On Sfirotun Tədrisi

Baal Sulamın "Sözlərin Mənası üçün Cavablar Cədvəli" əlyazması

On Sfirotun Tədrisi (Talmud Eser Sefirot – ivrit dilində qısaldılmış adı Ta"aS) — Yehuda Leib HaLevi Aşlag (Baal Sulam) tərəfindən Ets Xaim (“Həyat Ağacı”) əsərinə yazılmış şərhdir; bu əsər Isaak Luria (ARI) tərəfindən yazılmışdır.

Bu böyük kitabı anlamaq üçün əvvəlcə Baal Sulamın yazdığı On Sfirotun Tədrisinə Ön söz məqaləsindən oxuyaq:

155. Buna görə də soruşmalıyıq: elə isə niyə kabalistlər hər bir insanı kabala hikmətini öyrənməyə borclu etmişlər? Həqiqətən, burada böyük bir hikmət var ki, onu açıqlamaq lazımdır: kabala hikməti ilə məşğul olanlar üçün möcüzəvi, əvəzsiz bir dərman vardır. Onlar öyrəndiklərini anlamasalar belə, öyrəndiklərini anlamağa olan həsrət və böyük arzu vasitəsilə öz üzərlərinə ruhlarını əhatə edən nurları oyadırlar.

Bu o deməkdir ki, İsraildən olan hər bir insanın nəhayət Yaradanın Yaradılış Məqsədində hər bir məxluqu həzzləndirmək üçün düşündüyü bütün möhtəşəm nailiyyətlərə çatması zəmanət altındadır. Bu həyatda buna layiq görülməyən isə növbəti həyatda buna layiq görüləcək və s., ta ki, Zoar kitabında yazıldığı kimi, Yaradanın onun üçün planlaşdırdığı niyyətini tamamlamağa layiq olana qədər.

İnsan hələ kamilliyə çatmadığı müddətdə ona çatmalı olan nurlar “əhatə edən nurlar” hesab olunur. Yəni onlar onun üçün hazır vəziyyətdə dayanır, lakin onun qəbul edən kelimlərini saflaşdırmasını gözləyirlər və sonra bu nurlar uyğun kelimlərə bürünəcəklər.

Buna görə də, hələ kelimləri olmasa belə, bu hikmətlə məşğul olduqda, ruhu ilə bağlı olan nurların və kelimlərin adlarını zikr etdikdə, onlar dərhal müəyyən ölçüdə onun üzərinə nur saçırlar. Lakin bu nurlar onun ruhunun daxilinə bürünmədən nur saçırlar, çünki onları qəbul etməyə qadir kelimlər yoxdur. Bununla belə, insanın bu məşğuliyyət zamanı təkrar-təkrar aldığı nur saçması yuxarıdan ona lütf cəlb edir və ona bolluca müqəddəslik və paklıq verir ki, bu da onu öz kamilliyinə çatmağa çox yaxınlaşdırır.

Yəni: biz öz daxili köklərimiz, ruhumuzun kökü və ruhların bütün quruluşu haqqında öyrənirik, çünki bu, əhatə edən nurları cəlb etməyimizə kömək edir. Yəni növbəti halımızı. Əhatə edən nurun növbəti halımız olduğunu haradan bilirik? Çünki öyrəndiklərimizi düzgün başa düşmək üçün anlayışların təriflərini də bilməliyik.

İndi isə Baal Sulamın Ön sözdə bu izahı necə davam etdirdiyinə baxaq.

156. Lakin bu hikmətlə məşğul olarkən ciddi bir şərt vardır: mövzuları xəyali və maddi təsəvvürlərlə maddiləşdirməmək. Çünki bu halda “özün üçün büt və ya hər hansı bir surət düzəltmə” qadağasını pozmuş olarlar.

Belə halda insan fayda almaq əvəzinə zərər görür. Buna görə də müdriklərimiz bu hikməti yalnız qırx yaşdan sonra və ya bir Ravdan öyrənmək barədə və buna bənzər başqa xəbərdarlıqlar etmişlər. Bütün bunlar yuxarıda deyilən səbəbə görədir.

Bu səbəbdən, oxucuları hər cür maddiləşdirmədən xilas etmək üçün Panim Meirot və Panim Masbirot şərhlərini Etz Xaim əsərinə hazırladım. Lakin bu şərhlərin ilk dörd hissəsi çap olunub və tələbələr arasında yayıldıqdan sonra gördüm ki, izahım düşündüyüm qədər aydın deyilmiş və mövzuları asanlıqla başa düşülməsi üçün izah etmək və genişləndirmək üçün göstərdiyim bütün böyük zəhmət demək olar ki, tamamilə nəticəsiz qalmışdır.

Bu, ona görə baş verdi ki, oxucular qarşılarındakı hər bir sözün mənasına dərindən varmağın və kitab boyunca həmin söz harada çıxırsa, onu yaxşı yadda saxlayana qədər bir neçə dəfə təkrarlamağın ciddi zərurətini hiss etmirlər. Və bir sözü unutduqda, məsələlərdə çaşqınlığa düşürlər, çünki mövzunun incəliyi elədir ki, bir sözün izahının olmaması bütün mövzunu onlar üçün bulanıqlaşdırır.

Bunu düzəltmək üçün mən əlifba üzrə “sözlərin izahı”nı yazmağa başladım; bu, kabala kitablarında işlənən və izaha ehtiyacı olan bütün sözlərə aiddir. Bir tərəfdən, ARI-nin və digər ilk kabalistlərin həmin söz haqqında dedikləri bütün şərhləri topladım. Digər tərəfdən isə, bütün bu izahlardan mahiyyəti çıxardım və elə möhkəm bir tərif tərtib etdim ki, oxucu həmin sözü kabalanın bütün həqiqi kitablarında, əvvəldən axıra qədər, harada rast gəlsə, onu başa düşməsi üçün kifayət etsin. Kabala hikmətində istifadə olunan bütün sözlərlə belə etdim.

Artıq Alef [A] hərfi ilə başlayan sözləri və Bet [B] hərfindən bəzilərini çap etmişəm, lakin yalnız bir tərəfini. Bu artıq min səhifəyə yaxındır. Təəssüf ki, maddi vəsait çatışmazlığı səbəbindən işi başlanğıcında dayandırdım və artıq təxminən bir ildir ki, bu mühüm işi davam etdirməmişəm. Yaradan bilir, bir daha ona qayıda biləcəyəmmi, çünki xərclər çoxdur və hazırda heç bir dəstək yoxdur.

Bu səbəbdən, “Əldəki sərçə daha yaxşıdır...” prinsipinə uyğun olaraq başqa bir yol seçdim və bu da ARI-yə aid olan “Talmud Eser Sefirot” kitabıdır. Orada ARI-nin kitablarından – xüsusilə “Həyat Ağacı” kitabından – on sfirotun izahına dair bütün əsas məqalələri topladım. Onları hər səhifənin yuxarısında yerləşdirdim və onun üzərinə “Or Pnimi” [Daxili Nur] adlanan geniş bir izah, həmçinin “Histaklut Pnimit” [Daxili Baxış] adlanan başqa bir izah əlavə etdim. Bunlar səhifənin yuxarısında verilmiş ARI-nin sözlərindəki hər bir sözü və məsələni mümkün qədər sadə və asan şəkildə izah edir.

Kitabı on altı hissəyə böldüm ki, hər hissə on sfirot mövzusunda müəyyən bir mövzuya dair xüsusi dərs olsun. “Or Pnimi” əsasən həmin dərsdə verilmiş ARI-nin sözlərini aydınlaşdırır, “Histaklut Pnimit” isə əsasən mövzunu ümumi şəkildə aydınlaşdırır. Bundan əlavə, hər hissədə təqdim olunan bütün söz və məsələlər üçün Sual Cədvəli və Cavab Cədvəli tərtib etdim.

Oxucu həmin hissəni bitirdikdən sonra özünü yoxlamalıdır ki, Sual Cədvəlində təqdim olunan hər bir suala düzgün cavab verə bilirmi. Cavab verdikdən sonra, Cavab Cədvəlində həmin suala aid cavaba baxmalıdır ki, düzgün cavab verib-vermədiyini yoxlasın. Hətta suallara yaddaşdan yaxşı cavab verə bilsə belə, onları bir neçə dəfə təkrarlamalıdır ki, sanki bir qutuya yerləşdirilmiş kimi olsun. O zaman ehtiyac duyduğu anda hər bir sözü xatırlayacaq, ya da heç olmasa onun yerini xatırlayacaq ki, onu axtarsın, “vəYaradanın iradəsi onun vasitəsilə müvəffəq olacaq.”

Tədrisin qaydası

Əvvəlcə “Panim”i, yəni səhifələrin yuxarısında çap olunmuş ARI-nin sözlərini kitabın sonuna qədər öyrənməyə başla. Başa düşməsən belə, onları bir neçə dəfə təkrarla, çünki deyildiyi kimi: “Əvvəl öyrən, sonra başa düş.” Daha sonra “Or Pnimi” şərhini öyrən və elə səylə məşğul ol ki, “Panim”i artıq şərhin köməyi olmadan da öyrənə və tam başa düşə biləsən. Bundan sonra “Histaklut Pnimit” şərhini öyrən, ta ki onun hamısını anlayıb yadda saxlayasan.

Bütün bunlardan sonra özünü Sual Cədvəli ilə yoxla. Bir suala cavab verdikdən sonra, həmin suala aid cavaba bax. Hər bir sual üzrə bunu et; onları öyrən və əzbərlə, bir neçə dəfə təkrarla, ta ki sanki bir qutuya yerləşdirilmiş kimi yaxşı yadda qalsın. Çünki üçüncü hissədəki hər bir sözdə ilk iki hissənin hamısını – ən kiçik mənanı belə qaçırmadan – yaxşı xatırlamalıyıq. Ən pisi odur ki, oxucu nəyi unutduğunu hiss etməyəcək. Əksinə, ya məsələlər ona aydın olmayacaq, ya da unutduğu üçün mövzuya yanlış şərh verəcək. Təbii ki, bir səhv on səhvə gətirib çıxarar, nəhayət tam anlaşılmazlığa və öyrənməni ümumiyyətlə dayandırmağa səbəb olar.

Sual: Nur nədir?

Cavab: Aləmlərdə “mövcuddan mövcud” kimi mövcud olan hər şey, yəni kelim maddəsindən başqa hər şey.

– Baal Sulam. On Sfirotun Tədrisi. Cild 1. Hissə 1, Sözlərin mənasına dair Cavablar Cədvəli

20. Eyn Sofdan emanasiya olunan varlığa yayılan nur “birbaşa nur” adlanır. Bu nur, zərbə ilə edilən zivuq vasitəsilə masaxdan yuxarı qalxan əks olunmuş nurun geyimi ilə emanasiya olunan varlıqla bağlıdır (bu, sonra izah ediləcək). Buna “birləşmə” deyilir, çünki düz xəttdən, dördüncü mərhələnin masaxından qalxan bu əks olunmuş nur yuxarı nuru dairədə saxlayır və tutur.

Beləliklə, əks olunmuş nurun yuxarı nuru geyindirmədiyi yerdə, emanasiya olunan varlıq onu mövcud deyil kimi hesab edir, çünki bu “əks olunmuş nur” adlanan geyim olmadan onu dərk edə bilməz.

– Baal Sulam. On Sfirotun Tədrisi. Cild 1. Hissə 2,b 20

On Sfirotun Tədrisin-də (Hissə 2, Fəsil 1, bənd 3) yazılıb ki, masaxdan yuxarı qalxan Or Xozer “birləşmə” adlanır, çünki o, yuxarı nuru İqulda elə saxlayır və tutur ki, harada Or Xozer yuxarı nuru geyindirmirsə, həmin nur emanasiya olunan varlıq baxımından mövcud sayılmır, çünki o, bu “Or Xozer” adlanan geyim olmadan onu dərk edə bilməz.

Cavab budur ki, “Or Xozer” adlanan geyim olmayan yerdə yuxarı nur emanasiya olunan varlıq baxımından mövcud sayılmır. Çünki Or Xozerin bütün mahiyyəti ondadır ki, o, yalnız vermək niyyəti ilə qəbul edir. İnsan özünə görə qəbuldan çıxmadığı müddətdə onda bu Or Xozer yoxdur. Buna görə də, “Bütün yer Onun şöhrəti ilə doludur” olsa da, aşağı olanın baxımından bu, mövcud sayılmır.

– Rabaş. Müxtəlif Qeydlər 557. Or Xozer haqqında

1. “Nur” nədir? (Hissə 1, Daxili Təfəkkür, 18)
   Aləmlərdə “mövcuddan mövcud” kimi mövcud olan hər şey, yəni kelim maddəsindən başqa hər şey (bax bənd 2 və 24).

2. “Nur və kli” nədir? (Hissə 1, Fəsil 1, Daxili Nur, 6)
   Emanasiya olunan varlıqda almaq istəyi “kli” adlanır, onun qəbul etdiyi bolluq isə “nur” adlanır.

3. “Dairəvi nur” nədir? (Hissə 1, Fəsil 1, Daxili Nur, 100)
   Dərəcələr arasında fərq qoymayan nur.

4. “Sadə nur” nədir? (Hissə 1, Fəsil 1, Daxili Nur, 30)
   İçində kelimləri elə ehtiva edən nur ki, nur və kli ayırd edilmir.

5. “Xoxma nuru” nədir? (Hissə 1, Fəsil 1, Daxili Nur, 50)
   Birinci yayılmada emanasiya olunan varlığa uzanan nur; emanasiya olunan varlığın bütün həyatı və mahiyyəti budur.

6. “Xasadim nuru” nədir? (Hissə 1, Fəsil 1, Daxili Nur, 5)
   Xoxma nurunu geyindirən və birinci güclənmə ilə emanasiya olunan varlığa uzanan nur.

7. “Boş hava” nədir? (Hissə 1, Fəsil 1, Daxili Nur, 5)
   Xoxma nuruna geyindirilməzdən əvvəlki Xasadim nuru.

8. “Sonradan” nədir? (Hissə 1, Daxili Təfəkkür, 34)
   Özündən əvvəlki mərhələdən qaynaqlanan şey; bax Maddə 20.

9. “Orta” nədir? (Hissə 1, Fəsil 2, Daxili Nur, 2)
   Bax bənd 39.

10. “Bir” nədir? (Hissə 1, Fəsil 2, Daxili Nur, 1)
    Onun Özündən yayılan yuxarı nur birdir və Onun Özünün sadəliyi kimidir. Eyn Sofda necədirsə, Asiya aləmində də elədir, heç bir dəyişiklik və forma əlavəsi olmadan; buna görə “Bir” adlanır.

11. “Yaradan” nədir? (Hissə 1, Daxili Təfəkkür, 18)
    “Yaradan” adı yalnız yeniliyə, yəni “yoxdan var”ın yaradılmasına aiddir; bu, kelim maddəsi olan hər bir mahiyyətdəki “almaq istəyi”dir. Yaradılışdan əvvəl Onun Özündə bu, mütləq yox idi.

12. “Birləşmə” nədir? (Hissə 1, Fəsil 1, Daxili Nur, 30)
    Ruhani varlıqları yaxınlaşdıran və bir-birinə bağlayan forma bərabərliyidir; forma fərqi isə onları bir-birindən uzaqlaşdırır.

“Zaman” nədir? (Hissə 1, Daxili Təfəkkür, 34)
Səbəb və nəticə qaydasında bir-birindən zəncirvari şəkildə enən və bir-birinə qarışan mərhələlərin müəyyən cəmidir; günlər, aylar və illər kimi.

“Məkan” nədir? (Hissə 1, Fəsil 1, Daxili Nur, 6)
İstəklə bağlı dördüncü mərhələ, nurdan boşaldılmış vəziyyətdə, nura nisbətən qaranlıq sayılır. Kliyə görə isə o, “məkan” sayılır, çünki ixtisara baxmayaraq dördüncü mərhələ emanasiya olunan varlığın özündən götürülməmişdir, lakin orada nursuz boş məkan kimi qalır.

“Əvvəl və sonra” nədir? (Hissə 1, Daxili Təfəkkür, 34)
Emanasiya olunan varlıqların səbəb və nəticə münasibətindən danışarkən səbəb “əvvəl”, onun nəticəsi isə “sonra” sözü ilə ifadə olunur (bax bənd 16).