur ki, bütün İsrail bir-birinэ zamindir – həm riayət etmək, həm də etməmək baxımından.

Çünki riayət etmək baxımından, əgər onlar zaminliyə tam əməl edərlərsə və hər kəs yoldaşlarının bütün ehtiyaclarını təmin edərsə, buтгт sayəsində onlar Tövrata və ehkamlara kamil şəkildə riayət edə bilərlər. Bu da Yaradanı razı salmaq anlamına gəlir, necə ki, “Tövratın bəxş edilməsi” məqaləsinin 13-cü bəndində izah edilir.

Həmçinin, əgər xalqın bir hissəsi zaminlik  öhdəliyini yerinə yetirmək istəmirsə və eqoist sevgidə boğulmaq istəyirsə, onlar bütün xalqı öz alçaqlıqlarında və murdarlıqlarında qalmağa məcbur edirlər. Çünki heç bir çıxış yolu tapa bilmirlər ki, öz murdar vəziyyətlərindən qurtulsunlar, necə ki, yuxarıda izah edilmişdir.

18) Buna görə də müdriklərimiz zaminliyin mahiyyətini iki nəfərin qayıqda səyahət etməsi haqqında bir misalla izah edirlər. Onlardan biri öz oturduğu yerdə dəlik açmağa başlayır. Dostu ona deyir: “Niyə dəlik açırsan?” O cavab verir: “Sənə nə? Axı mən öz yerimdə açıram, sənin yerində deyil!” Dostu ona deyir: “Axmaq! Axı biz birlikdə bu qayıqda batacağıq!"

Bu o deməkdir ki, müdriklərimizin dediyi kimi, Tövratın yükünü üzərindən atanlar eqoist sevgiyə bataraq, öz əməlləri ilə dəmir bir pərdə yaradırlar. Bu pərdə Tövrata əməl edənlərə "Yaxınını özün kimi sev" sözlərinin tam həcmində Tövrat və ehkamlara düzgün şəkildə əməl etməyə mane olur. Halbuki bu sevgi Yaradanla birliyə aparan pilləkəndir, necə ki, yuxarıda izah edilmişdir. Bu misaldakı sözlərin nə qədər doğru olduğunu görmək olar: "Axmaq! Axı biz birlikdə bu qayıqda batacağıq!"

19) Ravvin Elazar, Ravvin Şimonun oğlu, zaminlik  məsələsində daha da irəli gedir. Ona görə təkcə bütün İsrail bir-birinə zamin deyil, bütün dünya bu zaminliyə daxildir. Lakin burada heç bir fikir ayrılığı yoxdur, çünki hamı qəbul edir ki, Tövrata əməl etmək üçün yalnız bir xalqın kifayət qədər olması dünya islahının başlanması üçün yetərlidir. Çünki bütün dünya xalqları ilə eyni vaxtda başlamaq mümkün deyildi.

Müdriklərimizin dediyi kimi, Yaradan Tövratı hər bir xalqa və qəbiləyə gətirdi, lakin onlar onu qəbul etmək istəmədilər. Başqa sözlə, onlar başdan-ayağa eqoist sevgiyə batmışdılar: bəziləri zina, bəziləri qarət və qətl ilə məşğul idi və s. O dövrdə onlarla eqoist sevgidən ayrılmağa razı olub-olmadıqları barədə danışmağın mümkünlüyünü təsəvvür etmək belə mümkün deyildi.

Buna görə də Yaradan Tövratı qəbul etməyə hazır olan heç bir xalq və qəbilə tapmadı, yalnız İbrahim, İtsxaq və Yaqubun nəslindən olanları tapdı. Çünki onların əcdadlarının üstünlükləri onların tərəfində idi. Necə ki, müdriklərimiz demişdir: “Əcdadlar Tövratı ona verilməzdən əvvəl artıq ona riayət etmişdilər”.

Bu o deməkdir ki, onların ruhlarının ucalığı sayəsində onlar Tövratın mahiyyətini, Yaradanla birləşmədən qaynaqlanan Tövratın ruhani yollarını dərk etmək və onlarla getmək qabiliyyətinə malik idilər. Onlar hələ Tövratın əməli ehkamlarını yerinə yetirmək üçün heç bir imkana malik olmasalar da, bu yolla irəliləyirdilər. Necə ki, bu barədə “Tövratın bəxş edilməsi” məqaləsinin 16-cı bəndində izah edilmişdir.

Şübhəsiz ki, müqəddəs əcdadlarımızın həm bədənlərinin təmizliyi, həm də ruhlarının ucalığı onların övladlarına və övladlarının övladlarına böyük təsir göstərmişdir. Onların bu fəzilətləri həmin nəslin xeyrinə nəzərə alınmışdır. Belə ki, həmin nəslin hər bir fərdi bu ali işi öz üzərinə götürdü və yekdilliklə uca səslə dedi: “Əməl edəcəyik və eşidəcəyik!”

Məhz bu səbəbdən biz istər-istəməz bütün xalqlar arasında xüsusi bir xalq kimi seçildik.

Beləliklə, Tövratın tələb etdiyi zaminliyə yalnız İsrail övladları daxil oldular, lakin dünyanın digər xalqlarının övladları bu işdə iştirak etmədilər. Çünki onlar bu prosesdə yer almadılar. Bu isə reallıq olaraq açıq-aydındır.

Bəs Ravvin Elazar necə ola bilər ki, bununla razılaşmasın?

20) Lakin dünyanın son islahı yalnız o zaman baş verəcək ki, dünyada yaşayanların hamısı Yaradanın xidmətinə gətiriləcək. Necə ki, deyilib: “O gün Yaradan bütün yer üzərində padşah olacaq, o gün Yaradan tək olacaq və Onun adı bir olacaq” (Zəkəriyyə, 14:9). Müqəddəs Yazıda dəqiq olaraq deyilir: "O gün", daha əvvəl deyil. Eyni şey başqa ayələrdə də qeyd olunur: “Çünki yer üzü Yaradanın biliyi ilə dolacaq”, “Və bütün xalqlar Ona tərəf axışacaq” , yəni Yaradanın evinin dağına.

Lakin İsrail xalqının bütün dünya qarşısında rolu, müqəddəs əcdadlarımızın İsrail xalqı qarşısında rolu kimidir. Başqa sözlə, necə ki, ataların fəzilətləri bizim inkişafımız və təmizlənməyimiz üçün nəzərə alındı və biz Tövratı almağa layiq olduq – axı əgər əcdadlarımız Tövrat verilənə qədər ona riayət etməsəydilər, biz də şübhəsiz ki, dünyanın digər xalqlarından heç nə ilə fərqlənməzdik, necə ki, bu, 19-cu bənddə izah edilmişdir.

Eyni şəkildə, İsrail xalqı Tövrat və ehkamları lişma ilə öyrənərək, özünü və bütün dünyanı inkişaf üçün hazırlamalıdır ki, bəşəriyyət bu ali işi – yaxınının sevgisini qəbul etməyə hazır olsun. Bu sevgi isə yaradılışın məqsədinə – Yaradanla birliyə aparan pilləkəndir, necə ki, izah olunmuşdur.

Beləliklə, İsrail xalqından hər bir insan, əgər o, öz Yaradanına zövq vermək üçün, heç bir şəxsi mənfəət və eqoist sevgi güdmədən bir ehkam yerinə yetirərsə, o, müəyyən dərəcədə dünyada yaşayanların hamısının inkişafına töhfə vermiş olur.

Bu dəyişikliklər dərhal baş vermir, lakin tədricən, pillə-pillə inkişaf edərək artır və elə bir dərəcəyə çatır ki, bütün dünyanı arzulanan islahın tərəfinə çəkir.

Müdriklərin alleqorik dillə "zəhmət tərəzisinin üstün gəlməsi" dedikləri budur. Başqa sözlə, arzulanan islahın çəkisi tamamlanmışdır. Onlar bunu tərəziyə bənzədiblər: orada müəyyən bir çəkiyə çatmaq üçün bir tərəfin digərinə üstün gəlməsi islahın tamamlanmasını bildirir.

21) Bunlar Ravvin Elazar, Ravvin Şimonun oğlunun sözləridir ki, o demişdir: "Dünyanı əksəriyyətə görə mühakimə edirlər..." O, İsrail xalqının bütün dünyanı müəyyən bir təmizlənmə səviyyəsinə hazırlamaq rolunu nəzərdə tutur. Belə ki, onlar nəhayət Yaradanın xidmətini qəbul etməyə layiq olsunlar – elə bir səviyyədə ki, Tövratın qəbul edildiyi vaxt İsrail xalqı layiq olmuşdu. Müdriklərin dili ilə bu, o deməkdir ki, artıq əksər fəzilətləri qazandıqları bir səviyyəyə çataraq borc tərəzisini, yəni murdar eqoist sevgini üstələdilər.

Aydındır ki, əgər zəhmət tərəzisi, yəni yaxın sevgisi xüsusiyyətinin yüksək dərəcəsi, borc tərəzisini üstələyərsə, onda onlar Tövratın yükünü qəbul etməyə hazır olurlar və razılaşıb deyirlər: "Əməl edəcəyik və eşidəcəyik!", necə ki, İsrail bunu etmişdi. Lakin bu, yalnız fəzilətlərin tərəzisinin üstün gəldiyi vaxt mümkündür; çünki bundan əvvəl eqoist sevgi şübhəsiz ki, onları Yaradanın yükünü qəbul etməkdən çəkindirir.

Ravvin Elazar deyir: "Bir ehkamı yerinə yetirən insan xoşbəxtdir, çünki o, özü və bütün dünyanı fəzilət tərəzisinə əymiş olur." Başqa sözlə, İsrail xalqından olan hər bir fərdin fərdi payı nəhayət ki, yekun üstünlüyə qoşulur. Bu, susam dənələrini tərəzidə çəkən bir insana bənzəyir ki, hər dəfə bir dənə əlavə edərək nəhayət tam çəkini toplayır.

Şübhə yoxdur ki, hər bir dənə öz töhfəsini verir və onsuz tam çəki olmazdı.

Eyni şəkildə, İsrail xalqından olan hər bir insanın əməli bütün dünyanı fəzilət tərəzinə əyir. Çünki nə zaman ki, bu tamamlanır və bütün dünyanın fəzilət tərəzisi üstün gəlir, hər bir insanın bu nəticəyə töhfəsi var. Çünki əgər onun əməlləri olmasaydı, lazımi çəki əldə olunmazdı.

Beləliklə, görünür ki, Ravvin Elazar, Ravvin Şimonun oğlu, müdriklərin "bütün İsrail bir-birinin zaminsidir" ifadəsi ilə ziddiyyət təşkil etmir. Sadəcə Ravvin Elazar Ravvin Şimonun oğlu gələcəkdə bütün dünyanın islahı haqqında danışır, müdriklər isə indiki zamanda, yalnız İsrailin Tövratı qəbul etdiyi dövrdən bəhs edirlər.

22) Buna görə də Ravvin Elazar, Ravvin Şimonun oğlu, Müqəddəs Yazıya əsaslanır: "Bir günahkar çox xeyri məhv edər" (Vaiz, 9:18).Artıq yuxarıda, 20-ci bənddə aydın olmuşdur ki, insanın Yaradanla əlaqəli ehkamları yerinə yetirərkən hiss etdiyi ruh yüksəkliyi, yoldaşları ilə əlaqəli ehkamları yerinə yetirərkən hiss etdiyi ruh yüksəkliyi ilə tamamilə eynidir.Axı insan bütün ehkamları lişma, yəni eqoist sevginin heç bir gözləntisi olmadan yerinə yetirməlidir. Yəni o, öz əməyindən heç bir işıq, ümid və ya hörmət kimi qarşılıq alacağını düşünməməlidir.Çünki bu ali nöqtədə – Yaradan sevgisi və dost sevgisi həqiqətən bir bütöv halında birləşir, necə ki, bu, "Tövratın bəxş edilməsi" məqaləsinin 15-ci bəndində izah olunmuşdur.Beləliklə, bu vasitə ilə insan bütün dünya sakinlərinin yaxın sevgisi pilləsində müəyyən bir irəliləyişə səbəb olur.İnsan öz əməlləri ilə hansısa səviyyəyə – böyük və ya kiçik dərəcədə – nail olsa da, nəhayət, bu səviyyə gələcəkdə fəzilət tərəzisini dünyada üstün gətirəcək. Çünki onun payı da ümumi tərəziyə əlavə olunur və ümumi fəzilət çəkisini artırır.

Necə ki, yuxarıda, 20-ci bənddə, susam dənələrini çəkən insan alleqoriyasında izah edilmişdir: əgər bir günah edən insan, yəni murdar eqoist sevgini ram edib ona qalib gələ bilməyən insan, oğurluğa və digər günahlara meyl edərsə, o, özünü və bütün dünyanı borc tərəzisinə doğru əyir.Çünki eqoist sevginin murdarlığı aşkar olduqda, yaradılmışın aşağı təbiəti yenidən güclənir. Beləliklə, bu insan fəzilət tərəzisinin son üstünlüyündən müəyyən bir payı geri götürür.

Bu, tərəziyə bir dənə susam toxumu qoyan insanın, sonra isə onu götürən dostu kimi olur. Beləliklə, o, bu ölçüdə borc tərəzisini bir qədər yuxarı qaldırır və dünyanı geriyə, əvvəlki vəziyyətinə qaytarır.Və bax, Müqəddəs Yazıda deyilənlər: “Və bir günahkar çox xeyri məhv edər” (Vaiz, 9:18), – yəni insan öz kiçik arzularına tab gətirə bilmədiyi üçün bütün dünyanın ruhaniyyətini geriyə sürükləmiş olur.

23) Bütün bunlar yuxarıda, 5-ci bənddə izah edilmişdir ki, Tövrat məhz İsrail xalqına verilmişdir. Çünki burada heç bir şübhə yoxdur ki, yaradılışın məqsədini yerinə yetirmək bütün insan cinsinə – qaralara, ağlara və sarılara – heç bir ilkin fərq qoymadan aid edilmişdir.Lakin, necə ki, yuxarıda aydın oldu, yaradılmışların təbiəti ən aşağı səviyyəyə – bütün bəşəriyyət üzərində hədsiz hakimiyyətə malik olan eqoist sevgiyə qədər enmişdi. Buna görə də onlarla danışıqlar aparmaq, izah etmək və onları inandırmaq imkanı yox idi ki, heç olmasa sadə bir vəd olaraq eqoist çərçivələrindən çıxaraq yaxınına olan sevginin geniş dünyasına daxil olsunlar.Bütün bunlardan yalnız İsrail xalqı istisna idi. Çünki onlar dörd yüz il ərzində vəhşi Misir hökmranlığının köləliyində olmuş və ağır, dözülməz əzablara məruz qalmışdılar. Müdriklərimizin sözlərinə görə: “Necə ki, duz əti yumşaldır, əzablar da insanın günahlarını yumşaldır”, yəni əzablar insanın bədənini böyük bir təmizlənməyə gətirir.Bundan əlavə, onların müqəddəs əcdadlarının təmizliyi onlara kömək etdi, necə ki, yuxarıda, 16-cı bənddə izah edilmişdir və bu, əsas faktordur. Bu haqda Tövratda bir neçə ayə də şahidlik edir.Bu iki ilkin şərt sayəsində İsrail xalqı o anda Tövratı almağa hazır oldu. Buna görə də Müqəddəs Yazı onları həmin an tək vahid kimi adlandırır, necə ki, deyilir: “Və İsrail orada dağın qarşısında dayandı” (Şəmot, 19:2).

Müdriklərimiz bunu belə izah edirlər: “Bir insan kimi, bir qəlblə”, çünki İsrail xalqının hər biri eqoist sevgidən tam azad oldu və onların bütün məqsədi yalnız bir-birinə kömək etmək idi.Necə ki, yuxarıda, 16-cı bənddə "Yaxınını özün kimi sev" ehkamının mənası izah edilmişdir. Bax oraya və onu olduğu kimi araşdır.

Beləliklə, bütün xalq bir yerə toplaşaraq bir qəlb və bir insan oldu. Yalnız bu zaman onlar Tövratı almağa hazır oldular, necə ki, yuxarıda izah edilmişdir.

24) Buna görə də yuxarıda təsvir edilən zərurətə əsasən, Tövrat məhz İsrail xalqına – yalnız İbrahim, İtsxaq və Yaqubun nəslinə verildi. Çünki başqa birinin onlarla birlikdə bu prosesdə iştirak edəcəyini təsəvvür etmək belə mümkün deyildi. Lakin bu səbəbdən İsrail xalqı bir növ keçid halqası oldu ki, onun vasitəsilə təmizlik qığılcımları bütün bəşəriyyətə axmağa başladı.

Belə ki, bu təmizlik qığılcımları hər gün artır və bir xəzinədə yığılır, nəhayət, arzulanan ölçüyə çatana qədər. Yəni dünya əhalisi sevginin və yaxınlığa aparan rahatlığın həqiqi həzzini anlayana qədər. O zaman onlar fəzilət tərəzisini necə üstələməyi dərk edəcək və Yaradanın yükünü qəbul edəcəklər, nəticədə isə borc tərəzisi dünyadan silinəcəkdir.

 

25) İndi isə əvvəlki "Tövratın bəxş edilməsi" məqaləsinin 16-cı bəndində araşdırdığımız bir məsələni tamamlamalıyıq. Orada Tövratın əcdadlara niyə verilmədiyi izah edilmişdir. Səbəb isə budur ki, "Yaxınını özün kimi sev" ehkamı – bütün Tövratın mərkəzi olan və bütün digər ehkamların ətrafında fırlandığı və onu izah etdiyi ehkam – təkbaşına yerinə yetirilə bilməz. O, yalnız bütün xalqın əvvəlcədən razılığı ilə icra edilə bilər.

Bu, yalnız Misirdən çıxışdan sonra mümkün oldu, çünki onlar bu ehkamı yerinə yetirməyə hazır oldular. Və o zaman onlara əvvəlcə bu sual verildi: "Hər biriniz bu ehkamı qəbul etməyə razısınızmı?" Və yalnız hamı bu öhdəliyi qəbul etdikdən sonra onlara Tövrat verildi. Bax oraya və onu olduğu kimi öyrən.Lakin yenə də araşdırmaq lazımdır: Tövratda İsrail övladlarına bu sualın verildiyi və onların Tövratı almamışdan əvvəl buna razı olduqları harada qeyd olunub?

26) Və bil ki, bu məsələlər Tövratın alınmasından əvvəl, Yaradanın Musanın vasitəsilə İsrailə göndərdiyi dəvətdə hər bir anlayan üçün tamamilə aydındır. Necə ki, deyilib (Şəmot, 19:5-8):"İndi əgər Mənim səsimə itaət edər və Mənim əhdimi qoruyarsanız, bütün xalqlar arasından Mənim üçün seçilmiş olacaqsınız, çünki yer üzü Mənə məxsusdur. Siz Mənim üçün kahinlər səltənəti və müqəddəs bir xalq olacaqsınız. Bunlar İsrail övladlarına söyləyəcəyin sözlərdir."

Və Musa gəlib xalqın ağsaqqallarını topladı və onlara Yaradanın buyurduğu bütün bu sözləri çatdırdı. Və bütün xalq yekdilliklə cavab verərək dedilər: "Yaradanın dediyi hər şeyi yerinə yetirəcəyik." Və Musa xalqın sözlərini Yaradanın qarşısına gətirdi.

İlk baxışda bu sözlərin zahiri mənası onların məqsədinə uyğun deyil. Axı, məntiqlə düşünəndə, əgər kimsə dostuna bir iş təklif edirsə və onun razılığını eşitmək istəyirsə, o, əvvəlcə işin mahiyyətini və onunla bağlı mükafatı izah etməlidir. Belə ki, qarşı tərəfin işi qəbul edib-etməmək qərarına gəlməsi üçün bir imkan olsun.

Lakin bu iki ayədə biz nə işin mahiyyətini, nə də onun qarşılığını açıq şəkildə görə bilmirik. Axı, O belə deyir: "Əgər Mənim səsimə itaət edər və əhdimi qoruyarsanız," – lakin nə bu səsin, nə də əhdin məzmunu açıq şəkildə izah edilmir.Sonra isə O belə buyurur: "Onda siz bütün xalqlar arasından Mənim üçün seçilmiş olacaqsınız, çünki yer üzü Mənə məxsusdur." Burada isə açıq-aydın bilinmir ki, bu bir əmrdir, yəni bizim bu seçilmişliyə nail olmaq üçün səy göstərməli olduğumuz, yoxsa bu, bizə verilən bir müjdədir.

Bundan başqa, bu sözlərin sonundakı "Çünki yer üzü Mənə məxsusdur" ifadəsinin bu kontekstə necə uyğun gəldiyini də anlamaq lazımdır.Bu ifadənin qeyri-müəyyənliyi səbəbindən üç əsas tərcüməçi – Onkelos, Yonatan ben Uziyel və Yerusəlim Targumu – burada mətnə düzəliş etməyə məcbur olmuşdular. Eyni şeyi Rashi, Ramban və digər şərhçilər də etmişlər.İbn Ezra isə rabbi Marinusun adından bildirir ki, buradakı "ki" sözü "baxmayaraq ki" mənasını daşıyır. O, bunu belə izah edir: "Siz Mənim üçün bütün xalqlar arasından seçilmiş olacaqsınız, baxmayaraq ki, yer üzü Mənə məxsusdur." Və İbn Ezra özü də bu izaha meyillidir. Bax oraya və oradakı izahları diqqətlə araşdır.

Lakin bu izah müdriklərimizin fikri ilə uyğun gəlmir. Çünki müdriklərimiz deyiblər ki, "ki" sözünün dörd mənası var: "və ya", "əks halda", "lakin", "çünki". Lakin İbn Ezra buna beşinci mənanı – "baxmayaraq ki" əlavə edir.

Bundan sonra ayə belə tamamlanır: "Və siz Mənim üçün kahinlər səltənəti və müqəddəs bir xalq olacaqsınız."Burada da açıq-aşkar bilinmir ki, bu, bir əmrdir və bu uğurda çalışmaq lazımdır, yoxsa bu, sadəcə verilmiş bir müjdədir.

Həmçinin "kahinlər səltənəti" ifadəsinin heç bir açıq izahı və Tanaxda oxşarı yoxdur. Əsas məsələ isə budur ki, burada "kahinlər səltənəti" və "müqəddəs xalq" ifadələri arasında hansı fərqin olduğu müəyyən edilməlidir. Çünki sözün adi mənasına görə, "kahinlik" və "müqəddəslik" eyni xüsusiyyətlərdir.

Aydındır ki, bütün üzvləri kahin olan bir səltənət artıq müqəddəs bir xalqdır. Belə olduğu halda, "müqəddəs xalq" sözləri artıq görünür.

 

27) Lakin bu məqalənin əvvəlindən bu yerə qədər izah etdiklərimizə əsasən, Müqəddəs Yazının bütün sözləri layiqincə aydın olur və bunlar təklif və razılaşmadan ibarət bir müzakirəyə bənzəyir.Yəni bu sözlərdə Yaradan həqiqətən Tövrat və ehkamlarla bağlı əməyin bütün formasını və mahiyyətini, eləcə də bu işin qarşılığında veriləcək mükafatı onlara təklif edir.

Çünki Tövrata və ehkamlara riayət etmə formasını ifadə edən ayədə deyilir: "Və siz Mənim üçün kahinlər səltənəti olacaqsınız.""Kahinlər səltənəti" ifadəsinin mənası budur ki, siz hamınız – böyüyündən kiçiyinə qədər – kahinlər kimi olacaqsınız. Necə ki, kahinlərin torpaqdan heç bir payı və mülkü yoxdur və maddi mülkiyyəti əldə etmirlər, çünki Yaradan onların payıdır, eyni qayda bütün xalqa aid olacaq.

Beləliklə, yer üzündə olan hər şey bütövlükdə Yaradan üçün həsr ediləcəkdir.

Və heç bir insan Tövrat və ehkamlarla məşğul olmamalıdır ki, bu, yalnız Yaradanın əmrini yerinə yetirmək və yaxının ehtiyaclarını doldurmaq məqsədi daşısın. Elə ki, dostunun bütün istəklərində heç bir çatışmazlığı olmasın. Belə ki, heç bir insan artıq öz şəxsi ehtiyacları haqqında narahat olmamalıdır.

Bu baxımdan, adi gündəlik işlər – biçin, səpin və digər fəaliyyətlər – tam şəkildə kahinlərin Məbəddə həyata keçirdiyi qurban ayinlərinə bərabər sayılır.

Axı, mənim üçün fərqi nədir: Yaradan üçün yandırma qurbanı gətirmək, yəni əmredici ehkamı yerinə yetirmək, yoxsa "Yaxınını özün kimi sev" ehkamını yerinə yetirmək?Belə çıxır ki, tarlasında biçin toplayan və bununla yaxınına yemək verən insan, Yaradan üçün qurban təqdim edən kahinə bənzəyir.

Hətta deyilir ki, "Yaxınını özün kimi sev" ehkamı qurban təqdim etməkdən də üstündür. Bunun səbəbi yuxarıda, 14 və 15-ci bəndlərdə izah edildiyi kimi, açıq-aşkar sübut edilmişdir. Bax oraya və onu olduğu kimi öyrən.

Lakin bu, hələ hər şeyin sonu deyil. Çünki Tövrat və ehkamlar yalnız İsraili təmizləmək üçün verilib. Bu, bədənin təmizlənməsi deməkdir, necə ki, yuxarıda 12-ci bənddə izah edilmişdir.Bu təmizlənmə sayəsində insan əsl mükafata – Yaradanla vəhdətə nail olur ki, bu da yaradılışın məqsədidir, necə ki, yuxarıda 6-cı bənddə izah olunmuşdur. Bax oraya və onu olduğu kimi öyrən.Bu mükafat "müqəddəs xalq" ifadəsi ilə ifadə edilir. Çünki Yaradanla vəhdət sayəsində biz müqəddəs oluruq, necə ki, deyilir: "Təqdis olun, çünki sizi təqdis edən Mən, Yaradanınız Müqəddəsəm" (Vayikra, 20:7-8).

Beləliklə, "kahinlər səltənəti" ifadəsində bütün əməyin forması, hansı ki, "Yaxınını özün kimi sev" prinsipi ətrafında fırlanır, öz ifadəsini tapır.

Yəni kahinlərdən ibarət bir səltənət, onların yeganə payı Yaradanın olması və maddi mülkiyyətdən tamamilə imtina etmələri deməkdir. Biz istər-istəməz qəbul etməliyik ki, bu, "kahinlər səltənəti" ifadəsinə verilə biləcək yeganə izahatdır.

Axı bunu yalnız qurban təqdim etməklə izah etmək olmaz, çünki bütün xalq üçün belə bir şey mümkün deyil – bəs o zaman kim qurban təqdim edəcək? Eyni zamanda kahinlərə hədiyyə verməklə də izah edilə bilməz – axı kim hədiyyə verəcək?Eyni yanaşmanı kahinlərin müqəddəsliyi məsələsində də tətbiq etmək lazımdır. Çünki artıq deyilib: "Və müqəddəs bir xalq olacaqsınız" (Şəmot, 19:6).

Bu ifadənin mənası yalnız ondadır ki, Yaradan onların yeganə payıdır. Onlar özləri üçün heç bir maddi mülkə sahib deyillər, çünki bu, "Yaxınını özün kimi sev" ehkamına uyğun olaraq həyata keçirilir. Bu ehkam isə, yuxarıda izah edildiyi kimi, Tövratın bütün mahiyyətini özündə ehtiva edir."Müqəddəs xalq" sözlərində isə mükafatın tam forması – Yaradanla vəhdət – ifadə edilir.

 

28) İndi əvvəlki sözlər də bizim üçün tam aydın oldu. Necə ki, O belə deyir: "İndi, əgər Mənim səsimə itaət edər və əhdimi qoruyarsınızsa" (Şmot, 19:5), yəni:"Mənim sizinlə burada bağladığım əhdə riayət edin", bu isə "Siz bütün xalqlar arasından Mənim üçün seçilmiş bir xalq olacaqsınız" deməkdir. Başqa sözlə, siz Mənim üçün bütün xalqlardan seçilmiş bir vasitə olacaqsınız, çünki sizin vasitənizlə təmizlənmə və paklıq qığılcımları bütün bəşəriyyətə yayılacaqdır.Axı dünya xalqları hələ buna tam hazır deyillər. Mənə isə hər halda bu prosesə başlamaq üçün bir xalq lazımdır ki, o, bütün xalqlar arasından seçilmiş bir vasitə olsun.

Bu səbəbdən də O belə tamamlayır: "Çünki yer üzü Mənə məxsusdur" (Şmot, 19:5), yəni "Bütün dünya xalqları Mənə məxsusdur, elə sizin kimi. Və nəticədə onlar da Mənə bağlanacaqlar", necə ki, yuxarıda, 20-ci bənddə izah edilmişdir."Lakin indi, onlar hələ bu vəzifəni yerinə yetirməyə hazır olmadıqları üçün Mənə seçilmiş bir xalq lazımdır. Və əgər siz buna razısınızsa, yəni bütün xalqlar arasından seçilmiş olmaq üçün, onda Mən sizə əmr edirəm ki: "Siz Mənim üçün kahinlər səltənəti olacaqsınız" – bu isə "Yaxınını özün kimi sev" ehkamının tam formasıdır. Bu, Tövratın və ehkamlara riayət etməyin mərkəzini təşkil edir."Və müqəddəs bir xalq olacaqsınız" – bu isə mükafatın tam formasıdır, yəni Yaradanla vəhdət, hansı ki, hər cür mümkün mükafatı özündə birləşdirir.

 

29) Müdriklər bu ayənin sonundakı ifadəni izah edərkən belə deyirlər: "Bunlar İsrail övladlarına söyləyəcəyin sözlərdir" (Şmot, 19:6), burada xüsusi vurğulanır: "Bunlar sözlərdir" – "nə az, nə çox".Bu ifadənin məqsədi budur ki, Musa nə az, nə də çox əlavə etməməlidir.Amma bu necə mümkündür ki, Musa Yaradanın sözlərinə nəsə əlavə etsin və ya azaltsın ki, Yaradan ona belə bir xəbərdarlıq etməyə ehtiyac duysun?Axı biz Tövratda belə bir şey görmürük. Əksinə, Müqəddəs Yazıda Musa haqqında deyilir: "Evimin bütün işlərində O, etibarlı biridir" (Bamidbar, 12:7).Bütün deyilənlərdən tamamilə aydın olur ki, “kahinlər səltənəti” ifadəsində işin son formasının təsviri verilir. Bu isə “Yaxınını özün kimi sev” ehkamının son və tam tərifini təşkil edir.Musa həqiqətən də düşünə bilərdi ki, İsrail övladlarına bu qədər uca və geniş bir iş formasını dərhal açıqlamamaq daha yaxşıdır. Çünki qorxu vardı ki, onlar bütün maddi mülkiyyətdən imtina etmək və bütün sərvət və mülklərini Yaradan üçün həsr etmək istəməsinlər, necə ki, bu, “kahinlər səltənəti” ifadəsində qeyd edilir.

Bu, Rambamın yazdığına bənzəyir: qadınlara və kiçiklərə izah etmək olmaz ki, saf ibadət yalnız mükafat almaq üçün deyil. Yalnız o zaman gözləmək lazımdır ki, onlar böyüyüb müdriklik qazansınlar və bunu praktikada tətbiq etmək cəsarətinə sahib olsunlar.Buna görə də Yaradan əvvəlcədən Musa üçün xəbərdarlıq etdi: "Nə az, nə çox", çünki onlara işin gerçək formasını, “kahinlər səltənəti” sözlərində ifadə olunan ucalığını tam şəkildə təklif etmək lazımdır.

Eyni şəkildə mükafat haqqında da belədir, hansı ki, “müqəddəs xalq” sözləri ilə ifadə edilir. Musa düşünə bilərdi ki, bu mükafatı izah edərkən, Yaradanla vəhdət içində olan ali həzz və üstün ləzzətləri çox böyüdüb izah etmək lazımdır ki, onları buna cəlb etsin və onlar buna razı olsunlar.Onlar bu böyük miqyası qəbul edərək dünyadakı bütün mülklərindən tamamilə imtina etməyə razı olardılar, necə ki, kahinlərin bu dünyada mülkdən imtina etməsi qəbul olunmuşdur.

Buna görə də Musaya xəbərdarlıq edildi: “Və daha çox deyil.” Yəni, yalnız işarə et, amma “müqəddəs xalq” sözlərində ifadə olunan mükafatın mahiyyətini tam şəkildə izah etmə, və bundan artıq heç nə demə.Bunun mənası odur ki, əgər Musa mükafatın içində gizlənən əzəməti tam açıqlasaydı, İsrail övladları mütləq yanılaraq, Yaradanın işini yerinə yetirməyi sırf bu gözəl mükafatı əldə etmək üçün qəbul edərdilər.Bu isə öz xeyri üçün çalışma və eqoist sevgi hesab olunardı, çünki bütün niyyət boşalmış olardı, necə ki, yuxarıda 13-cü bənddə izah edilmişdir. Bax oraya və onu olduğu kimi araşdır.

Beləliklə, aydın olur ki, işin formasını təsvir edən və “kahinlər səltənəti” sözlərində ifadə edilən ölçü haqqında Musaya "Nə az", mükafatın qeyri-müəyyən dərəcəsini ifadə edən “müqəddəs xalq” sözləri haqqında isə "Və daha çox deyil" deyildi.