Barux Şalom Levi Aşlaq (Rabaş)

Məktub 68
18 dekabr 1963-cü il (Xanukanın səkkizinci günü)
Salamlar və ən xoş arzular mənim dostuma …

Sənə və bütün ailənə təbriklər göndərirəm! Yuxarıdan arzu olsun ki, ailəndə xoşbəxtlik, sülh və sağlamlıq olsun! Və indi ailən necə böyüdüsə, qoy eləcə də sən məşğul olduğun bütün işlər — həm maddi, həm də ruhani — böyüsün və sən onlarda uğur və bərəkət görəsən.

Biz görürük ki, müdriklərimiz bütün İsrael icması ilə bağlı baş vermiş iki möcüzə — Xanuka və Purim — barəsində möcüzəni şöhrətləndirməyi təsis ediblər. Xanukada şamları yandırmaqla, Purimdə isə Ester Səlnaməsini oxumaqla. Və başa düşmək lazımdır: niyə Xanukada şamları  hamı görsün deyə çöldə göstərmək və şamların yandırılma vaxtı — «bazardan axırıncı ayaq gedənədək»1 olmalıdır; bu, çöldə olan insanların [onları] görə bilməsi üçün edilir, Purimdə isə başqa cürdür. Həmçinin başa düşmək lazımdır, niyə Xanukada müdriklərimiz soruşublar: «Xanuka nədir»1, Purimdə isə başqa cürdür.

Məsələ ondadır ki, ruhaniyyətə aid baş vermiş möcüzə ilə maddiyyətə aid baş vermiş möcüzəni ayırd etmək lazımdır. Ümumiyyətlə, möcüzə nədir? Məsələ ondadır ki, məlumdur: təbiət çərçivəsində olan möcüzə sayılmır, təbiətdən yuxarı olan isə möcüzə adlanır. Təbiət — insanın özü edə bildiyi şeydir. Və bu, təbii adlanır. Halbuki insanın bunu etməsi mümkün deyilsə, bu artıq təbiətdən yuxarı adlanır. Məsələn, Allah eləməsin, kimsənin evində xəstə var və bütün həkimlər artıq ümidi kəsib deyiblər ki, bu xəstəyə kömək edə bilmirlər. Onda imanlı insan Yaradana deyir: «Dünya Hökmdarı! İndi Səndən başqa heç kim mənə kömək edə bilməz». Buna görə o, Yaradandan xahiş edir: «Mənə möcüzə yarat və xəstəmi sağalt». Və sonra xəstə sağaldıqda, bu «göylərdən möcüzə» adlanır.

Və buradan anlayacağıq ki, ruhani möcüzə nədir. İnsan doğulan kimi, ona dərhal şər başlanğıc yapışır, necə deyilib: «Girişdə günah yatır»25, xeyir başlanğıc isə on üç yaşında gəlir. Müdriklərimiz dedilər: «Məhkəməyə xəbərdarlıq: o, ikinci iddiaçı gələnədək bir tərəfi dinləməsin»2, çünki onlar birinci iddiaçıni haqlı çıxarırlar. Bu halda, buna uyğun olaraq, şər başlanğıc öz dəlilləri ilə insana gəldikdə, şübhəsiz, onu dinləməlidir, sonra isə xeyir başlanğıc gələndə, yuxarıda deyildiyi kimi, heç kim onun sözlərini dinləmir. Belə çıxır ki, xeyir başlanğıc sürgündədir, bütün hakimiyyət isə bədən üzərində şər başlanğıcın əlindədir. Və bu, ruhani olanın maddinin hakimiyyəti altında sürgündə olması sayılır.

Və insanın bu sürgündən çıxmaq imkanı yoxdur, yalnız Yaradan onu çıxara bilər, necə ki müdriklərimiz dedilər: «İnsanın şər başlanğıcı onu hər gün məğlub edir və onu öldürməyin yollarını axtarır. … Və əgər Yaradan ona kömək etməsəydi, o tab gətirə bilməzdi»3. Buradan görürük ki, yalnız Yaradan kömək edə bilər, buna görə də bu «möcüzə» adlanır.

Və budur, Xanukada biz deyirik: «Yunanların zalım səltənəti Sənin xalqın İsraelin üzərinə qalxdı ki, onu Sənin Tövratını unutmağa və Sənin iradənlə verilmiş qanunları pozmağa məcbur etsin»4. Beləliklə, sürgün yalnız ruhaniyə yayılırdı, çünki yunanlar İsrael xalqı üzərində öz fəlsəfələri ilə hakim olmaq istəyirdilər.

Buna görə biz deyirik: «Yunanlar mənə qarşı toplandılar … və sarayımın divarlarını deşdilər»5. «Divar» 'xomat' barədə böyük Ari deyir ki, bu, «sərhəd» 'txum' sözünün eyni hərfləridir. Yəni İsrael xalqının bir həddi var — düşünməyə nə qədər icazə verilir, yəni insan inanmalıdır ki, Yaradan dünyanı “Xeyirxah və Xeyir verən” xassəsi ilə idarə edir, hərçənd biz bunu başa düşmürük.

Və insanın bu həddi olduqda, onda «divar» var, düşmənlərin ona daxil olmasına imkan vermir və bu, kənar düşüncələrdən qorunmadır. Buna görə inam divar adlanır. Yunanlar isə bu divarı deşdilər. Və möcüzə baş verdi: Yaradan onlara kömək etdi, yuxarıda deyildiyi kimi: «Və əgər Yaradan ona kömək etməsəydi, o tab gətirə bilməzdi»3.

Belə çıxır ki, Xanuka ruhani möcüzə idi, ruhaniyyətdə isə «nə» deyə soruşmaq lazımdır, yoxsa möcüzə hiss olunmur. Buna görə onlar soruşdular: «Xanuka nədir?»1 — ki hər kəs ruhani möcüzə barədə soruşsun. Yəni əvvəlcə o, ruhani sürgünün nə olduğunu bilsin, sonra isə ruhani qurtuluşa layiq ola bilər.

Və buna görə hər birində marağı oyatmaq üçün bunu aşkar surətdə yaymaq lazımdır, yoxsa nə sürgünü, nə də qurtuluşu hiss etmək olmaz. Axı sürgün hissiyyat məsələsidir. Məsələn, kim görürsə ki, onun yoldaşı şənbə günü maşın sürür və o, ona yaxınlaşıb soruşur: «Dinlə, dost, şənbə günü maşın sürdüyünə görə peşman olursan? Axı müdriklərimiz dedilər: “Günahkarlar peşmançılıqla doludur”!?» O, əlbəttə, ona güləcək. Bu halda, bəs müdriklərin dediyi, günahkarların peşmançılıqla dolu olması nə deməkdir?

Amma məsələ ondadır ki, biz deməliyik: kim özünün günahkar olduğunu hiss edirsə, o peşman olur, lakin kim hiss etmirsə, peşman olmur. Buna görə şənbə günü maşın sürən və peşman olmayan bu insan, şübhəsiz, özünün günahkar olduğunu hiss etmir, çünki o, Yaradana inanmır. Buna görə o, şənbə günü maşın sürdüyünə görə özünü günahkar saymır.

Buradan belə çıxır ki, insan bunu hiss etmirsə, onun ruhani sürgündə olması mümkün deyil. Buna görə soruşmaq lazımdır: «Xanuka nədir?» — ki insan özünə hesabat verməyə başlasın. Halbuki Purimdə maddi qurtuluş baş verdi, buna görə soruşmağa ehtiyac yoxdur: «Bu nədir?». Çünki maddi sürgünü hər kəs hiss etməyi bacarır. Buna görə bu möcüzələri şöhrətləndirəndə, hamı bilir.

Buna görə Xanukada biz deyirik: «Bu şamlar … onlardan istifadə etməyə bizə icazə yoxdur»6, çünki möcüzə yalnız ruhaniyə aid baş verdi. Purimdə isə deyilib: «ziyafət və şadlıq»7, çünki möcüzə maddiyə aid baş verdi.

Və Yaradan bizə ruhani və maddi qurtuluşa layiq olmağa kömək etsin. Amin

Sənə və bütün ailənə hər şeyin ən yaxşısını arzulayan dostundan,

Barux Şalom a-Levi Aşlaq